Á Íslandi munu trautt finnast dæmi til, að neinn maður hafi viljað betur fósturlandi sínu, enn sjera Tómas Sœmundsson. ¹⁾

Fjölnismaðurinn víðförli, Tómas Sæmundsson (1807-1841), rak smiðshöggið á glæsilegan námsferil sinn við Kaupmannahafnarháskóla með ferðalagi suður um Evrópu á árunum 1832-4. Tómas ritaði ferðasögu sína sem til er í ófullgerðu uppkasti og var gefin út 1947. Hann vann að ritun hennar til dauðadags og er hún varðveitt í torlæsilegu eiginhandarriti á Landsbókasafni. Meginmál ferðasögunnar er í Lbs. 1443.4° (468 þéttskrifaðar blaðsíður) en brot úr fyrirhuguðum inngangi ásamt uppskrift Hallgríms Melsteð bókavarðar af Ferðabókinni er í Lbs.2839.40. Þá er í JS.543.4° varðveittur stuttur útdráttur úr Ferðabókinni eftir óþekktan höfund.

Tómas Sæmundsson ólst upp hjá foreldrum sínum, Sæmundi Ögmundarsyni og Guðrúnu Jónsdóttur, í Eyvindarholti undir Eyjafjöllum. Þau hjónin voru ágætlega efnað bændafólk á íslenska vísu og ólu soninn upp í guðsótta og góðum siðum. Sveinn Pálsson læknir gisti eitt sinn í Eyvindarholti og þá heyrði hann um kvöldið eitthvert hljóðskraf sem reyndist vera Tómas litli að lesa bænirnar sínar (tilvísun 2) Tómas varð snemma „lestrar hestur og bókaþöngull“ 3) og um fjórtán ára aldur var hann settur til náms í Odda á Rangárvöllum hjá Steingrími Jónssyni, síðar biskupi. 4) Þaðan lá leiðin í Bessastaðaskóla þar sem Tómas kynntist m.a. góðvini sínum, Jónasi Hallgrímssyni. Tómas lauk stúdentsprófi árið 1827 með góðum vitnisburði. Sama ár sigldi hann til Kaupmannahafnar og innritaðist í háskólann. I bréfi sem Tómas ritaði föður sínum 30. ágúst 1827 er að finna frásögn af brottförinni af Íslandi:

Það er annað léttara en [að] gera öðrum ljósa [þá] þanka og þær tilfinningar, sem taka fangna sálu þess manns, er í fyrsta sinn á æfinni veit sig staddan úti á reginhafi, ekkert sjáandi utan hafið í öllu veldi sínu og víðáttu og himininn hvelfdan yfir því. Þankarnir voru svo margir og hver annari ólrkar tilfinningamar. Þó man ég eina helzt og hún [var] þessi: Nú ertú kominn burt úr hinum mjúku móðurhöndum fósturjarðarinnar – og jafnsnart sagði hjarta mitt mér, að hvað svo sem fyrir mér lægi að sjá af fegurð landa og staða, þá yrði hún [mér] þó ætíð í allri sinni fátækt dýrðlegasti bletturinn á jarðríki. 5)

Sjóferðin var erfið, tók rúmar þrjár vikur og lá Tómas mest „á spýjustokknum“ á leiðinni, gat hvorki staðið né setið, borðað né sofið, seldi stöðugt upp en gat helst haldið niðri nýju sauðaketi sem kapteinninn var svo notalegur að gefa honum. í bréfinu til föður hans kemur vel fram hvaða áhrif stórborgin hefur á Tómas við fyrstu kynni. Það sem honum sýndist af sjónum vera „brunahraun, kolsvartir hólar og þverhnýpt niður af“ reynist vera skóglendi þegar betur er að gáð. 6) Og þegar í land er komið veit Tómas ekki hvort hann fer um göturnar í leiðslu eða draumi „þar [eð] ég aldrei hefði getað rúmað í höfði mér slíkan skarkala, org og ósköp, sem hér í einu umkringdu mig á allar síður“.7)

Tómas lét borgarglauminn ekki glepja sig frá námi og skyldustörfum í Kaupmannahöfn. Hann tók bæði „fyrsta lærdómspróf (artium) og eins hið annað (philosophicum) með lofi“, las síðan guðfræði af miklu kappi og lauk glæsilegu embættisprófi árið 1832.8 Sama ár imprar hann á furðulegri hugdettu í bréfi til föður síns (23. apríl 1832) og biður hann að ábyrgjast lán til að kosta framkvæmd hennar. 9) Hugmynd Tómasar var sú að leggja í langferð um helstu lönd Evrópu sér til menntunar, skemmtunar og fróðleiks. Tómas segir sjálfur að bóklegt nám hans vanti jarðtengingu og að hann skorti enn reynslu og þekkingu til að geta orðið að því gagni í lífinu sem hann vill:

„Guðfræðin og heimspekin, sem ég hingað til hefi lifað á, halda manni fyrir ofan alt það jarðneska og í því þær draga mann upp á við, gleymir maður því, sem fyrir neðan er. Manna-, þjóða- og veraldarþekkingin, sem er svo aldeilis nauðsynleg, til að geta verkað gagnlega í svo mörgum embættisstöðum í lífinu, er það, sem mig sér í lagi enn þá vantar…“ skrifar hann. 10) Í minningarorðum um Tómas segir Jónas Hallgrímsson að Tómas hafi farið fyrst og fremst í reisuna af föðurlandsást: „Aðaltilgángur þessarar ferðar var að kjinna sjer ástand og siðu hinna frægstu þjóða og vísustu, bæði til að fræðast sjálfur og til að gjeta borið það síðan allt saman við ástand og siðu Íslendínga – þeirra er ferðin í raun rjettri var farin öll firir“. 11) Tómasi tókst að útvega nægilegt fé til fararinnar og lagði af stað í einskonar „Grand-Tour“ eða menningarreisu um Evrópu að hætti ungra sjentilmanna þeirra tíma þann 7. júní 1832.12 Hann bjó sig vel úr garði, með passa í lagi, átti úttektarnótur hjá helstu stórkaupmönnum í heimsborgum Evrópu og var með hæfilega mikinn farangur. Hann ásetti sér að „auðga sinnið sem mest með nytsömum, fögrum og háum minningum, er gæti héðan í frá gjört mér lífið notadrjúgt og ánægjusamt,.. .“.13). Leið hans lá um helstu stórborgir, s.s. Berlín, Prag, Vín, Flórens, Róm, Konstantínópel og París.

Tómas skrifaði stærstan hluta ferðasögunnar veturinn eftir að hann kom heim til Íslands (1834-5)14). Sennilega skrifaði hann eftir minnisgreinum eða dagbókarfærslum frá ferðum sínum. Tómas lauk aldrei við bókina, hann dó úr berklum aðeins 34 ára gamall. Mikið vantar á að sagt sé frá ferðinni allri. Hér og þar í bókinni eru innskotsgreinar um efni sem hann átti eftir að bæta inn í og kynna sér betur og „etc.“ eða punktalína er við staði og fyrirbæri sem hann átti eftir segja ítarlegar frá (t.d. bls. 85, 179 og 192). Fylla má í sumar eyðurnar með bréfum sem Tómas skrifaði föður sínum og fleirum frá þeim borgum sem hann fór um. Í stærstum hluta bókarinnar eða á rúmlega 250 blaðsíðum segir frá upphafi ferðarinnar, dvölinni í Berlín sumarið 1832 og frá hinum viðfelldnu Þjóðverjum og þýskri hámenningu sem heillaði Tómas mjög. Þá segir af ferðinni til Prag og Múnchen. A landamærum Bæheims og Bæjaralands sat Tómas fimm daga í sóttkví vegna kólerufaraldurs sem geisaði um Evrópu og þar fellur ferðasagan niður um hríð. Um framhald ferðarinnar má lesa í bréfi Tómasar til föður síns.15) Kemur þar fram að hann dvaldi í tvo mánuði í Vín og hélt þaðan áleiðis til Rómar. Hann tekur svo upp þráðinn í ferðabókinni þegar hann er í þann mund að fara frá Róm, svo sáralitlar heimildir er að finna um fjögurra mánaða dvöl hans þar. Á einum stað kallar hann Róm unnustu sína eða amorosa (sbr. 257) og á öðrum stað skrifar hann: „Áður en eg vissi af eður vildi var mig borið að þeim tímanum er eg skyldi yfirgefa hina indælu Rómaborg, hvar eg hafði átt næstum 4ra hina ánægjuligustu mánuði og sælustu daga ævinnar“ (253). Tómas hafði frétt af skemmtisiglingu um Miðjarðarhaf með gufuskipi sem lá við bryggju í Napólí. Þangað ætlaði hann að fara þótt hann ætti reyndar ekki fyrir farinu og treysti bara á að gæfan yrði sér hliðholl. Hann var vanur að taka slíka áhættu; „Ætti maður aldrei að tefla á tvær hættur, kemst maður heldur ekkert“ átti hann til að segja.16) Það varð úr að Tómas komst einhvern veginn með þessu skipi en þar endar ferðasagan með kaflanum „Ályktan bókarinnar“ sem hefur átt að vera lokakafli hennar. Í bréfum Tómasar kemur fram að hann sigldi um Miðjarðarhafið tæpa fjóra mánuði, hélt síðan landleiðina frá ftalíu til Frakklands; til Parísar (þar sem hann veiktist af berklunum) og eftir átta vikna erfiða sjúkdómslegu komst hann til Lundúna og Hamborgar og þaðan til Kaupmannahafnar í maí 1834. Ferðalag hans hafði tekið tæp tvö ár og hann sneri aftur fullur eldmóðs og reynslunni ríkari en það var dýru verði keypt. Upp frá því var Tómas Sæmundsson merktur dauðanum, ævistarfið og ferðabókarskrifin örvæntingarfullt kapphlaup við tímann. í bréfi til Jónasar, dags. 6. september 1835, segist Tómas ekki hafa tíma til að sinna ritstörfum vegna búskaparstarfa og prestverka og Ferðabókin sitji alltaf á hakanum.17)

„Ég er oft hálfmelankólskur að hugsa um, til hvers guð hafi látið mig lifa svo lengi, ef æfi mín á ekki að verða til neins nema rétt með mæðu og óþægð að hafa af fyrir lífinu! Síðan ég fór norðan í vor um sumarmálin hefi ég ekki komist til að taka á ferðabókinni og mér finnst ég vera búinn að gleyma því öllu, og ekki finst mér ég hafa lyst til að sýsla þar neitt við, því ég sé mér engan tíma til að stúdera svo mikið sem það útkrefur. Þokuandarnir eru þannig strax búnir að taka úr mér allan kjark…18). Í bréfi til Konráðs Gíslasonar frá 29. júlí 1840 er Tómas enn að hugsa um Ferðabókina og gerir sér fyllilega ljóst að tíminn er að renna út: „Þegar ég er búinn að koma frá mér því sem mest kallar að núna, Harmóníu og ferðabókinni, – því hvorttveggja skal koma, ef ég ekki dey því fyr -“19).

Tómas hafði mikinn áhuga á ferðasögum og ferðabókum. 20) Hann hafði lesið margar ferðabækur og í ritstjórn Fjölnis barðist hann ákaft fyrir því að láta birta útdrætti úr reisubókum. 21) Í bréfum hans kemur t.d. fram að hann hafði „eldritin“ undir höndum og „ránið á Vestmannaeyjum og ýmsar æfisögur“ og hugðist koma þessum verkum á prent (sbr. 238) og í bréfi til Jónasar (4. apríl 1838) stingur Tómas upp á því að útleggja hina frægu skáldferðasögu Róbinsons Krúsó á íslensku því hann veit að þá bók vill almenningur lesa (sbr. 240). Hann skrifaði einnig ferðabréf, „Úr bréfi frá íslandi, dagsettu 30ta jan. 1835“ sem birt var í Fjölni. Þar lýsir Tómas m.a. daglegum störfum sjómanna á herskipi, s.s. matarúthlutun og borðhaldi, þvotti, hreinlæti og dægrastyttingu þeirra ásamt dauðabeyg sem á þá sótti og fylgdi þessu lífshættulega starfi. 22) Ferðabréfið í Fjölni olli nokkrum úlfaþyt þar sem Tómas var mjög harðorður í garð landa sinna, einkum í síðari hluta bréfsins þar sem Tómas segir frá ferð sinni innanlands. Þar deilir hann allharkalega á stjórnskipan landsins, lélegt siðferði manna, leti og skussahátt. Um leið hvetur hann til úrbóta, t.d. í verslunar- og menntamálum og vekur athygli manna á kostum þilskipaútgerðar. 23) Hér birtast skýr persónueinkenni Tómasar, eins og Jónas lýsir honum í eftirmælunum í Fjölni, sem ákafamanni, kappsömum og framkvæmdasömum; „Ekkjert var honum leiðara enn leti og lígji og allskonar ránglæti, og vildi hann af öllu abli brjóta það allt á bak aptur; fór þá stundum, eins og opt fer um slíka menn, að hann þótti vera nokkuð svo harðsnúinn og ráðríkur, enn allra manna var hann eínlægastur og ástúðlegastur vinum sínum. Svona var hann skapi farinn.. ,“.24)

Í formála Tómasar að Ferðabókinni kemur fram að hún á að verða að miklu gagni, hún er „ætluð til nota“ (sbr. 2) og á að vekja „lyst og anda til að uppfræðast“ (sbr. 3). Efni bókarinnar og tilgangur hennar er hvort tveggja úthugsað hjá Tómasi, hún á að gefa heildstæðar lýsingar á löndum og borgum, mannlífi þeirra og menningu og hann leggur sérstaka áherslu á það sem „Íslendingum kynni að vera eftirtakavert með tilliti til sinnar stöðu, og mætti einhvörju hér þar eftir til lags koma“ (sbr. 3). Tómas er mjög meðvitaður um lesendahóp sinn því fram kemur að bókin er sérstaklega ætluð upplýstum almúgamönnum og ósigldum prestum svo þeir megi gera sér í hugarlund hvernig ýmsu er háttað erlendis. Á einum stað segir hann t.d.: „Vera kann að þeim af lesurum mínum sem ei hafa utan verið líki að eg lýsi með fám orðum hvörnin þar er niðurskipað…“ (69). Form bókarinnar er einnig úthugsað, ætlunin er að hafa það heilsteypt og skipulegt:

„Mér var, sem hvörjum skilst, býsna miklu hægast, og hefði víst tekið fjórum sinnum skemmri tíma, að fara að flestra annarra dæmum, sem reisur sínar færa til bóka, að hripa rétt upp sem í dagbókarformi það helzta sem þeir muna til og kemur í hug frá hvörjum stað og við hvört atvik, hvað innan um annað; eg þóttist skilja að þeim lesurum mínum, sem bókin eiginliga var ætluð, mundi fyrir því næstum eins ókunnugt hvörsu veröldin eiginliga er. Það yrði allt fyrir þeim í ruglingi, þeir þekktu ekki hvað þeir vissu eður hvað mikið þá vantaði, og þeim yrði örðugt að fylla inn í skörðin, svo þar af yrði nokkuð heilt. 25)

Texti Ferðabókarinnar er í lærdómsstíl samtímans, víða þungur, formfastur og lotulangur. 26) Konráð Gíslason og Jónas Hallgrímsson ritskoðuðu yfirleitt texta Tómasar áður en hann birtist í Fjölni og breyttu honum ef þeim sýndist svo, reyndar ekki alltaf til batnaðar að mati Tómasar. Ferðabókin og bréfin bera hinsvegar vitni um texta Tómasar sem ekki hefur farið í gegnum hreinsunareld þeirra kumpána. Hann einkennist af þeirri viðleitni að koma hugsun um framandi fyrirbæri í íslenskan búning, svo menn geti gert sér þar af „nokkra ímyndun“ (sbr. 279). í löngu máli lýsir Tómas t.d. leikhúsi og notar til þess orð eins og orrakista (hljómsveitargryfja), áhorfarar, jörðjafna (salur með hallandi gólfi), sjónarpallur (svið), sjónarslagur (leikrit), konungsbás (stúka), sjónardans (ballet) og leikstef (þáttur) (sbr. 68-72). Velta má fyrir sér hvort í þessari viðleitni birtist eitt af einkennum upplýsingarinnar eða rómantísk vakning og hreinsun tungunnar. Mér virðist Tómas líta á tungumálið sem tært og gegnsætt. Hann efast ekki um að hægt sé að orða alla hluti en áttar sig þó fyllilega á að mörgu er erfitt að lýsa, að lögun sumra hluta verður „torveldliga fyrir sjónir leidd“ (sbr. 55) og sumt „verður ei með orðum útskýrt“ (sbr. 216). Hér lýsir hann blindraletri sem þá var algjörlega óþekkt fyrirbæri hérlendis:

„Má hér og ekki, sem nærri má geta, mynda stafina með litum en stafmótum sem lögð eru að annarri síðu blaðsins með mörgum örðum eða broddum. Ganga örður þessar inn í pappírinn, sem er mjög stinnur, svo að hinum megin koma út jafnmargar örður fyrir hvörjum staf, og þar eð þeir eru æði stórir má með fingurgómunum og æfingu vel þreifa þá og allan orða aðskilnað. 27)

Lýsingar eru yfirleitt langar og smásmugulegar og reyna margar verulega á þolinmæði lesandans. Stundum er hlutum líkt við kunnugleg fyrirbæri svo draga megi upp skýrari mynd af þeim eins og algengt er í ferðasögum. Þá grípur Tómas til hugtaka sem tilheyra íslenskum veruleika. Þaksteinum í Svínamunde líkir hann við ýsuhreistur (15), lóni einu við graflæk (21), aldurshringjum í trjám við sömu hringi í hornum á sauðfé (24), vínberjum við stór krækiber (209) o.s.frv. Við sem erum á leið inn í geimöldina myndum sennilega lýsa innviðum fljúgandi furðuhlutar á svipaðan hátt og Tómas lýsir sundlaug:

Fyrsti salurinn sem inn kom var forstofa með bekkjum umhverfis, var þar uppslegið á hliðveggjum margs konar skjölum til aðvörunar og undirvísunar laugamönnum; líka mátti þar sjá prísa sérhvörrar laugar sem til var í húsinu. í næstu stofu var almennileg laug fyrir karlmenn; var hún múruð úr steinum niður í gólfið og svo sem kannske manni í mitti að dýpt upp á barma; í börmunum voru kranar og eftir því sem þeim var snúið mátti hleypa vatni úr og í laugina, og var sumt heitt, sumt kalt einsog bezt þækti fara. Umhverfis hana allt um kring voru smá hús með tali á hvörjum dyrum. Voru þau ætluð til að klæða sig í og afklæða. Komu í laugina margir í einu…28)

Svipaða tilfinningu fyrir framandleika má sjá þegar sagt er frá skólagöngu barna í borgum; „I skólanum eru börnin einasta nokkurn tíma á hvörjum virkum degi og hafa þar ekkert nema kennslu, en fara jafnan hvört heim til sinna á nætur og bera bækur sínar með sér fram og aftur“ (74). Lýsingartækni Tómasar einkennist bæði af skapandi hugsun og skarpri athyglisgáfu, hann er í senn heimsmaður og heimalningur. Hvernig á til dæmis að lýsa erlendri borg öðruvísi en með líkingum úr íslenskri náttúru?

Húsþökin fyrir neðan mann, sem oftast eru úr brenndum leir, með öllum sínum ójöfnum eru sem brunahraun sem reykháfamir er fylla loftið með sífelldum reyk og svælu gjöra enn líkara eldgjósandifjöllum, og á milli þessa grillir maður niður á götumar sem í djúpa gjá og sér þaðan fólk og hesta á hreyfingu sem kvikindi og ber þaðan upp til manns argið og skarkalann. Gefur það nokkurn þanka um hvömig við munum líta út frá hærri himinstöðum. 29)

Ætlun Tómasar var sú að Evrópuferðin yrði lokaþáttur háskólanámsins, fullnaðarundirbúningur fyrir það umbótastarf sem hann hafði ásett sér að vinna heima á íslandi. Hans heitasta ósk er að geta „bent löndum mínum til réttari þekkingar á veröldinni, gjört þá móttækiligri fyrir annarri bókligri þekking, og hvatt til einhvörs gagnligs fyrirtækis..(6). Víða kemur fram í Ferðabókinni að hún er fyrst og fremst skrifuð til uppfræðingar. Henni er ætlað það stóra hlutverk að vekja íslendinga til vitundar um möguleika þeirra til andlegra og félagslegra framfara í anda upplýsingarinnar. Aðferð Tómasar við að drepa landa sína úr dróma felst í lýsingunni (representation) sem var lykilhugtak upplýsingarinnar. 30) Hann lýsir vandlega ýmsum þeim fyrirbærum sem varða þjóðarheill og velferð samfélagsins og nýst gætu á íslandi en voru þá landsmönnum svo til ókunn. Sem dæmi um slíkt eru „stiftanir“ ýmsar eins og bókhlaða, náttúrugripasafn, dýraspítali, „barnsburðarhús“ og „vitstolahús“ eða „óðrahús“. Á Íslandi var velferðarkerfi óþekkt og barnaskóli og sjúkrahús voru ekki byggð í Reykjavík fyrr en rúmum tveimur áratugum eftir dauða Tómasar. Bjartsýni, kapp og óbilandi framfaratrú einkenna Ferðabókina fyrst og fremst. Það er í raun áform Tómasar að innleiða nýjungar í kyrrstætt íslenskt samfélag með lýsinguna að vopni. Ferðabókin ber því með sér bæði ýmis skýr einkenni upplýsingarinnar, sem var að renna sitt skeið á enda um þessar mundir, og rómantísk þjóðerniseinkenni. Söguskoðun Tómasar einkennist að vissu leyti af dæmigerðu upplýsingarviðhorfi til framfara, hefðbundinni guðstrú og trúarlegri löghyggju líkt og sjá má í verkum Magnúsar Stephensen. 31) Upplýsingarmönnum var tamt að vega og meta þjóðir út frá mælikvarða siðmenningar og framfara. Þjóðir heims voru ýmist siðaðar, villtar eða mitt á milli, ýmist á framfarabraut, staðnaðar eða á niðurleið. Siðaðar voru þær þjóðir sem bjuggu við skipulega stjórnsýslu og lagasetningar, villtar þjóðir lifðu eins og dýr. I Almennri landaskipunarfræði, fræðibók um heiminn og veraldarsöguna frá 1821-27, er þessum sama mælikvarða beitt auk þess sem þjóðunum er skipað í stigveldi eftir því hversu langt þær hafa náð á braut upplýsingar:

Ef áqvarða skyldi á hv0rri upplýsingar trpppu ein þióð standi, nægir ecki að líta til þess einungis, hvað margar lærdóms og vísinda stiptanir eru í ríkinu, heldur á iafnframt að aðgiætast hvprt nyts0m þecking sé svo almenn hiá þióðinni, og hv0rt sérhv0rt stand hafi af henni svomikið, sem þess ástand og sýslanir heimta. Þetta ásamt þeckianligri, af hiátrú og fordómum friálsri skinsemi, er sá sanni mæliqvarði fyrir þjóðanna upplýsing. 32)

Tómas tekur þessa orðræðu upp. Upplýsingartrappan heitir hjá honum „menntunartrappa“ og það eru aðeins ein eða tvær þjóðir sem þar tróna efst „en hinar standa allar neðar“ (sbr. 287). Og á mælikvarða upplýsingarinnar er Berlín sú borg sem náð hefur hvað mestum þroska að mati Tómasar. 33) Sama mælikvarða leggur hann á trúarbrögð þjóðanna og álítur að önnur trúarbrögð en hans eigin séu „ófullkomin“ (sbr. 255, þar lýsir hann kaþólskri páskahátíð). Upplýsingarmenn upphófu skynsemina og tengdu hana við sjálfræði, frelsi, náttúru og guðdóm. Þeir trúðu á skynsemina og skoðuðu heiminn allan í ljósi hennar. Menn sáu fyrir sér að sagan væri komin að endimörkum og maðurinn ætti skammt ófarið að hátindi þroskaferils síns. Þeir töldu að vestræn hugsun hefði þróast frá örófi alda úr hjátrú og villu til þekkingar og sannleika. Heimurinn allur var á framfarabraut. Þeir reiknuðu með því að hugtök héldu merkingu sinni ávallt óbreyttri og að hugmyndir þroskuðust líkt og lífverur náttúrunnar. Tómas er þessu marki brenndur, hann lítur t.d. svo á að heimurinn standi aldrei í stað heldur sé ávallt í framför „frá myrkri til réttari og skýrari þekkingar“ (sbr. 134). Hann álítur að reynsla mannkyns og greind hafi aukist eftir því sem aldir liðu (sbr. 55) og segir að „guðabílæti“ forfeðranna séu gróf og klunnaleg vegna þess að þau voru gerð „meðan snilldin enn var í barnæsku“ (sbr. 59). Hann lítur á liðnar aldir sem hlekki í langri keðju: „En engin öld stendur út af fyrir sig, hún er jafnan áföst við þær umliðnu, hefir tekið í arf þeirra þekkingu og fært sér hana í nyt samkvæmt sínu eigin eðli“ (sbr. 114, sjá einnig 287). Í

umfjöllun Tómasar um þýskar bókmenntir í Ferðabókinni eru hugmyndir hans um þróun og samhengi hlutanna afar greinilegar. Hann rekur sögulega þróun skáldskaparins frá ytri búningi reglna og lögmála til aukins frelsis andans og ímyndunarinnar (sbr. 118). Og í samtíma hans eru „innihaldin vorra tíma stærstu ágæti og framfara yfirburðir yfir allar umliðnar aldir“ (121). Þróunarhugmyndir Tómasar tengjast gagnvirku orsakalögmáli sem einkenndi hugsunarhátt upplýsingarmanna. Það birtist t.d. í kenningum hans um tengsl loftslags og félagslegra aðstæðna fólks: „Er því ei að neita að þjóðirnar gjörast því drykkfelldari sem löndin þeirra verða kaldari; er og allur drykkjuskapur hráleika merki, á því og helzt heima hjá hinum lægri stéttunum meðan þar af eldir eftir nokkuð, og minnkar því að sama skapi sem þjóðunum fer fram í mannfelldri siðum (human dannelse)“ (186). Svipaða hugmynd má sjá í þeirri skoðun að fríðleikur kvenfólks fari eftir fegurð náttúrunnar, konur eru fríðari í Dresden en í Berlín því þar er landslagið fallegra (sbr. 219). í Töplitz sannfærist Tómas um að tilfinningahiti suðlægra þjóða sé meiri en norðlægra en að þar sé skilningurinn minni (sbr. 227). Tómas stillir sveit og borg upp sem andstæðum. Staða, skyldur og sýslanir konunnar eru mismunandi eftir búsetu, kinnrjóð og bosmamikil bóndakona er t.d. ekki eins nett eða lipur í snúningum eins og föl og fíngerð borgarkona. Tómas segir beinlínis að konur sem vinna erfiðisvinnu geti ekki verið fallegar: „Eftir því sem menntun vex er því í öllum löndum leitazt við að létta á konunum sem mestu striti, og þær látnar vera fremur til fegurðar og ánægju og hægrar framgöngu en til aðdrátta og slitlegra starfa, þar eð torveldliga verður hvörutveggja við komið“ (81). Þá birtist í Ferðabókinni greinileg hneigð upplýsingarmannsins til flokkunar, samanburðar og kerfisbindingar. Mönnum sem leita bjargræðis í dýraríkinu er skipt í tvo flokka og hvorum flokki í undirhópa (sbr. 308-12), listamenn eru flokkaðir eftir því hvort þeir eru „náttúrumálarar“ eða „sagnamálarar“ (sbr. 60) og skáldum má „með nokkrum rétti skipta í 2 greinar“ (115). Tilgangurinn er vafalítið sá að einfalda hlutina og stilla þeim upp sem andstæðum svo auðveldara sé að skilja þá. í ýmsum samanburði við Island eru hliðstæður notaðar til skilningsauka og reynslan erlendis heimfærð upp á ísland. Þegar Tómas skoðaði „gipsmót gjört eftir Svizaralandi“ óskaði hann þess að á Bessastöðum væri slíkt mót af Íslandi (45), þegar hann skoðaði náttúrugripasafn í Berlín þótti honum leiðinlegt að hér væri ekki eitt einasta safn til (52) og sálmabók Þjóðverja var nýlega endurskoðuð en sálmabók Íslendinga löngu úrelt (176). Tómas sérjafnvel hliðstæður í ítölsku og íslensku landslagi því hann segir fjallasýn frá Róm vera svipaða og í Rangárvallasýslu (264).

Því má velta fyrir sér hvort Tómas Sæmundsson hafi þegar allt kemur til alls verið hneigður undir eða markaður af hugsunarkerfi upplýsingar frekar en rómantíkur eða hvort hann hafi sett rómantíska hugsun sína fram með aðferðum upplýsingarmanna. Stóð hann ef til vill á mörkum þessara tveggja bókmenntastrauma? 34)

Ferðalangurinn Tómas skoðar sig um í heiminum af miklum áhuga og saklausri ánægju. Aldrei er hann iðjulaus, hver dagur þaulskipulagður. í Berlín t.d. hlustaði hann á fyrirlestra í háskólanum eða skoðaði söfn fram að hádegi og fór að því búnu í leikhús, heimsóknir eða í gönguferðir. Þess á milli las hann blöð og bækur og fór í kirkju. Á gönguferðum sínum dundaði hann sér við að mæla göturnar og kasta tölu á húsin, t.d. var lystivegur einn 1600 skref og við stræti nokkurt var 251 hús (sbr. 39-40). Afþreyingin miðaði jafnan að því að skoða fyrst það sem ókeypis var og sjá svo til með afganginn. Yfirleitt var Tómas einn á ferð og virðist hafa kunnað þeim reisumáta afar vel. í Prag var „barón Eichstádt“ með í för og var ætlunin að þeir skoðuðu borgina saman. Þeir félagar höfðu bundið fastmælum að fara aðeins þangað sem aðgangur væri ókeypis. Þrátt fyrir það lét baróninn leiðsögumanninn sýna þeim Maríumynd eftir Rafael sem selt var inn á og rukkaði Tómas svo um hans hlut. Þetta gramdist Tómasi mjög. Baróninn stóð ekki við orð sín og tók að auki fram fyrir hendurnar á Tómasi sem var vanur að haga ferðum sínum að eigin geðþótta. Um þetta þráttuðu þeir góða stund en sefuðust svo þótt Tómas ætti erfitt með að fyrirgefa baróninum og skildu „meinlausliga“ daginn eftir (sbr. 245). Í samskiptum þeirra birtist persónuleiki Tómasar í leiftursýn. Hann er sjálfum sér nógur, einbeittur og ráðríkur, orðheldinn, hagsýnn án þess að vera nískur, hann getur haft gaman af prettum en þolir ekki frekju. 35) Hann er samt alls ekki sérlundaður einfari. Á ferðum sínum eignaðist hann marga vini og kunningja. Eitt það besta sem hann getur hugsað sér er að ganga um með vini sínum í lystigarði á fögru sumarkvöldi (sbr. 53). Og á langferðum reynir hann ávallt að kynnast samferðamönnum sínum og stytta sér stundir við að spjalla við þá. Hann segist vera leiður þegar hann sér fátt fólk á ferli og ekkert óvænt gerist en gleðst þegar hann hefur skoðað Berlín og kynnst vingjarnlegum borgarbúum (sbr. 36).

Tómas var víðförlastur íslendinga á sinni tíð (tilvís. 36) og hann hefur verið vel meðvitaður um forréttindi sín og sérstöðu. Hann kallar sjálfan sig „hinn eina íslending, sem vogaði sér út í veröldina.“ 37) Hann veit að þeir sem halda sig á sömu þúfunni alla ævi fara mikils á mis. Það lætur því vel í eyrum hans, kitlar jafnvel hégómagirndina aðeins, þegar samferðakonur dást að honum:

Hinar prússisku konur voru skemmtnar nrjög og kátar, og fundu ætíð nóg til umtalsefnis og töluðu mjög skynsamliga um allt; urðu þær mjög hissa að heyra eg væri frá Islandi. Vissu þær um föðurland mitt miklu meira en mér hefði getað til hugar komið, þóktust heppnar að hafa kynnzt við íslending, vildu vita nafn mitt og heimili og skrifuðu það hjá sér; sýndist þeim eg mætti vera sífellt uggandi um líf mitt í svo fjarlægu landi. Sagði eg þeim þá hvað eg hefði enn í áformi að ferðast, og fannst þeim þá enn meira um, sögðu eg væri öfundsverður er eg væri búinn að gjöra slíka ferð. Þókti mér það vel sagt og náttúrligt af kvenmanni, því bæði var rétt álitið að manni þykir eins gaman að slíkum ferðalögum þegar þau eru enduð eins og meðan á þeim stendur, og líka finnst þeim sem ístöðulítill er og aldrei hefir farið út af átthögum sínum, eins og á stóð fyrir þessum, heldur kvíðvænligt en gleðiligt að kasta sér meðal útlendra þjóða. 38)

Þótt Tómas færi víða og sæi margt breyttu ferðalögin ekki öllu um hleypidóma hans frekar en annarra. Hann fer ekki ofan af því að kaþólskir séu fáfróðari en lútherstrúarmenn og að Gyðingar séu skítugir, frekir og nískir.

Tómas virðist yfirleitt hafa haldið sig sæmilega á meðan ferðaféð entist. Hann bjó í snyrtilegum herbergjum, borðaði góðan mat, svolgraði bjór og fékk jafnvel rakara til sín að morgni. Hann er einlægur og grunlaus á ferðalögum andstætt t.d. Hannesi Finnssyni biskupi sem ávallt var „tortrygginn á reisum“ eins og hann orðaði það sjálfur í Stokkhólmsrellu sinni. Tómas taldi það „forsjálligast meðal ókunnra þjóða að dylja allan efa um trúnað þeirra sem maður á við að skipta og tala við þá einlæglega og sem kunningja meðan þeir ekki hafa gefið til annars neina átyllu“ (243). Annars lætur Tómas afar fátt uppi um líðan sína í Ferðabókinni og frásögnin er lítt fleyguð af persónulegum munum. Hlutlægar og nytsamar lýsingar eru allsráðandi, tilfinningar höfundarins eru víðsfjarri þrátt fyrir yfirlýsingar í formála um að „köld orðavegun“ eigi ekki heima í slíkum bókum (4). Markmið hans hefur ef til vill verið að skrifa huglæga ferðasögu en nytsemin, uppfræðingin og föðurlandsástin eru svo fyrirferðarmikil að lítið svigrúm er fyrir frásagnir af persónulegum högum. En ekki má gleyma að Ferðabók Tómasar er aðeins uppkast, skrifað í tímaþröng, og óvíst hvernig hún hefði litið út í endanlegri gerð. Af efnistökum að dæma má ætla að hefði honum unnist tími til að ljúka bókinni hefði hún líklega orðið a.m.k. 1000 blaðsíður að lengd. Umræða um bókmenntir og trúarbrögð, menntamál, stofnanir og stjórnarfar að ógleymdri heimspekinni er afar fyrirferðarmikil í Ferðabókinni og Ijóst er að Tómas hefur haft fastmótaðar skoðanir og mikla þekkingu á þessum efnum. 39) Augljóst er að hann er ekki hrifinn af kaþólsku en annars er ekki eins mikið um guðfræði og guðstrú í Ferðabókinni eins og búast mætti við þegar höfundurinn er ungur prestur. Tómas hafði hinsvegar brennandi áhuga á skáldskaparfræði og var einn af frumherjum fagurfræði hér á landi. 40)

Ekki skrifuðu allir ferðalangar ferðasögu þótt þeir ferðuðust víða. Góðvinur Tómasar, Konráð Gíslason, ferðaðist einnig um Evrópu um áratug á eftir Tómasi. Hann segir í bréfi til Gísla Konráðssonar: „Jeg gæti skrifað heila bók um ferðalag mitt í fyrra, ef ég nenti að vera að því, eða (rjettara að segja) mætti vera að því.‘41 En um miðja nítjándu öld eru ferðabækur mjög að ryðja sér til rúms bæði meðal íslendinga og annarra þjóða. Nægir að nefna sem dæmi Ferðabók landfræðingsins Þorvalds Thoroddsens um ísland á árunum 1883-99 (pr. fyrst 1913-14) og ferðadagbók Magnúsar Grímssonar þjóðsagnasafnara um vísindaferðir hans innanlands frá sumrinu 1848 (pr. 1988). Einnig má nefna lítt þekktar en skemmtilegar Ferðaminningar Sveinbjörns Egilsonar úr Hafnarfirði (f. 1863) en hann sigldi um öll heimsins höf og segir frá ævi sinni og ferðalögum á tæplega 400 blaðsíðum (pr. 1922), að ógleymdri frægri ferðasögu Eiríks á Brúnum til Kaupmannahafnar 1876. Um aldamótin 1900 þótti háðfuglinum Benedikt Gröndal nóg komið af svo góðu. Hann skopaðist að þessu bókmenntaformi með ferðasögu frá túngarðinum heima hjá sér til vinar síns sem bjó skammt frá. Hann skrifar:

Ég vaknaði einn morgun og – ég veit ekki hvemig það var – mig langaði allt í einu til að fara að gera eins og allir hinir, til að ferðast. En ég hafði enga peninga, fimm krónur átti ég í buddunni og fjörutíu aura að auki, en það var of lítið til að ferðast til Þýskalands eða Noregs, og þótti mér það leiðinlegt, því þar hefði ég getað fengið að sjá svo margt merkilegt, smérgerð og ostagerð og margt þess konar. 42)

Þegar hér er komið sögu hefur ferðasagnaformið fest sig í sessi í íslenskum bókmenntum. Ferðasögur eru ekki lengur bókmenntaleg nýjung heldur angi af meiði hefðarinnar og skotspónn íroníu og paródíu. I ferðasögu Gröndals er háðsglósu beint til Tómasar og allra þeirra ferðasagnahöfunda sem lögðu ofurkapp á að lýsa fróðlegum og merkilegum hlutum erlendis sem orðið gætu landi og þjóð til nytsemdar og upplýsingar. Tilgangsleysi ferðasögu Gröndals er algjört og háðið felst ekki síst í því að þegar hann loksins var kominn á leiðarenda eftir langa mæðu var Halldór vinur hans ekki heima.

HEIMILDIR

Almenn landskipunarfrœði. Kaupmannahöfn, 1821-1827.

Árni Sigurjónsson. Bókmenntakenningar síðari alda. Reykjavík, 1995.

Batten, Charles L. Pleasurable lnstruction. Form and Convention in Eighteenth Century Travel Literature. Berkeley, 1978.

Benedikt Gröndal. „Ferðasaga heimanað til Halldórs Þórðarsonar“. Ritgerðir og bréf. Rit, II. bindi, bls. 240-258. Hafnarfirði, 1982.

Bjarni Thorarensen. Bréf /-//. Jón Helgason bjó til prentunar. Safn Fræðafélagsins, XIII. Bindi. Kaupmannahöfn, 1943-1986.

„Boðsbrjef um minnisvarða eptir sjera Tómas Sæmundsson“. Fjölnir. Ársrit handa Íslendíngum. Sjöunda. ár, bls. 139.

Bréf Tómasar Sæmundssonar. Gefin út á hundrað ára afmæli hans 7. júní 1907. Jón Helgason bjó til prentunar. Reykjavík.

Bréf Konráðs Gíslasonar. Aðalgeir Kristjánsson bjó til prentunar. Rit 27. Reykjavrk, 1984.

Foucault, Michel. The Order ofThings. An Archeology of the Human Sciences. New York, 1994.

Ingi Sigurðsson. „Inngangur“. Upplýsing og saga. Sýnisbók sagnaritunar íslendinga á upplýsingaröld, bls. 7-50. Reykjavík, 1982.

Jakob Benediktsson. „Inngangur“. Ferðabók Tómasar Sœmundssonar, Reykjavík, 1947.

Jón Helgason. Tórnas Sœmundsson, œfiferill hans og œfistarf. Reykjavík, 1941.

Jónas Hallgrímsson. „Tómas Sæmunzson“. Fjölnir. Ársrit handa íslendingum. Sjötta ár, bls. 1-6. Kaupmannahöfn, 1843.

Steingrímur Thorsteinsson. „Tómas Sæmundsson“ Merkir íslendingar. Ævisögur og minningargreinar. I. bindi. bls. 149-162. Reykjavík, 1947.

Lbs. 752.4°.

Lbs. 1443.4°.

Tómas Sæmundsson. „Úr bréfi frá íslandi, dagsettu 30ta jan. 1835. Fjölnir. Ársrit handa Íslendíngum. Fyrsta ár. Kaupmannahöfn, 1835.

Tómas Sæmundsson. Ferðabók Tómasar Sœmundssonar. Jakob Benediktsson bjó undir prentun. Reykjavík, 1947.

Þórbergur Þórðarson. Ævisaga Árna prófasts Þórarinssonar. I. bindi. Reykjavík, 1982.

Þorleifur Hauksson, Þórir Óskarsson. íslensk stílfrœði. Reykjavík, 1994.

Þröstur Helgason. „Tilurð höfundarins“. Skírnir. Tímarit hins íslenska bókmenntafélags. 169. árg., 1995, bls. 279-308.

Þórir Óskarsson. „Hið fagra, góða og sanna er eitt. Tómas Sæmundsson og fagurfræði Fjölnis“. Andvari, XLV, 128. ár, bls. 90-110. Reykjavík, 2003.

TILVÍSANIR

1. Úr „Boðsbrjefi um minnisvarða eptir sjera Tómas Sæmundsson“. Fjölnir, 7. árg., 139.
2. Sbr. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 293 (Viðauki, bréf til Jónasar Hallgrímssonar frá Jóni Halldórssyni, prófasti á Breiðabólstað).
3. Jón Helgason. 1941, 60.
4. Jónas Hallgrímsson segir í eftirmælum um Tómas í Fjölni, 6. árg.: „Tómas ólst upp í föðurhúsum þángaðtil hann var 15 vetra; á því tímabili hefir Sæmundur flutt sig að Eívindarholti undir Eíafjöllum, og mun um alla þá stund lítið hafa orðið af bóknámi Tómasar fremur enn hvurs annars bóndasonar… (1843, 2). í bréfi frá Jóni Halldórssyni til Jónasar Hallgrímssonar eftir andlát Tómasar, segirJón eftir kunnugum að Tómas hafi verið seinn til þroska en haft snemma gaman af „að fara með bréf og fletta bókum. Snemma fór að brydda á gáfum hans og námfýsi..(BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 291). Þar segir m.a. að þegar hann var 10 eða 11 ára hafi hann tekið saman smásögur „er hann kallaði tíðindi“ og þegar hann var á sumrin hjá foreldrum sínum eftir að hann fór í skólann, „varð þá alténd fyr fyrir, þegar hann fór að borða, að taka sér bókina í hönd, heldur en hnífinn eða spóninn“ (292).
5. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 2.
6. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 4.
7. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 5.
8. Sbr. Steingrímur Thorsteinsson. 1947, 152.
9. Tómas hafði einnig ýmis önnur úrræði til fjármögnunar ferðinni, sjá Bréf Tómasar Sœmundssonar, 99-100.
10. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 98.
11. Jónas Hallgrímsson. 1843, 1-6. 12
12. Talið er að Tómas hafi verið fæddur 7. júní. Ekki var mikið látið með afmælisdaga á þessum tíma en þó má ætla að það mæli gegn því að Tómas sé fæddur þennan dag að hann nefnir ekki að ferðin hefjist á 25 ára afmælisdegi hans.
13. Sbr. Tómas Sæmundsson. 1947, 8. Eftirleiðis er vitnað til Ferðabókar Tómasar með blaðsíðutali innan sviga.
14. Sbr. Jakob Benediktsson. 1947, xii.
15. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 117-23.
16. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 93 (Úr bréfi til Jónasar Hallgrímssonar).
17. Sbr. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 164.
18. Bréf Tómasar Sœmundssonar. 1907, 164. í sama bréfi segist hann vera að vinna að ferðasögu um Sprengisand „sem gæti hjálpað til þekkingar á því, sem ókunnast er á íslandi“ (161).
19. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 272. Í bréfi til Brynjólfs Péturssonar segist hann vera „einhvern veginn domsa og illa fyrirkallaður, þegar ég ætla að fara að skrifa eitthvað, að ég kem engu út, og er ég oft stúrinn út af því, að æfin ætlar að eyðast svona fyrir mér, sem ímyndaði mér, að ég ætti að rita svo mikið, í tómum ónytjuskap“ (Bréf Tómasar Sœmundssonar. 1907, 211). I bréfunum má glöggt sjá hvernig heilsu hans fer smátt og smátt hrakandi. Síðasta bréfið er dagsett 25. mars 1841, Tómas lést 17. maí.
20. Notkun hugtakanna ferðasaga og ferðabók er nokkuð á reiki þegar fjallað er um ferðabókmenntir. Ég hallast að því að kalla ferðabœkur þær frásagnir sem byggjast fyrst og fremst á hlutlægum athugunum þar sem sagt er frá náttúru viðkomandi landa, menningu og þjóðháttum. Þar er sagt frá því sem fyrir augu og eyru ber án þess að túlka það á persónulegan hátt. Textinn er þá nánast eins og ljósmynd af náttúru og mannlífi en persónulegri upplifun haldið í lágmarki. Íslensk dæmi um slíkar ferðabækur eru t.d. Ferðabók Olafs Olaviusar, Eggerts og Bjarna og Sveins Pálssonar. Hinsvegar eru ferðasögur þar sem áhersla er lögð á huglæg áhrifs em sögumaður verður fyrir á ferðum sínum, túlkun hans og reynslu, en minni rækt lögð við hlutlægar lýsingar. Dæmi um ferðasögur í þessum dúr eru t.d. Ferðarolla Magnúsar Stephensens og Ferðasaga Árna Magnússonar frá Geitastekk þar sem merkja má sterka sjálfsvitund en á tímum upplýsingarinnar á fslandi er manneskjan að verða til sem viðfangsefni bókmenntanna. Breski fræðimaðurinn Charles L. Batten (1978, 82-85, 110) sem hefur sérhæft sig í ferðasögum átjándu aldar, skiptir ferðabókmenntum í tvennt en gerir ekki greinarmun á ferðabók og -sögu. Hann nefnir í fyrsta lagi ferðabókmenntir sem innihalda athuganir ferðalangsins og alfræðilegar lýsingar (observations). Leiðarvísir Nikulásar ábóta er dæmi um íslenska ferðabók af þessum toga (óvíst er að Nikulás þessi hafi verið til). Í öðru lagi eru ferðabókmenntir sem innihalda það sem kalla mætti vangaveltur ferðalangs (reflections) sem tengjast ýmsum sviðum, s.s. heimspeki, fagurfræði, siðfræði eða stjórnmálum. Tómas Sæmundsson gengur lengst íslenskra ferðasagnaritara til 1835 í þessa átt í Ferðabók sinni. Einföld skipting ferðabókmennta í -bók/sögu er þó sjaldnast alveg skýr þar sem þær einkennast af spennu milli hlutlægni og huglægni, hins persónulega og ópersónulega, hugarflugs og staðreynda, fróðleiks og skemmtunar, veruleika og tungumáls.
21. Bréf Tómasar Sœmundssonar. 1907, 130-1, 151, 163, 170, 222, 224 og 268. Sjá
22. Tómas Sæmundsson. 1835, 48-94. Skipið sem hann var á hafði verið sent til íslands til að ná í Friðrik Danaprins (síðar Friðrik sjöundi) en hann hafði dvalið hér á landi sumarlangt. Tómas virðist hafa sjóast verulega frá því hann fyrst steig á skipsfjöl: „Mér er mikil skemtun í, að hugsa til þessarar ferðar, ekki að eíns afþví ég var laus við allt það andstreými og leíðindi, sem milli-ferðir vorar olla flestum þeím, sem eru óvanir sjóferðum, og átti í þess stað ánægjanlegustu daga, so ég vissi valla af að eg væri á sjó, heldur og sérílagi þessvegna, að mér veíttist þar tækifæri til að sjá sjóferðirnar í sínum blóma, og kynna mér lífernis-háttu þeírra manna, sem mér hefir ætíð mikið þótt tilkoma, og ég annars aldreí mundi sjeð hafa“ (Tómas Sæmundsson. 1835, 53) Hann segir ýmislegt frá aðbúnaði sjómanna, m.a. því að sjór rann inn á þilfarið svo ekki var vært í nokkru rúmi – fleiri ferðasagnaritarar eins og Ásgeir Sigurðsson og Magnús Stephensen segja frá þessu sama í ferðasögum sínum – og um lífshættuna sem fylgir sjómannsstarfinu ritarTómas: „…og so var hásetum lítið um að fara uppí reíðann, að eg heýrði þá opt heita á guð í hljóði, er þess mundi viðþurfa. Fór þó hvur er búinn var, og tíndist eínginn“ (1835, 51).
23. Seinna tók Hafliði nokkur Eyjólfsson úr Svefneyjum í sama streng. Hafliði fór á sjávarútvegssýningu í Björgvin sumarið 1865 og ritaði um þá ferð „Lítið ferðasogu ágrip“. Hann lýsir þar vandlega t.d. veiðarfærum og fiskverkun með það að leiðarljósi að nýta þekkinguna heima á Islandi. Þegar hann horfði á skipaskurð í Gautaborg varð honum innanbrjósts svipað og Tómasi: „Alldrei getur maður betur og glöggvar fundið og sieð, hvað aumir og vesælir vjer erum í samanburði við aðrar þjóðir, en að standa við og horfa á, þessi miklu manna verk og hugsa heim, að ekki sie stúnginn fram moldar bakki, til að leiða vatn af foræðis mýrum, því síður minnstu viðburðir að bæta hafnir og lendíngar.“ Lbs. 752.4°, 25v.
24. Jónas Hallgrímsson 1843, 2-31. Jón Halldórsson segir í bréfi til Jónasar um skapferli Tómasar: „Eftir að hann kom hér til embættis, er honum líka fundið það afsumum, að hann helzt fyrri árin hafi stundum orðið óþarflega stór og frekur, oft út af litlu tilefni og held ég það sé áreiðanlegur sannleiki, að hann með meiri stillingu og minni ofsa hefði verið enn þá fullkomnari maður. Að framfæra meiningu sína eða að fyndni gegn öðrum þótta eða þykkjulaust, mun honum ekki hafa verið sem bezt lagið“ (Bréf Tómasar Sæmundssonar 1907, 293).
25. Tómas Sæmundsson. 1947, 3.
26. Sbr. Þorleifur Hauksson 1994, 483.
27. Tómas Sæmundsson. 1947, 149-50.
28. Tómas Sæmundsson. 1947, 227.
29. Tómas Sæmundsson. 1947, 291. Leturbr. mínar.
30. Sjá Michel Foucault. 1994, 34-5, 57-8, 76, 78-9 og 134-138 og Þröstur Helgason. 1995, 298-301. Foucault fjallaði um hugsunarsögu Vesturlanda út frá aðferðum „fornminjafræði“ í bók sinni The Order of Things. Hann heldur því fram að til sé einskonar vídd eða hugsunarkerfi sem stjórni því hvernig menn hugsa á hverjum tíma og tengist heimsmynd þeirra náið. Á upplýsingartímanum sem Foucault kallar klassískt skeið (1650-1800) var lýsingin lykilhugtak. Heimurinn og hugsunin voru þá álitin endurspegla hvort annað áreynslulaust í gegnum tungumálið sem talið var algerlega gagnsætt, orð og hlutur samsvöruðu hvort öðru fullkomlega.
31. Sbr. Ingi Sigurðsson. 1982, 47.
32. Almenn landaskipunarfrœði. 1821-7, 199. Bókin var í tveimur þykkum bindum og var oft kölluð „Oddsens Landaskipunarfræði“, kennd við einn höfundanna, sr. Gunnlaug Oddsson (1786-1835). Tómas var henni kunnugur og nefnir hana í Ferðabókinni sem dæmi um handbók fyrir almenning (sbr. 92).
33. Sbr. BréfTómasar Sœmundssonar. 1907, 114.
34. Þórir Óskarsson kemst að þeirri niðurstöðu „að Tómas hafi verið mótaður af þeirri listfræði samtímans sem kennd er við hugsæi eða jafnvel rómantík“, sbr. Þórir Óskarsson. 2003, 108.
35. Í Ævisögu Arna prófasts Pórarinssonar er Tómasi lýst sem einkar glöðum manni, gamansömum en þó alvörugefnum og geðríkum með afbrigðum en skjótum til sátta, sjá Þórberg Þórðarson. 1982, 13.
36. „Tómas hinn vídförli Sæmundsson ætlar í þessum Dögum ad gipta sig – Kiærasta hans er sídur en ecki fríd – á þessum Dögum tídkast breidu Spiótin ad svíkia Kiærustur og Sæmd hanns er því ad meiri ad hann ecki fyllir þann Flockinn“ segir í bréfi frá Bjarna Thorarensen til Bjarna Þorsteinssonar, dags. 15. október 1834 (Bjarni Thorarensen. BréfI. 1943, 143).
37. Bréf Tómasar Sœmundssonar. 1907, 127.
38. Tómas Sæmundsson 1947, 205.
39. „Illa fellur mér ad heyra af Heilsulasleika Sr. Tómásar míns – deje hann, þá segi eg: agnosco fatum patriæ! Því land vort er óheppid Land!“ ritar Bjarni Thorarensen í bréfi 1841 en Tómas og Bjarni voru sammála um að halda Alþingi á Þingvelli. (Bjarni Thorarensen. BréfII: 1986, 281). Á öðrum stað segir Bjarni: „… en sannur Þiódarskadi var ad Láti Sr. Tómasar Sæmundssonar á Breidabólstad, innanlands er af ýngri Mönnunum einginn hans Líki!“ (Bréfl. 1943, 257).
40. Um skáldskaparfræði Tómasar sjá Árna Sigurjónsson. 1995, 373-384. Á bls. 377 er t.d. tafla yfir bókmenntalega söguskoðun Tómasar. Um fagurfræði Tómasar og Fjölnis, sjá Þóri Óskarsson. 2003, 90-110.
41. BréfKonráðs Gíslasonar. 1984, 137.
42. Benedikt Gröndal. 1982, 248.

Vangasvipur Tómasar. Iformála að útgáfu bréfa hans sem Jón Helgason bjó tilprentunar (1907) segir: „Myndin sem bókinnifylgir er gerð eftir mynd Bissens í minnisvarðanum á Breiðabólsstað, og gefur liún vafalaustréttari hugmynd um svip afa míns en ómynd sú sem nafn hans stendur undir, framan við Andvara 1888 (XIV. ár). “

Opna úr Ferðabókinni. Innskot, yfirstrikanir og athugasemdir Tómasar á spássíu. Landsbókasafn. Lbs. 1443.4°

Andvari 1. tbl 2006