UM YRKISEFNI GUÐRÚNAR HANNESDÓTTUR – INNGANGUR AРLJÓÐAÞINGI

Þann 16. maí efndi Skáld.is og Óðfræðifélagið Boðn til ljóðaþings til heiðurs skáldkonunni Guðrúnu Hannesdóttur. Skáld og aðdáendur lásu ljóð Guðrúnar og sögðu stuttlega frá þeim í skipulögðu flæði.

Húsfyllir var í Gunnarshúsi, vöfflur voru bakaðar og kaffi hitað og stemningin var afar góð.

Hér er inngangserindið að viðburðinum, byggt á grein minni i Són 2026.

Kæra Guðrún, Góðir gestir, skáld, ljóðaunnendur og aðdáendur okkar góðu skáldkonu.

Ljóðskáldið Guðrún Hannesdóttir hefur, ásamt vísnasöfnun og myndskreytingum, ort ljóðabækur, skrifað verðlaunaðar barnabækur og þýtt úr heimsbókmenntum sem hún sömuleiðis hreppti verðlaun fyrir.

Ljóðstaf og Fjöruverðlaun og  verðskuldaða viðurkenningu Rithöfundasjóðs Ríkisútvarpsins hefur hún hlotið. Ekki vildi hún að ég færi að tíunda æviferil hennar svo ég sleppi því en þó er vert að geta þess að hún er fædd á fyrsta degi lýðveldisins.

Ljóðabækurnar hennar tíu komu út frá 2007-2024  og verða vonandi fleiri. Þær spanna 500 blaðsíður í Ljóðasafni hennar sem Dimma gaf út í fyrra í fallegu bandi og öndvegis eftirmála Bergljótar Soffíu.

Fyrsta ljóðabók hennar, fléttur, kom út 2007 en þá var hún 63ja ára, jafngömul mér…. Eftir farsæla starfsævi var ekkert sem tafði lengur að ljóðin streymdu fram, hún er auðvitað ein af mörgum skáldkonum í veröldinni sem stíga fram að loknum sínum skyldustörfum. Sstendur ekki enn yfir togstreitan fræga milli skyldu og sköpunarþrár eða hvað?

fléttur fékk afar góða dóma og óhætt er að segja að fáir höfundar hafi stigið fram með frumburð sinn svo fullþroskaðan eins og Guðrún gerði. Síðan koma þær út hver af annarri, ljóðabækurnar 10, allar djúpar, áleitnar, formfagrar.  Titlar bóka hennar og ljóða hafa djúpa merkingu en eru alltaf hógværðarlega rituð með litlum staf og rúmast flest á einni blaðsíðu.

Í hverri ljóðabók sinni smíðar hún orð eða setur þau óvænt saman og tungumálið er henni eilíf uppspretta túlkunar og nýjunga. Víða eru nýgervingar í myndmálinu og ný orð eða samsetningar, sem dæmi mætti nefna orð eins og: snjóbirtuórar, kyrrðardans, gælitunga, ástnæmur, dúnhvítur, öskuskór og himinstrá…  dásamleg orð.

Formið er alltaf fágað og stuðst er við höfuðstafi og rím þegar það hentar efni og boðskap. Og enginn fer eins vel með þögnina eins og Guðrún.

Soffía Auður  setti fram áhugaverða kenningu í Són um að Guðrún vinni markvisst með skynfæri mannsins, þ.e. sjón, snertingu og heyrn. Það er alveg rétt, hjá Guðrúnu er allt útpælt; efni, form, bygging og röð ljóða, uppsetning á síðum og opnum, titlar og allt.

Framan af er í verkum Guðrúnar víða hlýlega vísað til bernsku, minninga og liðinna daga, fjárhúsa og fornra handrita, sveitalífs og þjóðsagna sem lifna auðveldlega í menningarbakgrunni (alllavega okkar eldri) kynslóða. Þar eru heimspekilegar pælingar um bernskuna og sakleysið. Þar birtist víða ljúfsár nostalgía eftir einföldu lífi í kyrrð og nægjusemi í samhljómi við náttúruna. Þannig að framan af er allt með kyrrum kjörum.

Ég kynntist verkum Guðrúnar fyrst þegar ég rakst á slitur úr orðabók fugla (eina bókin hennar með svo löngu nafni) frá 2014. Hún sker sig aðeins úr höfundarverkinu en er samt eins og bæði fyrri og síðari ljóðabækur:  útpæld: efni, myndmál, form og bragur smella saman. Fuglamálið í Slitrunum er svo fagurt, og einkennist af vísdómi og fáguðum smekk, ljóðlínurnar haganlega smíðaðar, húmorinn aldrei langt undan og íronían kraumar undir yfirborðinu. Ég kolféll  fyrir þessu.

Um yrkisefni sín almennt segir Guðrún í viðtali: „Það eru margir þræðir vel sýnilegir: bernskuminningar, ævintýraminni og þjóðsagna-, hugsun um náttúru landsins, hjátrú og ýmislegt gleymt og grafið, sögur af mönnum og dýrum, misrétti, styrjaldir og annað miskunnarleysi lífsins. Og stundum blandast þetta allt saman… ” Við munum heyra dæmi um þessi yrkisefni og fleiri í dag frá dyggum lesendum hér á voru ljóðaþingi.

Guðrún yrkir af sjaldgæfri orðsnilld og hagleikni, djúpri visku, stakri myndvísi og knýjandi þörf. Ljóð hennar eiga það sameiginlegt að vera yfirveguð og þaulhugsuð. Þau fjalla ekki síst um manneskjuna – aðallega konuna -, börn og bernsku,   minningar og menningu, landið og söguna. Náttúran á sinn fasta sess, hún er smágerð og viðkvæm fyrir hnjaski, athyglinni er beint að steinvölum snjókornum, mosató og laufblöðum sem fá síðan í hennar meðförum nýtt samhengi og varað er við hvers kyns náttúruspjöllum, td í ljóði sem heitir„tónverk í smíðum” þar sem verið er að „mylja fjöll / þurrka upp ár / krossfesta vindinn / þrautpína prísundarfiska ..“

Boðskapurinn er sá að áður  en við er litið hefur landið verið lagt undir grjótnámur og fiskeldi, virkjanir,  og vindmyllur ef ekkert er að gert.  Ef ekki er hlustað!

Femínískur undirtónn er víða í ljóðum Guðrúnar. Sem dæmi mætti ljóð Marta þvær fætur frelsarans en í seinna erindinu færir íslensk vinnukona f sjómann í hlýja sokka (300); báðar þjóna þær körlum. Í öðru ljóði er brugðið upp mynd af eiginkonu Nóa (hverrar nafn kemur ekki fram í Biflíunni) sem reynir að halda eldinum á lífi, þrífa og hugga, um borð í Örkinni.

Kraftmikið ljóð sem heitir„það hlýtur að vera…“ (46) má túlka sem kraumandi sársauka manneskjunnar gegnum aldir og lýst er furðu á þolgæðinu:

Ég hlýt að hafa staðið

á eyðilegri heiði

um niðdimma nótt 

borað krepptum tánum

niður í votan svörðinn

fundið veiðihárin spíra út úr nefinu

heita blóðtauma

hríslast um tennur og tungu

og augun loga af grimmd

hlýt að hafa keyrt 

hnakkann á bak aftur

og sperrt út klóhvassa fingur

í eitt skipti fyrir öll

og rekið upp þvílíkt

skerandi skaðræðisöskur

að stjörnurnar á himninum

dofnuðu um stund

hvernig hefði ég annars

getað fæðst aftur

svona yfirmáta

mild og meinlaus?

Framan af er jú allt með kyrrum kjörum  en Guðrún heldur sífellt áfram að þróa ljóðheim sinn, myndmál og hugmyndir og í seinni bókum hennar hefur kyrrlátt yfirborðið gárast, tónninn orðið dekkri og beittari. Pólitískt sjónarhorn verður meira áberandi og varnaðarorðin skýrari. Sjá má afstöðu gegn neyslu, bruðli og græðgi og Þemu eins og ofbeldi gegn börnum, stríð, sorg og óhugnaður er víða að finna. „þrálát eins og þakleki / þessi manndráp“ segir á einum stað. Ekki eins mild og meinlaus og ætla mætti?

Í ljóðum Guðrúnar má alltaf greina þennan kunnuglega söknuð eftir fortíð og því að tengjast náttúrunni – þar sem blakta gullstrá og huggunarreyr, hryssur bíta, regndropar falla, fræ fjúka og norðurljósin syngja en í síðari verkum hennar hefur sprunga myndast í hina kyrrlátu mynd. Stríðin eru endalaus og eins og segir í einu ljóði: spegilbrot gætu verið „…fleiri / beittari blóðugri og líkari veruleika okkar / en hægt væri að afbera með nokkru móti.“

Best er að skáldkonan eigi lokaorðin. Í viðtali frá 2023 sem ég tók við Guðrúnu og er að finna á vef skáld.is segir hún um skáldskap sinn:

„Fyrir mér eru ljóð þýðingarmikill og merkilegur máti til að lýsa upp orðin, lýsa upp hugsanir og tilfinningar okkar – þau eru hljóðlátt en magnað bergmál manna í milli.“

Takk fyrir skáldskapinn, Guðrún. 

Ég í steini bundin bý…

Út eru komnar á hljóðbók endurminningar Ólínu Jónasdóttur (1885-1956), Ég vitja þín æska, minningar og stökur. Helga E. Jónsdóttir les með sinni þýðu rödd. Eiga bókaútgáfurnar Angústúra, Halastjarnan og Storytel þakkir skildar fyrir að sýna Ólínu ræktarsemi og virðingu með þessu framtaki.

Bókin kom fyrst út árið 1946 fyrir tilstilli Brodda Jóhannessonar sem tókst með miklu harðfylgi að fá Ólínu til að birta skrif sín og leyfa nokkrum stökum að fljóta með aftast. Var hlutur hans í útgáfunni sá að afrita handrit Ólínu og vék hvergi frá þvi að eigin sögn. Var bókinni afar vel tekið. Ólína jók síðar við endurminningar sínar og voru þær gefnar út aftur árið 1981 undir nafninu Ef hátt lét í straumnið Héraðsvatna en þar voru stökur hennar því miður felldar brott, án skýringa. Nú er áhugavert að sjá hvort stökurnar hafi fengið að fljóta með í nýjustu útgáfunni. 

Ólína fæddist 8. apríl 1885 á Silfrastöðum í Skagafirði, dóttir vinnuhjúa þar. Þegar hún var tíu ára var henni komið í fóstur á bænum Kúskerpi þar sem hún var í nokkur ár við lélegan aðbúnað. Um dvöl sína þar skrifar hún eftirminnilega í endurminningunum. Ólína bjó alla ævi í Skagafirði, ef frá er talin sumarvist á Laxamýri í Suður-Þingeyjarsýslu þegar hún var ung stúlka en þar leið henni vel. Það var í eina skiptið á ævinni sem hún fór út fyrir sýslumörkin.

Bók hennar er afar gott dæmi um þroskaða íslenska alþýðufrásagnarlist. Ólína er næm og minnug og eftirtektarsöm og ritar gullaldaríslensku. Ekki síst er bókin fróðleiksnáma um skrautlegt mannlíf fyrri tíma og aðbúnað fólksins í landinu.

Ólína naut lítillar menntunar en var vel ritfær og sískrifandi alla ævi. Hún var landsfræg fyrir hnyttnar stökur en eftir hana liggja einnig kvæði og merkar frásagnir. Svo var með Ólínu eins og margar aðrar vel skrifandi konur fyrri alda að aldrei ætlaði hún að birta skrif sín né kveðskap. 

„Því fer fjarri, að ég hafi ætlað að rita æfisögu mína. Þessir þættir eru skráðir fyrir þrásækni annarra, og varð ég við því, vegna þess að mér þykir gott, ef hér varðveitist nokkur fróðleikur, er ella félli fyrnskunni að bráð“ segir hún í bókarlok (1947, bls. 106).

Kvæðið Bundin úr fyrri bók Ólínu er ort undir hringhendum hætti og segir meira en mörg orð:

BUNDIN

Ég í steini bundin bý

bási meinaþröngum,

geisla hreina á þó í

andans leynigöngum.

Heims þó gælur glepji menn,

Gremju kæli straumar,

eiga hæli hjá mér enn

hlýir sæludraumar.

Í leit að glötuðum syni. Um Hinn týnda eftir Hans-Ulrich Treichel

Þar sem ég er þessa dagana (í vorfríinu) að grufla í fornum ritdómum og lífga við dauða tengla á síðunni, rekst ég á margt forvitnilegt. T.d. þessa bók frá 2001 sem ég var alveg búin að gleyma.


Syrtlubækur Máls og menningar hafa komið út um nokkurt skeið. Þetta eru heimsbókmenntir í vasabroti, vandaðar bækur í hvívetna þar sem viðurkenndir höfundar og vandvirkir þýðendur leiða saman hesta sína. Hönnun bókarkápunnar er jafnan einstaklega smekkleg og myndefnið ávallt táknrænt. Á bókarkápu nýjustu Syrtlunnar, Hinn týndi, eftir þýska rithöfundinn Hans Ulrich Treichel, má sjá lítið, grátt egg í tómlegu og þyrnóttu hreiðri og við hliðina er egglaga form sem birtu stafar af. Myndin er táknræn fyrir líðan söguhetju bókarinnar, feitlagins drengs á gelgjuskeiði sem lifir í skugganum af Arnold, eldri bróður sínum, hinum týnda. Í lok heimstyrjaldarinnar síðari flúðu foreldrar drengsins frá Austur-Þýskalandi til vesturs. Á flóttanum gerðust hræðilegir atburðir sem aldrei er talað um í fjölskyldunni en hvíla á öllum eins og mara. Sagan lýsir því hvernig sektarkennd yfir öllum sköpuðum hlutum heldur foreldrum drengsins í helgreipum og þrúgar sálarlíf hans alla ævi.

Í stuttu máli er þetta geysilega vel skrifuð (þýdd) og úthugsuð saga. Hún er ekki löng en segir ótal margt um samskipti fólks og fjölskyldumynstur, beiskju og blygðun; refsingu, flótta og hryggð; samfélag og kuldalegar stofnanir þess; um leið og sjá má „táknmyndir af sundraðri þjóð sem óttast svo fortíð sína að hún reynist ófær um að horfast í augu við hana og miðla reynslu sinni til nýrra kynslóða“ eins og segir í haganlegum káputexta.

Þegar drengurinn er orðinn nógu gamall trúa foreldrar hans honum fyrir því að bróðir hans sé ekki dáinn eins og hann hélt, heldur týndur. Drengnum hefur fram að því þótt vænt um dáinn bróður sinn og sætt sig við þunga sorg, þögn, óþolinmæði og afskiptaleysi foreldra sinna. Nú verður bróðirinn ógnun við tilveru hans, merkikerti sem hefur alltaf fengið alla athygli foreldranna og þrengir sér inn í líf hans (sbr. 97).

Þráhyggjukennd leitin að Arnold er endalaus þrautaganga milli stofnana sem tengjast óskilabarni nr. 2307 og smásmugulegum, tímafrekum rannsóknum í nafni vísindanna á þeim möguleika að barnið sé Arnold. Fjölskyldumálin eru óútkljáð og tilfinningarnar bældar; drengurinn lifir í stanslausum ótta við skapofsa föður síns og grátköst móðurinnar, hann verður að geta í eyður, reyna að skilja flókið hegðunarmynstur sem hann hefur ekki þroska til og dregur því undarlegar ályktanir. Sjálfsmynd hans verður smátt og smátt brogaðri, foreldrarnir einbeita sér sífellt að glataða syninum en gleyma þeim sem fyrir er; höfnunin er algjör.

Frásagnarhátturinn er fjarlægur og grimmur og undirstrikar dapurlegan fáránleikann í samskiptum fjölskyldunnar. Mikið er um endurtekningar í stílnumog kaldhæðnislegt grín gert að sálarflækjunum, stofnanamálinu og ekki síst einni mest áberandi og öflugustu vísindagrein nútímans, erfðavísindunum. Langar skýrslur eru t.d. gerðar umþað hvort fingraför og nefbein óskilabarnsins bendi til „miðlungi ósennilegs“ (96) eða sennilegs skyldleika við fjölskylduna. Gerðar eru ótal mælingar, sýni tekin, fótafar rannsakað, lögun nasaholanna könnuð, halli eyrnasnepilsins miðað við eyrnaflötinn skoðaður o.s.frv. Allar niðurstöður rannsóknanna eru óljósar og misvísandi, á torskildu máli og skapa óvissu og ugg í huga drengsins.

Þýðandinn, Árni Óskarsson, hefur góð tök á öllu saman og gildir einu hvort um er að ræða sálarlífslýsingar drengsins eða skýrslur um harðar staðreyndir. Máttur og vald tungumálsins er m.a. viðfangsefni sögunnar; hugleiðingar drengsins um t.d. ljósmyndir, líkamann, dauðann og sektina og skilgreiningar hans á eigin tilfinningum eru frumlegar og tregablandnar. Hér er á ferð óvenju sterk saga, áleitin í einfaldleika sínum, óhugnanleg í nákvæmni sinni; með mögnuðum undirtóni mannlegs ófullkomleika og grimmdar; og endirinn kemur á óvart. Hinn týndi er afar eftirminnileg lesning.

Áður birt í Mbl 30. desember 2001

Í borg Davíðs

Ritdómur frá árinu 2016

Þrátt fyrir að allt sé í hers höndum hér á landi halda  bækur áfram að koma út, seljast og eru lesnar. Ungskáld láta sitt ekki eftir liggja þrátt fyrir rýran kost úr launasjóði rithöfunda. Dagur Hjartarson, handhafi bókmenntaverðlauna Tómasar Guðmundssonar 2012 og ljóðstafs Jóns úr Vör 2016, spreytir sig nú á skáldsögugerð við góðan orðstír.

Styttan af Davíð

Síðasta ástarjátningin snýst bæði um Davíð Oddsson, tákn einhvers konar alltumlykjandi og þrúgandi afls, tíma eða hugarfars, og ástina. Sögulegir atburðir efnahagshruns á Íslandi eru í bakgrunni og veðrið er undirspil stórra atburða í lífi venjulegs ungs fólks. Aðalsöguhetjan, sem ekki lætur nafns síns getið, á vininn Trausta sem er með róttækar þjóðfélagsskoðanir og algjörlega með Davíð Oddsson, fyrrum borgarstjóra og forsætisráðherra, á heilanum. Eftir því sem sögunni vindur fram virðist hann ætla að renna saman við styttuna af Davíð sem hann er að móta í kjallaraíbúð sinni. Styttan sú er þó sennilega hvorki jafn áhrifamikil né fögur eins og samnefnd stytta í Flórens en þó örlagavaldur í lífi allra persónanna.

Vesturbærinn 2007

Ást sögumanns til unnustunnar Katrínar er gamalkunnug krísa. Hún er að læra lögfræði og framtíðin brosir við henni en hann er reikult ljóðskáld og við það að koksa á einhverju námi. Þetta eru heldur klisjuleg kynhlutverk þar sem konan brosir fallega og þráir einfalt líf meðan karlinn leitar einhvers flóknara og æðra. Hann reynir síðan að berjast gegn því að sogast inn í styttuþráhyggju Trausta, verður afbrýðissamur út í susarann Baldur, félaga Kristínar í Félagi ungra náttúruverndarsinna (FUN), o.s.frv. Þetta er kunnuglegur söguþráður (minnir m.a. á  nýlega bók, Hendingskast) og sögusviðið sömuleiðis; Vesturbærinn og Þingholtin 2007.

Borgarstarfsmenn og barstelpur

Sagan snýst um það að vera ungur og ástfanginn, hafa hugsjónir og langa til að skapa og skrifa, um það að elska og missa og hvernig eftirvæntingin breytist í fjarveru. En um leið er hún analýsa á samfélagi og skáldskap. Þetta er hugljúf saga en ekki öll þar sem hún er séð. Í henni eru ansi djúpar pælingar sem gaman er að, s.s. um umhverfismál og aktívisma. Áhugaverðasta persónan er Trausti, hann er mikill hugsjónamaður og þroskast vel í sínu rugli.

Ýmis tilbrigði og stef ganga í gegnum söguna, mikið er lagt í myndmálið sem skapar einkar áhugaverða spennu milli þess einlæga og uppskrúfaða. Stíllinn er aðalsmerki sögunnar, það er orðið nokkuð langt síðan maður hefur séð svo mikla viðleitni til nýsköpunar í málinu, varla síðan Hallgrímur skrifaði Hellu 1990.

„Einhvers staðar innra með mér eru eru þrír gulklæddir menn að störfum, þetta eru borgarstarfsmenn bernsku minnar. Í þoku bera þeir fyrir sig vélsagir og skóflur og helluleggja huga minn með þúsund mislaga steinum“ (126).

„Í þessum skoðunarferðum sáum við oft dyraverði, tröllkarlana með steinhjörtun, og barstelpur á heimleið. Hvernig þetta fólk gekk út af börunum, eins og suðuramerískir námuverkamenn sem hafa ekki séð sólina í mánuð. Eins og að horfa á myrkrið stimpla sig út í morguninn…“ (189).

Gamlar formúlur

Sögumaður leggur mikið upp úr því að atast í lesandanum, t.d. með að rífa sig frá textanum og minna á að hann er aðeins hugarsmíð í þreytulegu formi þar sem hjakkað er í gömlum formúlum: „Eins og í öllum vondum skáldsögum tók veðrið upp á því að spegla innra ástand persónanna“ (183). Miðað við hvað Davíð Oddsson tekur mikið pláss í sögunni, hefði kannski mátt búast við úttekt, jafnvel gagnrýni eða dásömun á valdatíma hans, eða kannski nýjum hrunkenningum en því er ekki að heilsa, hvort sem manni líkar það betur eða verr.

Margt er afar fallegt í þessari bók, t.d. lýsingar á flugdreka, ömmu á elliheimili og hinn súrrealíski ísbjarnarblús í Hljómskálagarðinum. Sitthvað er líka skáldlegt og opið til túlkunar, t.d. leirstyttan og fallegu póstkortin frá Benidorm. Framan af er eins og Síðasta ástarjátningin sé venjuleg Reykjavíkursaga en hún vinnur á og reynir á form og stíl sem lofar góðu.

Graður og gráðugur – Geirmundur í sveiflu

Ritdómur frá árinu 2016

Meðan handritin eru lokuð inni í eldtraustum skáp og Hús íslenskra fræðaeins og opin gröf, kemur út glæný Íslendingasaga eins og skrattinn úr sauðarleggnum. Í Geirmundar sögu heljarskinns eftir Bergsvein Birgisson (2015) er leikið með myrkar miðaldasenur, ýktar hetjudáðir, fræðilegar neðanmálsgreinar og lúna frasa á fornmáli.

Söguöld, vettvangur héraðshöfðingja, víkinga og hetja, er mikið í tísku um þessar mundir. Nægir að nefna gríðarlegar vinsældir sjónvarpsþáttanna Game of Thrones og Vikings því til sönnunar, þótt þar komi reyndar eflaust fleira til. Og til eru öndvegis skáldsögur íslenskar sem eru á þessu róli, eins og t.d. Gerpla Laxness sem á engan sinn líka, Sturlungasögur Thors og Einars Kárasonar, Hér liggur skáld Þórarins Eldjárns, endurvinnsla Þórunnar Valdimarsdóttur úr Íslendingasögum, Glæsir Ármanns Jakobssonar og víkingasögur Vilborgar Davíðsdóttur. Ljóst er að unnt er að vinna með skapandi hætti úr óþrjótandi efniviði íslenskra fornbókmennta.

Ekki allt sem sýnist

Glænýrri Íslendingasögu svipar mjög að útliti og uppsetningu til hinnar vönduðu ritraðar Íslenzka fornritafélagsins sem prýtt hefur bókaskápa í betri stofum landsmanna í áratugi. Geirmundar saga heljarskinns hefur skv. formála verið nefnd í nokkrum heimildum fyrri tíðar en lengi verið talin týnd og tröllum gefin. Nú sprettur hún fram alsköpuð, sett saman eftir ýmsum krókaleiðum sem tíundaðar eru í löngum og fræðilegum formála. Þar segir m.a. að sagan hafi verið hundsuð hingað til af fræðaheiminum og settar eru fram djarfar tilgátur og skáldlegar um ástæður þess, sem eru allavega umhugsunar virði hvað sem sannleiksgildi líður. Formálinn, sem er tæpar 70 síður, hefur virðulegt og trúverðugt yfirbragð lærdóms og fræðimennsku en ekki er allt sem sýnist.

Hver er höfundurinn?

Handrit frá fornum tíma bárust til nútímamanna eftir margvíslegum leiðum og sjaldnast nokkur leið að fullyrða um hver upprunalegur höfundur var.  Sagt er í formála Geirmundar sögu að Brandur hinn fróði hafi ritað söguna á 12. öld, síðan hafi séra Magnús Þórhallsson skrifað hana upp snemma á 15. öld. Þá hafi ekkert spurst til handrits eða sögu fyrr en árið 1940 þegar Svanur nokkur Kjerúlf, furðufugl og sérviskupúki, afritaði handrit Magnúsar eftir skjölum í einkaeign með frekar ónákvæmum hætti; setti inn klausur frá eigin brjósti og afbakaði textann eins og honum þóknaðist. Loks gerir titlaður höfundur, Bergsveinn Birgisson grein fyrir handritum og varðveislu sögunnar í formálanum og á síðustu blaðsíðu bókarinar birtist ljósmynd af honum í munkakufli með fjaðurpenna á lofti.

Varðveisla og viðtökusaga, fræðilegir kaflar um tímatal, stafsetningu, list og lífsskoðanir sögunnar sem fjallað er vísindalega um í formálanum slá ryki í augu lesanda sem stendur í þeirri góðu trú að hann sé að fara að lesa alvöru Íslendingasögu. En brátt renna á hann tvær grímur.

Kapítalisti og þrælahaldari

Téður Geirmundur var landnámsmaður í Breiðafirði, hans er getið í heimildum en saga hans hefur ekki áður verið sögð í heild. Sett er fram sú kenning í formálanum mikla að kappinn hafi ekki þótt boðlegur í samsæti með  virðulegum fornhetjum af ýmsum ástæðum, m.a. að hann hafi verið hinn versti kapítalisti, blandinn mjög og mongólskur í móðurætt, dökkur og ljótur í ofanálag, auk þess ofbeldisfullur þrælahaldari sem gjöreyddi öllum auðlindum sínum með græðgi og ofmetnaði. Hann hafi alls ekki passað við þá ímynd landnámsmanna sem jafnan er otað að þjóðhollum lesendum fornsagna. Geirmundur virðist reyndar hafa flesta eiginleika starfsbróður síns, Egils Skalla-Grímssonar, en hefur langt í frá notið sömu almannahylli.

Blóð og vessar

Strax í fyrsta kafla gengur á með svo miklum ósköpum að ljóst má vera að hér er maðkur í mysunni. Hefðbundin minni, frásagnarliðir og þemu eru soðin saman við groddalegan húmor og stórfelldar ýkjur, á fornu máli sem vísar bæði fram og aftur í bókmenntir fyrri alda.  Dáðirnar eru stórkarlalegar, byggðar á græðgi og ofstopa, og draga upp afkáralega mynd af hetjunum. Blóð spýtist og vessar flæða, skítur gusast, brjóst hristast og hausar fjúka. Senur eru skoplegar og tilsvör persóna skondin samsuða úr fornum bókum, loks birtist Bergsveinn sjálfur í sögunni sem skáld og fræðimaður, en fær háðulega meðferð (eins og oft er hlutur skálda bæði fyrr og nú).

Í kvennabúrinu

Hlutverk kvenna í nútímaskáldskap um söguöld er frekar einhæft, helst að verk Vilborgar Davíðsdóttur geri konum hærra undir höfði.  Í Geirmundar sögu eru konur viðföng og þolendur, aðallega ambáttir og eiginkonur sem litlu fá ráðið um örlög sín. Það er soldið þreytt í nútímaskáldsögu, þótt hún gerist til forna, að þær skuli aðeins hafa kynþokka að vopni og beita honum til að öðlast velþóknun karlanna. Ein kona fær aðeins meiri athygli og svigrúm, það er Kormlöð sem  hefur öðlast mikið vald yfir ruddanum Geirmundi og dregur fram hans mýkri hliðar.

Lýsingar á samförum í kvennabúri Geirmundar við Kormlöðu og aðrar konur eru nákvæmar og groddalegar með afbrigðum. Sálarlífi hans er sömuleiðis lýst ítarlega  sem aldrei er gert í fornsögum þar sem fyllstu hlutlægni er ávallt gætt. Ýmsu er því snúið á haus í sögunni, karnívalísk stemning ríkir og allt getur gerst.

Hinn göfugi landnámsmaður

Hver er meiningin með þessu furðuverki sem er engan veginn trúverðugt sem sú saga sem það þykist vera? Er verið að draga dár að stafkrókafræðimennsku sem snýst um grúsk og tittlingaskít í gulnuðum handritum? Er verið að túlka nútímann með sögulegri vísun, beina spjótum bókstaflega að auðsöfnun, græðgi, valdabrölti og yfirgangi? (Það leiðir hugann óneitanlega að hinum lítt umrædda Tisa-samningi sem verið er að makka með í bakherbergjum um þessar mundir og snýst um endanlega yfirtöku stórfyrirtækja á öllum sviðum mannlífs og náttúru  þar sem gróðahugsunin ræður ein og mun einmitt enda með einræði og þrælahaldi í anda fornaldar.) Og hvað með yfirgengilegt ofbeldið, er verkið kannski tilraun til að opna nýja æð fyrir blóðlausar skáldsögur samtímans?

Hér er vissulega á ferð skopstæling sem minnir á Heljarslóðarorrustu Benedikts Gröndals; eins konar endurritun eða aðlögun sem afbyggir hefðbundna söguskoðun. Snúið er upp á forna hetjuímynd, form og hugmyndafræði Íslendingasagnanna sem hafa lengi þjónað þeim tilgangi að byggja undir þær þjóðlegu mýtur sem við hömpum á tyllidögum, t.d. um göfuga, ljósleita landnámsmenn sem hugdjarfir sigldu til Íslands í leit að frelsi og friði.

Það er ekki gott að segja hver meiningin er og skiptir engu máli. Niðurstaðan er sú að bók þessi er bæði fersk og skemmtileg og lúmskt íronísk, þótt grínið sé á stundum langsótt og langdregið, og hún er afrek út frá fyrndarstíllegu sjónarmiði þótt sumt sé málum blandið. Og neðanmálsgreinarnar eru meinfyndnar, a.m.k. fyrir fornsagnanörda.

Næst hlýtur Gauks saga Trandilssonar að koma út á prenti en hún hefur verið talin endanlega glötuð um aldir alda. En þegar allt kemur til alls er sennilega bara öllum skítsama um Íslendingasögur, týndar eða fundnar, allavega ef marka má gröfina sem búið er að taka á Melunum.  

Bjartur, 2015

Upphafsstafir í bókinni eru myndskreyttir fallega af Kjartani Halli. 

Birt í Kvennablaðinu 2016 og endurvakið 2026 eftir að hafa verið hulið sjónum lesenda í áratug!

Um efni bókarinnar varð nokkrum árum síðar ritdeila milli BB og Ásgeirs Jónssonar.

„Mér hefur alltaf fundist konur merkilegri verur en karlmenn“

Viðtal við Guðlaug Arason um skáldskap, feðraveldi og femínisma (2016).

Viðtalið birtist í Kvennablaðinu sáluga árið 2016 en það lagði síðan upp laupana og viðtalið hefur ekki verið aðgengilegt fyrr en nú, tíu árum síðar!

Á myndinni er skáldið, Guðlaugur Arason. Það eru 190 bækur á myndinni á bak við hann.

„Ég þekki konur sem gánga hreint til verks og selja sig karlmönnum fyrir beinharða penínga. Þær eru flestar ógiftar. En meirihluti giftra kvenna lifir á því að búa með karlmönnum og selja sig undir því yfirskini að þær séu giftar þeim… Níutíu og níu prósent af giftum konum á Íslandi eru eldhúsmellur… ég fer ekki ofan af því.“ (Eldhúsmellur, 1978)

Guðlaugur Arason (f. 1950), rithöfundur og lífskúnstner, sló í gegn á áttunda áratugnum með skáldsögunni Eldhúsmellur. Þótti ýmsum nóg um hneykslanlegan titilinn en efnið var talið engu skárra; ófullnægð húsmóðir í sjávarplássi leitar tilgangs í lífinu, leggst með annarri konu og gefur skít í karl sinn sem þó var ágætur skaffari.

Bók Guðlaugs tilheyrir þeirri holskeflu raunsæisbókmennta sem reið yfir eftir Kvennaárið 1975 þegar jafnréttisbaráttan var að hefjast. Það var á þessum árum sem konur fóru að láta að sér kveða í samfélaginu og taka pláss í bókmenntunum, bæði sem hugsandi sögupersónur og skapandi höfundar.

Bók Guðlaugs er femínísk og fjallar um reynslu, líkama og hugarheim konu.  Aðalpersónan, Anna Dóra brýst út úr kynbundnu hlutverki sínu og ögrar feðraveldi og samfélagsgildum allhressilega. En er þessi merka skáldsaga gleymd og grafin í sjávarföllum bókaútáfunnar? Og hvað þýðir það eiginlega að vera eldhúsmella?

Steinunn Inga Óttarsdóttir átti spjall við Guðlaug á dögunum.

„Eldhúsmella“ er ákaflega gildishlaðið orð, hvort sem það er notað kaldhæðnislega, niðrandi eða sem ögrun, hvað merkti það fyrir þér á ritunartíma bókarinnar? Var það algengt orð á þessum árum?

Ég hafði aldrei séð þetta orð fyrr en það hraut úr penna mínum meðan ég var að skrifa bókina. Ég fluttist til Kaupmannahafnar 1974 í þeim tilgangi að lesa bókmenntir við Hafnarháskóla en þegar til kom hafði ég engan tíma til að sitja á skólabekk. Sem róttækum sósíalista var mér jafnrétti kynjanna ofarlega í huga, ég hreifst af þeim krafti sem var í kvennabaráttunni í Danmörku, ekki síst Rauðsokkum, en að sama skapi fannst mér lítil hreyfing á þessum málum heima á Íslandi. Ég ákvað því að skrifa bók og reyna að ýta við kvenréttindamálum á Íslandi, pota svolítið í ykkur stelpurnar. Bókina skrifaði ég meðan ég bjó í Kaupmannahöfn í þeim tilgangi að leggja eitthvað að mörkum í kvennabaráttunni.

Hvernig kom það til að skrifa bók um reynslu og hugarheim konu? Er ekki snúið að fjalla um það sem „karlar vita ekki um og konur þegja yfir“, eins og rithöfundurinn Ása Sólveig orðaði það forðum?

Mér finnst gaman að glíma við háa veggi. Ögra sjálfum mér og takast á við hluti sem ég þarf að hafa fyrir. Ég tala nú ekki um ef ég get lært eitthvað af því í leiðinni. Það er ekkert gaman að gera það sem maður kann hvort sem er. Við Ása Sólveig ræddum stundum þessi mál, við vorum á svipaðri vegferð um það leyti sem Eldhúsmellur komu út. Í samtölum okkar – já og samtölum mínum við ýmsar konur á þessum tíma – þá fann ég sáran fyrir því auma hlutskipti að vera karlmaður. Stundum skammast ég mín fyrir að vera að sama kyni og sumir karlmenn. Mér hefur alltaf fundist konur merkilegri verur en karlmenn. Eins og fyrri daginn þá langaði mig til að skilja það sem ég sjálfur hafði ekki í hendi. Þess vegna réðst ég á háa vegginn og tók kvennaglímuna.

Femínistar sjöunda og áttunda áratugarins börðust fyrir menntun kvenna og þátttöku þeirra á vinnumarkaði, var það eitthvað sem kveikti í þér?

Á menntaskólaárunum tók ég þátt í pólitík, reyndi að sveigja mig undir vilja Alþýðubandalagsins en fannst sá flokkur óttalegt miðjumoð og alls ekki nógu róttækur. Sá flokkur varð síðan opinber krataflokkur eins og kunnugt er og arftaki Framsóknarflokksins. Ýmis jafnréttismál höfðu verið rædd áratugum saman, sum náðu fram að ganga, önnur hjökkuðu í sama farinu.

Verkalýðsbaráttan var lituð af launamun þá eins og nú. Ekkert breytist, Steinunn mín. Ekki meðan karlmenn sitja á fjármagninu og stjórna því. Það er einföld staðreynd, margsönnuð og margreynd. Þegar þeir svo gera áberandi vitleysur og allt hrynur eru ellilífeyrisþegar, öryrkjar og barnafólk látin borga brúsann. Skorið niður í heilbrigðiskerfi en kvótakóngar verðlaunaðir. En vissulega tendraði sú jafnréttisumræða sem klæddist nýjum fötum á 7. áratugnum í mér; Víetnamstríðið, Bítlarnir, blómabörnin, p-pillan, frjálsar ástir, kvennafrídagurinn og friður á jörðu. Allt þetta kynti undir katlinum sem kraumaði viðstöðulaust.

Bókin olli miklu umtali, m.a. vegna nauðgunarsenu og lýsinga á lesbískum ástum, vildirðu ögra?  Eða var þetta eitthvað sem brann á þér?

Líkamlegar ástir kvenna höfðu ekki verið til umræðu í íslenskum bókmenntum fram að þessu, þetta var í fyrsta sinn sem getið er um slíkt á prenti. Það eitt olli nokkru fjaðrafoki þótt slíkt þyki ekkert tiltökumál í dag. Á þessum tíma fannst mér eðlilegt að skrifa um lesbískar konur á Íslandi, söguþráðurinn kallaði eiginlega á það og sjálfur var ég sannfærður um að slíkt hafði alltaf verið í kringum mig þótt ég hefði aldrei orðið vitni að því eða heyrt um það talað. Ég hafði lesið um ástkonuna Lesbo og lagt saman tvo og tvo. Til að fræðast um málið las ég stafla af bókum, kvennabókmenntirnar voru í uppáhaldi hjá mér fyrstu árin í Kaupmannahöfn enda mikil gróska í þeim efnum í Skandinavíu, ekki síst í Danmörku.

Hvernig horfði staða kvenna á þessum árum við þér? Varstu aktívisti, femínisti eða raunsær rithöfundur að spegla veruleikann, fannstu þig knúinn til að koma þessum boðskap á framfæri?

Já, já, ég var og er femínisti. Fæddur femínisti og stútfullur af réttlætiskennd. Sem hefur stundum reynst erfitt að hemja og beina í réttan farveg. En lærir maður ekki svo lengi sem lifir, hvernig er það? Ég hef aldrei talið mig vera aktívista, mér lætur betur að læðast með veggjum og potast heima. Og andskotast yfir viðbjóðnum sem daglega skellur á mér í fréttatímum fjölmiðlanna. Er sem sagt mjög aktívur í sófanum.

Hversu mikilvægt er að fjalla um samfélagsmál og þjóðfélagsstöðu í bókmenntum? Er það ennþá brýnt?

Ég hef ekki sent frá mér annað en bækur í raunsæisstíl, mér finnst meira spennandi að takast á við lífið eins og það er heldur en fabúlera um tilbúinn veruleika eða fremja morð á morð ofan í fámennu sjávarplássi á Íslandi. Ég er enginn fjöldamorðingi og hef því draumfarir góðar. Annars er það undir hverjum og einum komið hverskonar litir eru notaðir til að tjá sig, bara að fólk láti verða af því. Haldi ekki að sér höndum. Á bak við sérhvert hugverk, hverju nafni sem það nefnist, liggur hugsun og sannfæring sem heltekur gerandann meðan verkið er samið. Sumir ná að heilla fjöldann, aðrir ekki. Vel að merkja: Þeir ná til fjöldans á þessu augnabliki. Í dag. En ekki á morgun. Umtöluð bók í dag er ekki lesin eftir tíu ár og fullkomlega gleymd eftir tuttugu ár. Þess vegna er öll sköpun jafn rétthá, það er sami frumkrafturinn sem liggur að baki hvernig sem viðtökurnar eru. Síðan eru það duttlungarnir sem bítast. 

Dr. Helga Kress skrifaði fræga grein, „Bækur og kerlingabækur. Þáttur í íslenskri bókmenntasögu“ í Tímarit máls og menningar 1979, ári eftir að  Eldhúsmellur komu út, þar sem  fjallað var um afstöðu feðraveldisins til bókmennta eftir konur, sem höfðu verið kallaðar kerlingabækur og þóttu ekki merkilegar. Manstu eftir þessari umræðu?  Spáðirðu eitthvað í þetta sem ungskáld og femínisti?

Nafnið eitt og sér á bókinni fór fyrir brjóstið á mörgum, einkum konum. Þær vildu ekki láta kalla sig eldhúsmellur þótt þær skildu orðið mæta vel og gætu hæglega viðurkennt að margar hverjar seldu sig andlega og líkamlega fyrir það að standa í eldhúsinu, elda mat og ala upp börn eins og þá var algengt. Ein góð kona á Akureyri vildi gefa tengdadóttur sinni Eldhúsmellur í jólagjöf og fór í bókabúðina. Þegar til kom gat hún ekki sagt nafnið upphátt – búðin var full af fólki og hún gat ekki verið þekkt fyrir að tala um mellur á almannafæri. Og það á Akureyri. Hún bjargaði heiðri sínum með miklu snarræði, hallaði sér fram yfir borðið og hvíslaði að afgreiðslustúlkunni: “Heyrðu vina, ég ætla að fá eitt eintak af bókinni þarna…Eldhús-Emm”.

Ég var hvattur til að skrifa framhald af Eldhúsmellum og stinga frekar á þeirri  umræðu sem ég hafði byrjað á, en hafði engan áhuga á því. Ég hafði sannað fyrir sjálfum mér að ég gæti þetta og þá var tilganginum náð.

Nei, ég var ekki upptekinn af kerlingabókaumræðunni þegar ég var að byrja að skrifa, stökk yfir þann kafla í einu stökki; Íslendingasögurnar, Halldór og Þórbergur einokuðu hugarfarið ásamt ýmsum raunsæishöfundum frá Skandinavíu og Evrópu. En eins og ég sagði; ég hellti mér í lestur kvennabókmennta eftir að ég kom til Kaupmannahafnar og það hafði sín áhrif.

Í bókarlok er eins og örli á von um betri tíð. Hvað finnst þér um jafnréttismálin í dag?  Eru eldhúsmellur ennþá til?

Ef við skoðum 50 ár aftur í tímann eða svo, þá hefur ýmislegt áunnist í jafnréttismálum. Í rauninni stór skref verið stigin miðað við 50 ár þar á undan.

Tímabilin 1910-1960 og 1960-2010. Svartnætti og vornótt. Ég bjó í Sviss í fimm ár. Í því dásemdarlandi kapítalismans sást ártalið 1989 áður en allar svissneskar konur höfðu fengið kosningarétt. „Eftir að konur fengu kosningarétt hefur öllu farið aftur“, heyrði ég svissneskan bónda segja eitt sinn í sjónvarpsviðtali og var sá brúnaþungur. Svissneskar eldhúsmellur lifa því góðu lífi í dag.

En gleymum ekki að konurnar sjálfar höfðu ekki valið sér hlutverk heldur er það þjóðfélagið og kringumstæðurnar sem skipa þeim á bása. Bæði í Sviss og annars staðar í heiminum. Og hverjir voru það nú aftur sem sitja á peningunum og völdunum? Ha?

Guðlaugur skrifaði fleiri skáldsögur, eina ljóðabók, leikrit og loks tvær bækur um Kaupmannahöfn áður hann sneri sér að allt öðru. Hann bjó lengi erlendis en dvelur nú á Íslandi. Þessa dagana er hann staddur á Húsavík með myndlistarsýningu í Safnahúsinu en hann hefur sýnt myndir sínar víða um land við góðar undirtektir víða um land við góðar undirtektir. Hann er ekki þó alveg hættur í sinna bókmenntunum, því verk hans á sýningunni eru Álfabækur, það eru örsmáar bækur sem prýða pínulitlar bókahillur í stássstofum – sem konur þurrkuðu rykið af um aldir, og gera reyndar enn.

Á feiti gaurinn sjens?

„Mig langar að verða betri sonur. Standa undir væntingum… Ég var seinþreyttur til vandræða. Sífellt tiplandi á tánum. Eina barnið sem brúkaði aldrei munn… Það svíður undan umvöndunum mömmu. Og almennt þarf lítið til að ég bogni. Maður vill auðvitað ekkert bregðast fólkinu sínu. Allra síst núna, heimkominn með allt niðrum sig…“ (53).

Ágúst Fannar Bergsson á í miklu brasi með sjálfsmynd sína. Hann getur varla haft samskipti við fólk því hann er  á kafi í sjálfsvorkunn; þræll eigin vesaldóms og vídeógláps og veikleikar hans birtast skýrast í sjúklegu áti. Hann minnir á Egil í Nautnastuldi Rúnars Helga Vignissonar, fastur í hjálparleysi og passar hvorki við fortíð né samtíð.  Hann hefur óbeit á líkama sínum og er lamaður af skömm sem er svo mikil að hann fyllist sektarkennd við að rúnka sér. Hann er hundleiður á þjóðfélaginu og veðrinu, „Landi, þjóð og tungu“ (23) og tilgangsleysinu sem bíður í tóminu (88) en hefur engan dug í sér til að rífa sig upp.

Vínyll og vídeó

Í upphafi 10. áratugarins þegar sagan gerist vofir feigðin yfir sjávarþorpum landsins. Kvótinn gengur kaupum og sölum, frystitogar vinna aflann um borð svo landvinnsla leggst víðast af.  Enn er þó vinnu að hafa í frystihúsinu þar sem Gústi fær að standa vaktina við Baader-flökunarvél. Samfélagið er lítið og staðnað, allir þekkja alla og fátt ber til tíðinda. Mistök gleymast ekki í plássinu, kjaftasögurnar ganga og allir hafa viðurnefni, enda eru „aðhlátursefni í götu hverri“; sonur apótekarans er Meðal-Jón og maður angandi af megnri svitalykt er Handarkrikamorðinginn. Skemmtanalíf unga fólksins er framandi fyrir eldri kynslóðina sem skilur ekki púðrið í rúntinum og hallærisplaninu. Neysluhyggja og útlensk afþreyingarmenning á vídeóspólum og vínýlplötum eru að ryðja sér til rúms. Í sögunni eru tengingar vítt og breitt í kvikmyndir og tónlist tímabilsins en þar er Gústi á heimavelli. Þetta er árið sem Freddie Mercury deyr og „Acthung Baby“ kom út; nostalgískir næntís-dagar með nýjum viðhorfum og djúpu kynslóðabili.

Akfeitt örverpi

Textinn er fullur af sjálfsfyrirlitningu og niðurrifi andhetjunnar Gústa. Hann talar um sjálfan sig sem akfeitt örverpi (83), djöfulsins úrhrak (89), raunalega útgáfu af rúmlega tvítugum manni með biðilsbuxur á hælunum og höfuðið fullt af forboðnum þönkum (99). Hann er „vistarbundinn og átthagafjötraður aumingi, enn í foreldrahúsum. Á ekkert betra skilið eftir endalausa afleiki í tilverunni“ (145) enda „…hálfvegis utanveltu og alveg á nálum, næstum eins og eitthvert offituafbrigði af taugaveikluðustu týpum Woody Allen, algjörlega þó án hinnar sjarmerandi hnyttni sem hann léði þeim gjarnan af mildi hins almáttuga skapara“ (142). Það er ævinlega einhver undirliggjandi vanlíðan í Gústa (179) sem reynist svo eiga sér m.a. skýringar í kynferðislegri misnotkun sem hann varð fyrir í bernsku. Lýsingar á lamandi áhrifum sektarkenndar og sjálfsefa sem þolendur kynferðisofbeldis burðast með eru hjartaskerandi.

Lúser fyrir lífstíð?

Endurfundir gefa fyrstu skáldsögu Orra (Stundarfró 2015) ekkert eftir og er ánægjuleg lesning í alla staði. Sagan er hröð, setningar stuttar og víða skapandi tilþrif og frumlegheit í máli og stíl. Það er hressandi upplifun að eiga endurfundi við þetta hallærislega tímabil sögunnar sem ekki fer sérlega mikið fyrir í skáldskap. Persónur sögunnar berjast um í vanmætti eins og dýr í gildru; lúserar fyrir lífstíð; þorpsslúðrið fær vængi og flóttaleiðir eru flestar lokaðar. Foreldrar Gústa eru fastir í hjólförum tímans og sú spurning leitar á lesandann hvort hann muni spóla í sama fari eða hvort hægt sé að túlka sögulok þannig að hann eigi einhvern sjens.

Grein þessi birtist í Kvennablaðinu 2016 en glataðist ásamt öðru sem þar var ritað þegar það var lagt niður. Ég er að gramsa í iðrum tölvunnar, draga fram efni, fríska upp á laskaða hlekki og bæta í eyður og göt.

Tók sex ár að klára – Bylur eftir Írisi Ösp

Íris Ösp Ingjaldsdóttir sendi frá sér sína fyrstu bók, Röskun, árið 2019 sem hlaut afar góðar viðtökur. Sag­an fjall­ar um Heru, rúm­lega þrítug­an lög­fræðing sem er að byggja upp líf sitt eft­ir nauðgun og er ný­flutt í íbúð í góðu hverfi, og um Stellu sem bjó í íbúðinni áður. Hera glím­ir við andleg veikindi í kjöl­far áfalls­ins sem stig­magn­ast dag frá degi þar til hún veit ekki lengur hvort um er að ræða ímynd­un um ger­and­ann sem aldrei fannst eða hvort hún sé ásótt af afturgöngu Stellu sem myrt var í íbúðinni tveim­ur árum fyrr. Hefur Íris Ösp nú selt kvikmyndaréttinn að þessari spennuþrungnu bók svo búast má við trylli á hvíta tjaldið innan skamms. Ljóst er að ný rödd hefur bæst við í íslenska glæpasagnakórinn og er tekið fagnandi.

Út er komin ný bók og ekki síðri frá hendi Írisar Aspar og ber hún heitið Bylurinn. Sagan gerist í fortíð og nútíð og sjónarhornið skiptist á milli þriggja persóna.  Bergur er hamingjusamur fjölskyldufaðir með allt á tæru þar til sonur hans deyr, þá bankar fortíðin uppá og hefndarfýsn hans beinist að Öldu og Styrmi, unglingssyni hennar sem hann grunar að hafi valdið dauða sonarins.  Þau mæðginin eru afar ólík og lýsa atburðum hvort með sínu nefi. Persónusköpunin er afar vel heppnuð, m.a.s. aukapersónan Gunni verður ljóslifandi. Alda er skemmtileg persóna, hún er enginn fyrirmyndaruppalandi, kjaftfor og svífst einskis. Hún hvetur son sinn til þess að eyða sparifé sínu og hætta að hugsa um framtíðina (81). Styrmir er trúverðugt unglingstetur sem er mun þroskaðri en mamma hans. Bergur verður sífellt örvæntingarfyllri, geðveikin magnast, tryllingurinn er sérlega vel uppbyggður og endar auðvitað með ósköpum. Íris Ösp hefur gott vald á þessu öllu, sem og máli og stíl,  og smiðshöggið er vel heppnaður endir á vel heppnaðri bók.

Áður hafði Íris Ösp aðallega skrifað smásögur og hún sótti á sínum tíma námskeið í skapandi skrifum hjá Þorvaldi Þorsteinssyni og Björgu Árnadóttur og lærði einnig leikritun hjá Hlín Agnarsdóttur (Vísir, 21. maí 2019).

Íris Ösp er fædd og upp­al­in í Reykja­vík, nán­ar til­tekið Breiðholti. Í viðtali við Morgunblaðið 1. ágúst 2025 segir hún m.a.:

„Ég byrjaði að skrifa þegar ég var krakki. Ég byrjaði á sendi­bréf­um, smá­sög­um og ljóðum, en svo kom langt hlé þar sem ég sinnti þessu lítið. Bolt­inn fór svo að rúlla á ný þegar ég var í fæðing­ar­or­lofi með yngsta barnið mitt, þá fór ég á rit­list­ar­nám­skeið, byrjaði að skrifa lengri sög­ur og skrifaði loks fyrstu skáld­sög­una mína.“

Fram kemur í viðtalinu að það tók Írisi Ösp sex ár að klára Byl en hún greindist með erfiða sjúkdóma. 

„Ég byrjaði fljót­lega að vinna í Byl eft­ir að Rösk­un kom út, áður en ég veikt­ist. Ég vann að bók­inni hægt og bít­andi, var alltaf að gera bara smá og smá í einu og lagði hand­ritið svo frá mér í marga mánuði í einu. En það gerði mér að gott að hafa eitt­hvað í poka­horn­inu sem hafði fram­vindu.“

Íris Ösp hefur sagt opinberlega frá veikindum sínum en rit­ferlið hefur verið ljós í myrkr­inu í glímunni við þau (meira um það hér).

Ást og eldgömul leyndarmál – Um Eyjar eftir Gróu Finnsdóttur

Eyjar heitir önnur skáldsaga Gróu Finnsdóttur (f. 1951). Gróa samdi ljóð og sögur áður en hún sendi frá sér bók og hafði þá lokið störfum á vinnumarkaðnum. Sum ljóða hennar hafa birst í blöðum, ss. í Tímariti Máls og menningar og Bókasafninu. Þá átti hún tvær smásögur í bókinni Jólasögur sem kom út árið 2015. Gróa hefur einnig skrifað fjölda greina, einkum um bókasafnsmál. Fyrsta skáldsaga Gróu, Hylurinn, kom út árið 2021 og fékk góðar viðtökur. 

Bókin Eyjar hverfist um togstreitu í fjölskyldu á bóndabæ þar sem Malla er einbirni. Móðirin Katrín er hippi, ástríðukokkur og grænmetisræktandi; hlý og opin manneskja; en pabbinn er dulur og bældur. Þau eru eins og tvær eyðieyjur (98). Eitthvað varð til þess að Malla fór að heiman fyrir mörgum árum og býr nú í borginni. Hún hefur fjarlægst foreldra sína og ekki er vert að ljóstra upp hvers vegna til að spilla ekki fyrir lesendum. En hún flýr úr ofbeldissambandi í sveitasæluna og þarf að endurskoða allt líf sitt.

Ekki er annað hægt en að heillast af sumum sögupersónanna, ekki síst Katrínu sem hlúir að öllu, og fögru umhverfi Breiðafjarðar. Malla er brotin og búin á því þegar hún snýr aftur til heimahaganna og þarf að horfast í augu við bresti sína, langrækni og dómhörku. Guðmundur á næsta bæ er hugstæður, einskonar afatýpa og jesúgervingur; boðberi þess að eldri kynslóðir búa yfir yfirvegun og visku sem þarf að berast sem víðast. Pabbinn Lárus á alla samúð skilið, hann reynir að gera sitt besta en stundum er það bara ekki nóg. Og öll eiga þau sín eldgömlu leyndarmál sem sagan hverfist um.

Þær mæðgur eru sögumaður til skiptis og lýsa stundum sömu atburðum hvor frá sínu sjónarhorni. Þær eru afar ólíkar svo þetta er skemmtileg aðferð sem gengur ágætlega upp. Það getur tekið á að fullorðnast og Malla fær sannarlega að reyna það á eigin skinni. Ástin kemur auðvitað við sögu og er mikilvægt hreyfiafl í framvindunni. Einkunnarorð bókarinnar koma m.a. frá Milan Kundera: Ástin er leit okkar að týnda hlutanum af okkur sjálfum.

Sjálf segir Gróa um bókina:

„Ég reyni að sýna fram á hvað það getur reynst alvarlegur hlutur að geta ekki rætt út um hlutina, gert upp sín mál og haldið áfram að lifa góðu lífi í stað þess að eyðileggja líf sitt og annarra í einhverri fáránlegri þráhyggju og kannski hroka án þess að geta fyrirgefið. Það mætti jafnvel setja það í stærra samhengi og heimfæra upp á heimsku þeirra sem heyja óskiljanleg stríð úti í hinum stóra heimi. En sjálfri finnst mér þetta vera fyrst og fremst hugljúf ástarsaga sem kannski einhverjir þekkja sig í“ (viðtal í Skessuhorni).

Eyjar fljóta vel á lygnum sjó og eru fínasta afþreying á rigningardögum þrátt fyrir undarlegan misskilning í restina.  Fram kemur í sögunni að Katrín lumar á handriti um blóðheitar Baska-formæður sínar, kannski verður það efni þriðju bókar Gróu? 

AÐ KENNA KONUM LEXÍU – Um Ísbirni eftir Sólveigu Pálsdóttur


Spennusagan Ísbirnir eftir Sólveigu Pálsdóttur ætti að vera skyldulesning. Ekki síst fyrir unga karlmenn. Sagan er hörkuspennandi og varpar um leið ljósi á hugmyndafræði sem breiðist hratt út og mannkyninu stendur veruleg ógn af. 

Guðgeir og Guðrún eru hluti af teymi lögreglunnar sem fæst við voveiflegt hvarf þriggja ungra kvenna. Sumar vísbendingar reynast villuljós, margar persónanna virka grunsamlegar í augum lögreglunnar, konurnar virðast eiga sitthvað sameiginlegt og hótunarbréf finnast. Þegar lík einnar þeirra finnst, þarf teymið að taka á öllu sínu til að leysa málið eins og gengur. 

Sagan er vandlega uppbyggð, vel stíluð og hörkuspennandi. Náttúruöflin mynda skrautlegan bakgrunn sögunnar sem hefst á frétt í útvarpinu um ráðvilltan ísbjörn sem gengur á land og undir lokin er farið að gjósa í Grindavík. En í ljós kemur að ísbirnir eru víðar en nokkurn hefði grunað og veldi þeirra breiðist hratt út  um samfélagið. Guðgeiri er brugðið þegar hann á samtal við son sinn sem reynist óvænt hallur undir incel-hugmyndafræði. 

„- Ég sit inni í borðstofu og les mér til um incel kúltúr. Veistu hvað það er? spurði Guðgeir.

– Auðvitað, svaraði Pétur Andri. – Það er rosalega mikið af hlaðvörpum sem fjalla um þetta og við strákarnir höfum hlustað á suma gaurana.

– Sem prédika að konur séu aðeins hér á jörð til að eignast börn og að þær eigi að hlýða karlmönnum skilyrðislaust? spurði Guðgeir undrandi. – Voruð þið vinirnir virkilega að hlusta á þetta rugl?

– Ekki þessa hörðustu sem bókstaflega hata konur og kenna þeim um allar ófarir heimsins, svaraði Pétur Andri. – En um leið og maður byrjar að hlusta á einn eða followa einhvern svona gaur á netinu bætast fleiri við. Newsfeedið hjá svona incel-týpum er troðfullt af fréttum af vondum konum, fóstureyðingum og hvað heimurinn hefur versnað með auknum rétttindum þeirra. Af því að eftir því sem þú smellir á fleiri svoleiðis klikkbeitur, fjölgar þeim sem þú færð, svona hamfarafeed skilurðu? En pabbi, sorrí ég ætla að fara að sofa. (…)

– Við erum engin incel-klikkhausar þótt við ræðum ýmislegt, útskýrði Pétur Andri. 

– Eins og hvað? spurði Guðgeir.

– Ég meina, eins og að konur eru í öllum valdamestu embættum landsins og að við erum búnir að missa fullt af réttindum frá okkur og þurfum að ná þeim til baka áður en allt fer í rugl, sagði Pétur Andri…“ (215-216).

Sólveig vekur athygli á mikilvægu málefni í bók sinni, þ.e.  öfgakenndum og hatursfullum skoðunum sem vella fram á netinu um konur. Þær hugmyndir sem sonurinn viðrar eru í mikilli mótsögn við þau gildi sem foreldrar almennt leggja áherslu á í uppeldinu. En í gegnum samfélagsmiðla er auðvelt að læða alls konar hugmyndafræði inn hjá ungum sálum, eins og sonurinn lýsir. Nefna mætti í því samhengi bresku sjónvarpsþáttaröðina umtöluðu,  Adolesence, sem dregur m.a. skýrt fram hvað við erum grandalaus gagnvart áhrifum  samfélagsmiðla og netofbeldi.

Þeir sem tilheyra incel-hópum stíga fram uppfullir af reiði, biturleika og sjálfsmeðaumkvun, blandaðri upphafningu á sjálfum sér og þeirri hugmynd að þeir þurfi að kenna konum lexíu. Sérkennileg og hættuleg blanda sem með mælsku boðberanna á netmiðlum, smá sálfræðiþekkingu og sannfæringarkrafti nær auðveldlega tökum á ungmennum með laskaða sjálfsmynd. 

Ísbirnir eru hörkuspennandi bók sem mætti fara sem víðast vegna þess hve vel er farið með eldfimt og aðkallandi málefni og komið við á ýmsum sviðum mannlífsins. Sagan gæti vel hentað í kennslu á grunn- og framhaldsskólastigi til að vekja umræður um boðskap hennar og þau gildi sem eru vonandi af flestum talin sjálfsögð og mikilvæg, eins og jafnrétti og umburðarlyndi – en eru það ekki í reynd í fallvöltum heimi.