Viðtal við meistarann…

Fólk-verður-að-hafa-farveg-fyrir-faglegan-metnað-sinn_1_Steinunn-Inga-ÓttarsdóttirRætt við nýjan skólameistara FVA í Skessuhorni

Steinunn Inga Óttarsdóttir er nýr skólameistari Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi. Hún var skipuð í embætti snemma desembermánaðar og hóf störf 2. janúar síðastliðinn. Skólastarf hefur henni lengi verið hugleikið og kannski má segja að skólastjórnun sé henni í blóð borin. Faðir hennar var kennari og skólastjóri, móðir hennar og systir einnig. Skessuhorn hitti Steinunni að máli á skrifstofu skólameistara síðastliðinn fimmtudag og fékk að kynnast henni örlítið.

Sjá viðtal við Steinunni Ingu í Skessuhorni sem kom út í morgun, 16. janúar…

Angantýr Einarsson

80477795_10157977709779421_7326193108566147072_n

Ásgrímur frændi skrifaði svo fallega á fb. um Angantý Einarsson, föður sinn og föðurbróður minn (f. 1938), sem lést á aðfangadag 2019:

„Nú er pabbi látinn eftir löng og erfið veikindi. Við vorum nánir og kærir vinir og ég er innilega þakklátur fyrir að hafa átt hann að. Hann veitti mér rausnarlega af tíma sínum; kom mér á sporið í tónlistinni, vakti mig til vitundar um fegurð og blæbrigði tungumálsins og stuðlaði að áhuga mínum á stjórnmálum, skák, veiðiskap og fjallgöngum svo að eitthvað sé nefnt. Hann nennti endalaust að hlusta á mig, allt frá því að ég man fyrst eftir mér, hældi mér óspart fyrir það sem ég gerði vel – án þess þó (vonandi!) að það leiddi til alvarlegs ofmats – og hafði einstakt lag á að leiðbeina mér á uppbyggilegan hátt um það sem betur mátti fara. Hann hafði alla tíð sterka réttlætiskennd og var eins og áttaviti í vinstripólitík og umhverfismálum. En hann var fyrst og fremst kærleiksríkur og skemmtilegur pabbi.

Hér á eftir fer samantekt um æviferil hans (væntanleg í blöðum á útfarardaginn), fyrir þá sem hafa þrek og úthald til að lesa rúmlega 400 orð í viðbót!

Angantýr Einarsson fæddist á Hermundarfelli í Þistilfirði 28. apríl 1938. Hann lést á hjúkrunarheimilinu Hlíð á Akureyri 24. desember 2019. Útför hans verður gerð frá Akureyrarkirkju 6. janúar, kl. 10.30.

Foreldrar hans voru Guðrún Kristjánsdóttir frá Holti í Þistilfirði, f. 16.8. 1917, d. 5.7. 2017, og Einar Kristjánsson frá Hermundarfelli, f. 26.10. 1911, d. 6.7. 1996. Systkini Angantýs eru Óttar, f. 3.10. 1940, d. 7.2. 2013, Bergþóra, f. 21.3. 1944, Hildigunnur, f. 17.6. 1947, d. 27.5. 1987, og Einar Kristján, f. 12.11. 1956, d. 8.5. 2002. Eftirlifandi eiginkona Angantýs er Auður Ásgrímsdóttir, f. 15. janúar 1946. Foreldrar hennar voru Ásgrímur Hólm Kristjánsson frá Skoruvík á Langanesi, f. 25.3. 1913, d. 6.7. 1987, og Helga Margrét Haraldsdóttir, f. á Skálum 26.6. 1926, d. 28.6. 2002. Angantýr og Auður eignuðust fjögur börn. 1) Halla, f. 8.11. 1964. Börn hennar eru Einar Höllu Guðmundsson, Þórhalla Ásgeirsdóttir og Angantýr Ómar Ásgeirsson. 2) Hlynur, f. 7.6. 1967, í sambúð með ÖlmuDís Kristinsdóttur. Börn hans eru Auður Tinna, Íris Ösp, Elmar Blær og Margrét Bylgja. AlmaDís á tvö börn, Sindra Þór og Diljá Nönnu. 3) Ásgrímur, f. 3.8. 1972, unnusta Harpa Heimisdóttir. Dætur hans eru Auður og Björk. 4) Einar, f. 21.9. 1974, d. 29.5. 1979. Barnabarnabörn Angantýs og Auðar eru níu talsins.

Angantýr ólst upp á Hermundarfelli til átta ára aldurs en flutti þá til Akureyrar. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri 1958, var við nám í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands 1958‒61, tók kennarapróf frá Kennaraskóla Íslands 1962 og stundaði stærðfræðinám við sama skóla 1971‒72. Angantýr var kennari á Þórshöfn 1960‒61, 1962‒63 og 1964‒67, skólastjóri í Skúlagarði í Kelduneshreppi 1963‒64, og við Grunnskólann á Raufarhöfn 1968‒78, kennari þar 1979‒94, skólastjóri við Litlu-Laugaskóla 1994‒99, kennari við Grunnskólann á Þórshöfn 1999‒2001 og í afleysingum þar í nokkur ár eftir það. Á löngum starfsferli kenndi hann raungreinar, íslensku, erlend mál, samfélagsgreinar, íþróttir og tónmennt og var nær jafnvígur á allt. Hann var ritari fjárveitinganefndar Alþingis 1958‒59, erindreki hjá Alþýðusambandi Norðurlands 1967‒68 og tölvuforritari hjá ACO 1978‒79. Auk þess stundaði hann margvísleg störf á sumrin, m.a. handfæraveiðar, grenjavinnslu og verkstjórn erlendra sjálfboðaliða. Angantýr sat í hreppsnefnd Raufarhafnarhrepps 1970‒78 og 1990‒94 og var þá oddviti og formaður stjórnar Fiskiðju Raufarhafnar, sat í sýslunefnd 1966‒70, gegndi ýmsum trúnaðarstörfum fyrir Sósíalistaflokkinn og Alþýðubandalagið og sinnti fjölmörgum öðrum félagsstörfum. Angantýr lék á píanó, gítar og harmonikku og hafði mikinn áhuga á útivist og veiðiskap, skák, bridge, ættfræði, íslensku máli og bókmenntum. Hann lærði líka esperantó og spænsku á fullorðinsárum. Þá er ónefndur skógurinn sem hann ræktaði á fæðingarstað sínum, Hermundarfelli.“

Blessuð sé minning Agga föðurbróður míns. Hann og pabbi voru bestu vinir og milli systkinanna allra var einstakt kærleikssamband.

„Hef ekki herbergi út af fyrir mig“

Ég er stolt af þessu viðtali við Sigríði Kristínu Þorgrímsdóttur um ævisögu Jakobínu Sig. Birt á skáld.is, í desember 2019. 

Í Kennarahúsinu við Laufásveg í Reykjavík sitjum við Sigríður Kristín Þorgrímsdóttir yfir kaffibolla. Hún er kölluð Sigga Stína, dóttir Jakobínu Sigurðardóttur, og höfundur ævisögu hennar sem tilnefnd er bæði til íslensku bókmenntaverðlaunanna í flokki fræðibóka og rita almenns efnis og til Fjöruverðlaunanna. Það er vel við hæfi að hittast í Kennarahúsinu en Jakobína ól ung með sér draum að verða kennari en fátækt og veikindi komu í veg fyrir að sá draumur rættist. 

Jakobína er einn af merkustu rithöfundum 20. aldar. Eftir hana liggja níu skáldverk og tvær bækur hennar voru tilnefndar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. Á dögum hennar var staða kvenrithöfunda erfið og viðtökur ekki alltaf uppörvandi. Talað var niður til kvenrithöfunda og skáldskapur þeirra beinlínis sagður lítilsigldur. Það brennur á okkur Siggu Stínu. Eftir að hafa hellt bollana fleytifulla af snarpheitu kaffi hefst spjallið.

 Talaði Jakobína eða skrifaði um stöðu sína sem rithöfundar í karlaheimi? Ég man hún hafi flutt einhvern tímann erindi í útvarp um kynbundið uppeldi og jafnrétti. Var hún femínísti?

Já, ég held að hún hafi talað um þetta, hún sagði að aldrei væri talað um heimilisaðstæður karla þegar rætt væri um bækur þeirra, eins og gert var varðandi hennar verk. Þá á ég við að sífellt var verið að tala um hve merkilegt væri að kona í sveit og með öll þessi börn skyldi gefa út bækur. Varðandi jafnréttismálin, þá hefur hún síðar meir fengið gagnrýni fyrir klisjukenndar kvenímyndir, eins og kennslukonuna í Dægurvísu. En hún var hlynnt jafnrétti kynjanna og sýndi það víða í skrifum sínum, bæði skáldskap og blaðagreinum.

 

Vist og kaupamennska, láglaunavinna og basl einkenndu yngri ár Jakobínu, það virðist vera svo langt síðan þetta var hlutskipti ungra kvenna á Íslandi en er þó svo stutt. Þura í Garði naut t.d. ekki skáldskaparhæfileika sinna, náfrænka Starra, eiginmanns Bínu. Bríet Bjarnhéðinsdóttir er nefnd til sögunnar en hún var ekki sú eina sem lagði eitthvað af mörkum til kvennasögunnar?

Bríet er eins og Everest í íslenskri kvennasögu! En að sjálfsögðu var hún ekki ein á báti. Kvenfélögin höfðu menntun kvenna og bætta stöðu kvenna á stefnuskrá sinni og ekki má gleyma Kvenréttindafélaginu sem barðist að sjálfsögðu fyrir réttindum kvenna og þar má t.d. nefna konu eins og Þorbjörgu Sveinsdóttur. Bríet var hins vegar mikill brautryðjandi og óþreytandi baráttukona svo það er ekki skrítið að nafn hennar heyrist oftast.

Jakobína er afar lipurt ljóðskáld en segist ekki vilja yrkja, nema bara sér til hugarhægðar. Það er mjög áhugavert að lesa um efasemdir hennar, vonir og drauma í bókinni þinni. Heldurðu að hún hafi verið sátt?

Held að ekkert skáld sé sátt við æviverkið. Ég ímynda mér að hún, eins og svo margir aðrir, hafi ætlað sér að skrifa svo miklu meira. Eflaust var hún eins sátt og hægt var við það sem hún fékk gefið út, að baki hverrar bókar lá mikil vinna.

 

Í bókinni nefnir þú veikindi, erfiða andlega heilsu, þunglyndi og sjálfsvígshugsanir. Varðstu vör við þetta á heimilinu í Garði í Mývatnssveit?

Ég nefni sjálfsvígshugsanir sem möguleika á hennar yngri árum og byggi það á bréfum sem hún fær sem svar við einhverju sem hún hefur skrifað. Ég held samt ekki að það hafi rist djúpt. Þyngslin voru meiri á yngri árum – en jú, við systkinin fundum alveg fyrir því að mamma væri ekki alltaf létt í lund. Hún tók sér daga til að sinna þunglyndinu. Svo var nú þetta með breytingaskeiðið; læknar jusu ávanabindandi lyfjum í konur og það tel ég hafa verið slæmt fyrir mömmu. Ég áttaði mig ekki á þessu sem þyngslum fyrr en ég hafði þroska til að meta slíkt. Ég óttaðist þessi köst hennar, þurfti nefnilega að fela þau fyrir nágrönnunum, fannst mér. Hún var stíf í lund, ekki mjög sveigjanleg. Við urðum að lúffa fyrir lögmálum hennar, annars mætti manni kuldi og þögn. En svo var hún líka svo létt og skemmtileg, með góða kímnigáfu og svo notalegt að sitja með henni og rabba um heima og geima. Lífskjör hennar og aðstæður voru þannig að mér dettur ekki í hug að áfellast hana fyrir skapbresti eða óstjórn, ég vil fremur minnast góðu stundanna.

Bréfin, já. Mér svelgist á kaffinu við að hugsa um fjögur horfin bréfasöfn. Og dagbók sem er brennd á báli! Hvað á kona að gera ef hún er beðin um að farga slíku góssi?

Einmitt! Þegar mamma dó var ég í svo mikilli sorg. Dóttir mín var nýfædd, kannski flæddu hormónarnir stjórnlaust um líka. Í mínum huga kom ekki annað til greina en að hlýðnast óskum mömmu um að brenna bréf og dagbækur. Ég dauðsé eftir þessu, en gert er gert og kannski myndi ég gera þetta líka núna ef ég stæði frammi fyrir slíku.

Í bókinni eru skemmtilegar senur þar sem þið mæðgur spjallið saman, hún lifnar þar alveg við, sú gamla. Húsverkin hafa verið krefjandi, borðaði hún út í horni? Var hún sífellt að vinna? Skrifaði hún á nóttunni?

Oft borðaði hún við eldhúsbekkinn en ekki við borðið með hinum. Að sumu leyti held ég að það hafi verið af andúð á afa og svo voru líka húsmóðurskyldurnar, að þurfa kannski að bæta mat á borð, þá var allt eins gott að sitja þar sem var auðvelt að athafna sig.

Varðandi skriftirnar og húsverkin; einhverjir héldu eflaust á sínum tíma að skrifin bitnuðu á húsmóðurskyldunum, en það var nú ekki þannig. Hún skrifaði oft á nóttunni, sagðist ekki hafa þurft mikinn svefn fyrr en hún tók að eldast. Svo kom föðursystir mín á hverju sumri með fjölskyldu sína og sá um heimilið í einhverjar vikur meðan mamma skrifaði. Það voru einu skiptin sem hún hafði almennilegan vinnufrið. Þegar við systkinin uxum úr grasi fór hún stundum suður og fékk inni einhvers staðar þar sem hún gat unnið.

Þú nefnir í bókinni klemmuna um hlutlausa fræðimennsku og það að skrifa um móður sína, nærtækan og persónulegan efnivið. Hún er goðsögn í bókmenntum, róttæklingur og athvarf þitt og skjól, sterk kona, fyrirmynd þín. Hvernig valdir þú sjónarhornið, hvernig gekk að finna frásagnaraðferð?

 Ég vinn allt öðru vísi en mamma gerði, enda voru tölvurnar ekki til þegar hún var að skrifa. Ég veð áfram og skrifa allt sem mér dettur í hug og síðan finn ég smám saman hvernig ég vil nálgast efnið. Mamma glímdi lengi við sín skáldverk í huganum áður en hún tók að skrifa. Þá mátaði hún ýmsar formgerðir og svo átti hún það til að skrifa allt upp á nýtt ef henni líkaði ekki formið, eins og hún gerði með Lifandi vatnið. Bara með penna og ritvél að vopni. Ég ætlaði að skrifa af hjartans lyst út frá sendibréfum fyrst og fremst og láta fræðimennskuna lönd og leið. Skrifa stutta bók. Það stangast samt á við það sem ég lærði í sagnfræðiskor Háskóla Íslands, ég er nefnilega með meistarapróf í sagnfræði og hef skrifað ýmislegt efni fræðilegt, t.d. kennsluefni í sögu. Þannig að meðan ég vann textann svona kæruleysislega þá setti ég samt inn tilvísanir og neðanmálsskýringar til að halda þeim til haga. Eftir því sem verkið óx og stækkaði sá ég að ég yrði að vinna þetta með slíkum hætti, þetta væri svo mikið heimildaverk.

 

 

En ég hafði efasemdir um að kollegar mínir í sagnfræðinni fengjust til að viðurkenna þessa sögu sem sagnfræði, þar sem viðfangsefnið stendur mér nærri og ég nálgast frásögnina svo persónulega. Slíkt er auðvitað ekki óþekkt innan sagnfræðinnar, ekki einu sinni að eiga samtal við rannsóknarefnið. Um það vissi ég reyndar ekki, þetta með samtalið, heldur var mér bent á það eftir á. Þegar ég var að skrifa svona um einkamál mömmu og líf hennar, þá glímdi ég auðvitað við svolítið samviskubit, vitandi það að hún hefði aldrei nokkru sinni látið annað eins á prent. Ekki einu sinni sagt frá því. Því fékk ég þessa hugmynd, að í stað þess að glíma bara við samviskuna – og mömmu – í huganum, að búa til þetta samtal við hana. Einhverjir yfirlesara minna voru í fyrstu með svolitlar efasemdir, en ég var alveg hörð á þessu og flestir sem ég heyri til eru mjög hrifnir af þessari nálgun. Þeir sem þekktu mömmu finnst þeir jafnvel heyra í henni!

Fram kemur í bókinni að Jakobína hafi verið óstöðug og stjórnsöm, tekið læknadóp og verið sívinnandi. Hvernig var hún á heimilinu? Ég man nefnilega aðeins eftir henni, afskaplega grönn og síreykjandi, líka á nóttunni. Hún þekkti afa minn og ömmu og foreldra mína, hún dvaldi hjá okkur fjölskyldunni í nokkrar nætur í Köben þegar við bjuggum þar 1976. Mér þykir alltaf doldið vænt um þessa minningu.

Ha? Nú verður þú að ættfæra nánar! Hvaða fólk er þetta?

Afi minn var líka rithöfundur á Norðurlandi, Einar Kristjánsson frá Hermundarfelli. Ekki er ólíklegt að hann hafi beðið foreldra mína fyrir Bínu.

Þá hefur þetta verið 1977, sem hún segir frá í bréfum sínum, þegar hún var á leið til Stokkhólms í tilefni sænskrar þýðingar á Lifandi vatninu. Þá stoppaði hún einmitt í Kaupmannahöfn. Svona er nú heimurinn lítill.

En að spurningu þinni, mamma stjórnaði með þögninni. Ef henni mislíkaði gat hún skammað mann, síðan tók þögnin við og stóð þess vegna í nokkra daga, allt eftir stærð brotsins. Hún var afar sterkur persónuleiki og við beygðum okkur undir hennar lögmál, öll börnin og kannski ég mest, enda mesta mömmubarnið. Hún var harðdugleg og sívinnandi. Þó svo einhverjar kellingar í sveitinni hafi baktalað hana sem lélega húsmóður (og einhverjir karlar sönglað með) þá var það helber lygi. Hún eldaði, bakaði, tók slátur og allt það, saumaði, prjónaði, gerði við fatnað, tók börn í fóstur, var í stöðugri gestamóttöku og guð veit hvað. Veit ekki hvað sumum þótti vanta þar á, nema ef vera skyldi þessi dauðasynd að gera eitthvað annað en að vera móðir og húsmóðir.

 Hún var viðkvæm og mátti ekkert aumt sjá. Henni féll illa ef fólk kom illa fram við dýr og við minnimáttar. Til dæmis man ég að þegar ríki kommúnismans voru að falla og taka átti Sjáseskú og frú af lífi í Rúmeníu ca. 1989, þá lá við að hún legðist í bælið, ekki af því að þau væru á neinum stalli í hennar huga, heldur vegna þess hvað þetta ofbauð hennar mannúðarhugsun. Hún var góð við krakka, talaði alltaf við þau eins og fólk og af virðingu. Á síðari árum kynntist ég betur hve gamansöm hún gat verið og „aðhlægin“ eins og hún sagði sjálf. Ef henni fannst eitthvað verulega spaugilegt þá veltist hún um af hlátri.

 

Ég tala um læknadóp, já, því var ausið í hana þegar henni leið illa á breytingaskeiðinu. Ég tel, án þess að hafa rannsakað það, að þetta hafi verið gert í miklum mæli við íslenskar konur (kannski erlendis líka). Breytingaskeiðið hafði í för með sér svefnvanda og þungar hugsanir; ráðið var valíum, diazepan og mogadon eða eitthvað þvíumlíkt, vanabindandi róandi lyf og svefntöflur. Hins vegar var hún svo stíf á prinsippinu að ég held að þetta pilluát hafi aldrei farið neitt villimannlega úr böndunum. Hins vegar drakk hún sig stundum fulla þegar mjög illa lá á henni og það fannst mér miklu verra. Ekki að hún væri neitt úti í sveit að skandalísera, heldur lokaði hún sig af. Þetta var e.t.v. bara eitt síðdegi eða kvöld, daginn eftir var eins og ekkert hefði í skorist. Eftir að hafa skoðað ævikjör hennar betur finnst mér þetta skiljanlegt. Hún var svo einmana og um margt ósátt við ævikjör sín. Ég er viss um að ég hefði farið margfalt lengra út á galeiðuna í hennar sporum!

Naut Bína aldrei sannmælis, kona í karlaheimi sem bjó fyrir norðan, var hennar hlutskipti svipað og Oddnýjar Guðmundsdóttur, skáldkonu frá Hóli á Langanesi? Gat hún aldrei almennilega helgað sig köllun sinni? Er það fórnin sem konur færa eilíflega vegna móðurhlutverks, eiginkonustöðu og brauðstrits?

Oddný var vinkona mömmu, hún var einhleyp og starfaði sem farkennari. Hún hafði því tvennt fram yfir mömmu, menntun og frelsi (upp að vissu marki). Mamma þráði menntun en fékk ekki. Og móðurhlutverkið og brauðstritið kom auðvitað í veg fyrir að hún gæti helgað sig köllun sinni, en um leið skapaði það henni tækifæri til að skrifa. Hefði hún átt heima í bæ þar sem hún vann fastan vinnutíma, e.t.v. gift verkamanni og með öll þessi börn, þá hefði það aldrei gengið. Í sveitinni gat hún hagrætt verkunum og leyft sér að vaka á nóttunni og leggja sig á daginn. Oddný þurfti ekkert að velta þessu fyrir sér en hún þurfti að vinna og hún var kona og konur áttu erfiðara uppdráttar með að koma ritverkum sínum á framfæri.

Það er við hæfi að fá sér meira kaffi núna, þegar hugurinn leitar að kellingabókaumræðunni. Hin fræga sena þegar karlar niðruðu bækur kvenna í fjölmiðlum á sjöunda áratugnum og dr. Helga Kress dró fram í dagsljósið, erum við ennþá þar?

Ja – við erum með Fjöruverðlaun, ekki satt? Segir það ekki dálitla sögu? En samt, ég held að við færumst fjær með ári hverju. Þetta er samt ekki eins og hraðlest, meira eins og hægfara sveitalest sem stoppar á hverri stöð.

 

Hjónaband Bínu og Starra í Garði, sannast þar að ástin er sterkari en listin? Kom þeim vel saman? Átti hann ekki sinn þátt í að ekki var gert neitt í því að tengdafaðir Bínu beitti fjölskylduna ofbeldi? Gat hún fyrirgefið það? Hún fer ekki burt en hvert hefði hún getað farið? Hefði brottför eða skilnaður frelsað hana?

Ég veit ekki hvað segja skal. Listin var nú kannski sterkari en ástin, vegna þess að mamma/Bína brotnaði svolítið og hún átti í raun ekki val. En hún var alltaf að hugsa um listina, um það sem hún þráði heitast að gera. Hún var yfir sig hrifin af pabba og þau hvort af öðru. Ástandið heima fyrir reyndi verulega á samband þeirra. Bróðir minn myndi eflaust halda því fram að hjónaband þeirra hafi verið hörmung, en ég er ósammála. Pabbi studdi hana eindregið varðandi rithöfundarferilinn. Það var bara svo takmarkað sem hann gat gert, þau þurftu bæði að strita myrkranna á milli. Ég held að hann hefði gert allt til að létta undir með henni, hefði hann getað. Og þau deildu skoðunum og um margt áhugamálum og þau gátu oftast talað saman. Þetta skrifar hún líka til móður sinnar, eins og fram kemur í bókinni. Já og þetta með að fyrirgefa – það held ég að hún hafi gert og hún álasað sjálfri sér líka, er það ekki bara svolítið dæmigert fyrir okkur konur?

Það er greinilega mikil togstreita í sál Bínu, hún er mjög lokuð manneskja og talar ekki um tilfinningar eða erfiða atburði, það er talað um vestfirska þögn í bókinni. Er hún nú afhjúpuð?

Já, þögnin er sannarlega rofin. En ég afhjúpa auðvitað ekki allt sem ég veit. Ég afhjúpa bara það sem mér finnst þjóna tilgangi í frásögninni. Ég get nefnt sem dæmi að ég skrifa talsvert langt mál um föðurafa minn. Ég komst að ýmsu um hann í leit minni, ég segi ekki frá því öllu vegna þess að ég sé ekki að ég þurfi fleiri drætti í þá mynd. Mamma fær líka að eiga einhverja hluti í friði. Sjálfsagt ekki nógu marga, hefði hún fengið að ráða.

 

Hef ekki herbergi út af fyrir mig, segir Jakobína. Er það sérherbergið sem Virgina Woolfe þráði svo heitt á sínum tíma? Bínu langar að dvelja heima um hríð í herbergi Guðnýjar systur því hún getur ekki unnið í Garði, segir hún. Þá er hún að skrifa Lifandi vatnið. Fríða systir hennar fékk betri tækifæri, bæði til að mennta sig og sinna sínum skáldskap. Mun kvenrithöfunda alltaf vanta sérherbergi til að geta skrifað?

Þegar mamma skrifaði sínar bækur áttu konur erfitt uppdráttar í bókmenntaheiminum. Skrif þeirra náðu ekki eyrum bókmenntaskríbenta sem allir voru karlar. Viðmið „góðra“ bókmennta voru rit karla. Ég veit ekki hvort hætt er að lýsa bókum eftir konum sem litlum huggulegum bókum, eins og svo oft var gert, með áherslu á „litlar“. Konur höfðu fæstar efni á að sitja við skriftir. Mamma var lítið skólagengin og hafði ekki efni á menntun. Hún gat ekki, eins og samtíðarkarlar margir hverjir, rifið upp pening með því að fara á vertíð (eins og Þórbergur lýsir t.d. í Ofvitanum) til að komast í Kennaraskólann, eins og var markmið hennar. Enginn vildi kosta skrif hennar, eins og gert var fyrir Halldór Laxness. Fyrir utan það að Laxness þurfti ekkert að hafa fyrir heimilishaldinu, Auður sá um það. Pabbi var fullkomlega ósjálfbjarga í eldhúsinu!

 Varðandi spurningu þína, þá held ég að hlutirnir hafi breyst mjög mikið. Enn eru þó konur skylduræknari og með meiri ábyrgð á herðunum en karlar. Þá á ég ekki við „opinbera“ sviðið sem er t.d. á vinnumarkaði, heldur einkasviðið, heimilið. Þær eiga pottþétt erfiðara með að taka sér tíma heima heldur en karlar.

Þú vilt breyta umsögn um Jakobínu þannig að hún setji stétt jafnt kyni. Af hverju?

Bína/mamma var eldrauð í sinni lífsafstöðu. En hún var aldrei neinn sellukommi og skellihló þegar ég spurði hana eitt sinn að því. En sósíalisti, jú, það var hún í anda. Hún var samt aldrei virk í stjórnmálaflokki, mér vitanlega. Stjórnmálabarátta hennar var á vettvangi hernaðarandstæðinga, þeirri baráttu helgaði hún krafta sína. Ég varð ekkert tiltakanlega vör við viðhorfið „stétt gegn stétt“ eins og oft heyrðist meðal vinstrimanna. Verk hennar einkennast af gagnrýninni hugsun, ekki upphafinni dýrkun verkamannastéttarinnar. Hins vegar fyrirleit hún auragræðgi og peningadýrkun. Auðvaldið átti ekki upp á dekk hjá henni.

 

Mér finnst gagnrýni sumra feminískra bókmenntafræðinga á verk hennar byggð á misskilningi. Vissulega má segja að sumar konur í verkum hennar séu klisjukenndar. En erum við þá að segja að slíkar tilfinningar hafi ekki fyrirfundist? Að aldrei hafi verið til miðaldra kona sem hafði farið á mis við ástina og séð eftir því? Eða má ekki segja frá því? Það sem vekur mig til svolítillar uppreisnar er lýsing kvenna sem eru eins og brúður, komast áfram út á útlit og kynþokka, eiga góða fyrirvinnu og hugsa bara um útlit og veraldleg gæði en þykjast ekki hafa vit á neinu öðru. Eins og Svava í Dægurvísu. Ég er ekki í vafa um að nóg var af lifandi fyrirmyndum, en mér finnst mamma dæma þær svolítið hart. Þær voru bara afurð ríkjandi fyrirkomulags og hlutverks kvenna innan þess. Af hverju ég segi að hún setji jafnrétti kynjanna jafnt stéttabaráttu? Jú, vegna þess að jafnrétti kynjanna er rauður þráður í skrifum hennar og þau mál voru henni afar hugleikin.

Skemmtilegur er lokakaflinn þar sem Bína sjálf segir álit sitt á bókinni í sviðsettu samtali ykkar mæðgna. Ertu þá búin að ljúka kafla í lífi þínu, koma frá þér fargi eða skyldu, ljúka köllun þinni með þessari bók?

Jú, ljúka kafla í lífi mínu, það er rétt lýsing. En ég myndi aldrei kalla það farg eða skyldu. Ég hef mikla ánægju af að skrifa, hvort heldur er sagnfræði eða skáldskapur en er samt byrjandi þar. Auðvitað hvílir á manni að þurfa að klára verk fyrir ákveðinn tíma og viss léttir að ljúka því. Og mér fannst ég verða að skrifa þessa bók – hún átti reyndar aldrei að verða svona stór, en þannig eru skriftir, þær þróast og ekki hægt að sjá fyrir hvernig, jafnvel þótt höfundurinn setji sér stefnu og markmið.

 

Mér heyrist þú ætla að skrifar meira? Ertu kannski með sérherbergi?

 Alltaf skrifandi. En ég er fullvinnandi kona og vinnan er oft krefjandi og stundum koma tímabil þar sem ég ferðast mikið og hef þá ekki tíma til skrifta. Ég fæ alls konar hugmyndir, hef skrifað skáldsögu sem ekki náði í gegn sem fullunnið ritverk og er líka með hugmyndir að annars konar ritverk. Árið 2013 kom út bók eftir mig sem heitir Alla mína stelpuspilatíð. Hún var einskonar feminísk ævisaga, ég var að velta fyrir mér kjörum kvenna fyrr og nú og notaði eigin æviatriði sem grunn. Þessi bók varð satt að segja talsvert vinsæl, alls konar fólk hringdi í mig eða skrifaði og þurfti að ræða efni hennar. Það var svo skemmtilegt. Hún varð ekki metsölubók, en seldist samt upp, held ég. Fékk engin verðlaun en þessar viðtökur, jafnvel að fólk stoppaði mig inni í verslun til að ræða bókina, voru það besta sem hægt er að fá. Þá bók skrifaði ég meðfram krefjandi vinnu og hafði mitt eigið litla sérherbergi með bókunum mínum. Þetta var meðan ég bjó í Skagafirði. 

Hér í borginni er ég líka með indælt vinnuherbergi með allt sem ég þarf. Maðurinn minn hvetur mig áfram og styður allt sem ég tek upp á. Það má segja að hann eigi stóran þátt í tilurð bókanna, því með fyrri bókina rak hann mig til að senda uppkast til útgefanda og með þessa bók hvatti hann mig til að halda inni þessum fræðilega vinkli. Án hans hefði ég líklega ekki fengið þessar tvær tilnefningar til bókmenntaverðlauna, sem eru svo ótrúlega ánægjulegar og hvetja mig áfram. Samt finnst mér eiginlega að mamma og konurnar í Hælavík á Hornströndum og í Garði í Mývatnssveit séu að fá viðurkenningu frekar en ég.

Takk Sigga Stína, fyrir að halda heiðri Jakobínu á lofti, rjúfa þögnina um hana og leyfa okkur að kynnast henni og þér.

Kaffið hefur kólnað meðan á spjallinu stóð, Sigga Stína orðin óróleg og lítur á úrið sitt, því hún hefur lítið komist í jólaundibúninginn vegna anna við að kynna bókina sína. Við erum búnar að tala okkur heitar um konur og skáldskap og höldum hugdjarfar út í frostið og snjóinn.

12. desember 2019

Steinunn Inga Óttarsdóttir

Táknþrungin endurfæðing

cf136036 (1)

Listaverk: Konstantin Antioukhin

Ný skáldsaga Soffíu Bjarnadóttur, Hunangsveiði, er djúp og safarík. Löðrandi í sætu hunangi orða og skapandi myndmáls um líkamlegan sársauka og andlegar þjáningar, ástina og fyrirgefninguna. Líkt og í fyrstu skáldsögu Soffíu, Segulskekkju, er arfur kynslóðanna til umfjöllunar; áföll og angur erfast og eru helsi á framfarir mannkyns (sjá umfjöllun um Segulskekkju).

 Hunangsveiðimenn eru í rauninni til. Þeir spranga í klettum Nepals og safna dýrmætu hunangi meðan býflugurnar sveima öskureiðar í kringum þá, stinga þá jafnvel í augun. Silva Saudade, aðalpersóna sögunnar, er með vængjað skordýr fast í vinstra auga, dapurlegt tákn fyrir hana sjálfa sem berst um í eðjunni og getur ekki breitt út vængina. Silva er buguð þegar hún leitar til tengslafræðingsins Tómasar O. sem fer með hana í ferðalag um fortíðina ásamt hinum bráðmyndarlega Rónaldi sem firrtur og fjarlægur nærist á hverri konu sem verður á vegi hans.

 Í sögunni seytla blóð, sæði, tár og sviti þar sem þau þrjú dvelja á niðurníddu heilsuhæli sorgmæddra í Portúgal í leit að svörum við lífsgátunni. Öll skynfærin eru virkjuð, húðin er ofurnæm, lykt leggur af öllu, sársauki býr um sig í augunum. Textinn er ákaflega fallegur, myndrænn og mergjaður, þrunginn táknum; seigfljótandi mjakast sagan áfram í átt að uppgjöri en ekki er víst að öll þrjú komist af. Það dregur jafnt og þétt af þeim, skynjunin víkkar og sársaukinn vex, það er næstum óbærilegt að lesa síðustu kaflana.

 Skordýr hafa áberandi hlutverk í sögunni og prýða bókarkápuna þar sem pera og píka renna saman. Í líffræði skordýra felst endurfæðing sem vonandi er það sem Silvu hlotnast eftir allar þjáningarnar. En þegar skordýrin deyja er ekki lengur lífvænlegt á jörðinni.

„Sorgin hylmdi yfir það sem raunverulega á sér stað. Þjáningin er og við leitum stöðugt að leið út úr henni. Við þurfum ekki endilega að hugsa um sorg, Hún er þarna. Hún kemur og fer og kemur aftur upp úr djúpinu. Eins og selur lyftir kolli sínum upp úr sjó. Hún er. Við því verður ekkert gert. Allt er hverfult og það er sorglegt. Skordýrin eiga sér líka langa sársaukafulla sögu. Hugsið ykkur alla umbreytinguna og hamskiptin. Að klekjast út úr sjálfum sér, endurfæðast.“ (79)

Birt á skald.is, 24.11. 19

Mynd af mér

steinunn.inga.ottarsdottir

Þegar Brynjar, ljósmyndarinn minn frábæri, tók þessa fallegu mynd af mér fyrir nokkrum árum hafði ég ekki setið fyrir áður. Hló stanslaust taugaveikluðum hlátri, vandræðalega feimin og vissi ekkert hvernig ég átti að vera. Gat hvorki setið kyrr né verið eðlileg.  Ég var ekki vön að vera uppstillt á háum stól í sviðsljósi og fannst þetta tilstand svo ýkt. Honum tókst með stakri þolinmæði að ná mér niður, ég slakaði á og treysti honum. Þannig fangaði hann svip sem mér finnst ég þekkja. Photoshop sá um rest.

Myndin var notuð m.a. í viðtali í Skólavörðunni, 2016.

 

Mulningsbaka Nadiyu

half_a_pear_crumble_83241_16x9.jpgSá þessa í sjónvarpinu!

Flysja perur (hálf á mann) og skera í tvennt og hita í potti, í eplasafa eða rauðvíni í ca hálftíma með vanillu úr einni stöng

25 g smjör og  25 g hveiti og 25 g hrásykur og 100 grömm af múslí hrært saman

Veiða perur upp og setja í eldfast mót og nota safann í pottinum til að búa til sýróp með 150 g af hrásykri, hita rólega þar til það er orðið að karamellu

Setja marsipankúlu (eða eitthvað gott) í holurnar á perunum og klessa deiginu oná, inn í ofn í 20 mín.

Taka út, einn peruhelmingur á mann með ísskúlu og sýrópi.

 

 

 

 

Menning og vald

panoptioc

Hrottalegar tilviljanir

Jurgen Habermas (þýskur heimspekingur, f. 1929) tekur upp þráðinn í pælingum Foucaults um vald, sannleika og nútíma út frá hugmyndum Kants heitins. Hann byrjar á að harma sviplegan og hrottalega tilviljanakenndan dauða Foucaults en ýmsar sögusagnir ganga um banamein hans (ég datt ofan í þessa grein…). Það sem er svo heillandi við Foucault er hvernig hann skoðar mannkynssöguna í ljósi slíkra hrottalegra tilviljana og þess sem álitið var merkingarlaust og forgengilegt. Hann horfir t.d. ekki á frönsku byltinguna sem sögutákn eða fyrirmynd (Kant), heldur lítur til hinna sögulegu drifkrafta og hugsunar eða „vitsmunavilja“ sem hrundu henni af stað; eldmóðinn sem fjöldinn lét í ljósog hið bnnkynsinsnnar gem hrundu henni af stað, eldmann skoðar söguna, hendin og, hið gagnrýna afl sem knúði fram breytingar á hugsunarkerfi samtíma síns. Áður hafði hann einmitt litið á þennan vitsmunavilja sem birtingarhátt valds svo annað hvort er hann ósamkvæmur sjálfum sér, hefur skipt um skoðun eða er áþreifanlegt dæmi um að hægt sé að flækjast svona kyrfilega í orðræðunni.

Sársaukafull undrun

Annar þýskur heimspekingur, Theodore Adorno (d. 1969), gruflaði í hvernig í ósköpunum villimennska seinni heimstyrjaldarinnar gat átt sér stað í siðmenntaðri Evrópu. Vísindin áttu að hans mati snaran þátt í því, ekki síst nútímaheimspeki áðurnefnds Kants um hreina skynsemi þar sem bábiljum er úthýst og skuggahliðum tilverunnar afneitað.  Andstæðuparið kunnuglega, menning og náttúra, tengjast völdum og þekkingu, sjálfræði og drottnun, og sækir Adorno rök sín lengra aftur en Foucault, allt til grískra goðsagna sem hann túlkar á marxískan hátt um höfðingja og þræla (Hegel). Í framhaldi greinir Viðar Þorsteinsson díalektík náttúru og skynsemi í Antikristi (2009) eftir Lars von Trier (f. 1956) þannig að orðræða skynsemi, rökhyggju og vísinda tilheyra karlinum en villta náttúran konunni; lumma sem lengi var réttlæting fyrir kúgun kvenna og er orðin ansi þreytt. Ég settist við skjáinn með poppskálina en myndin var langdregin og drungaleg (upphafsatriðið er magnað), vaðandi í  klisjum og táknum og hryllilega ofbeldisfull. Túlkun Viðars gefur myndinni merkingu og vídd, skv. henni er andlegt ofbeldi í þerapíu karlsins klínískt, næstum sadískt og útreiknað (skynsemisboð, vísindi); líkamlegt ofbeldi sem hún beitir í örvæntingu er sömuleiðis yfirgengilegt (m.a. gelding) auk hinnar  grimmu og villtu náttúru skógarins sem myndar bakgrunninn en þar eru dauði og þjáningar daglegt brauð. Svo það er ekki von á góðu og poppið var ósnert þegar myndinni lauk.

Adorno tekur höfundarverk Nietzche og Sade markgreifa sem dæmi um hvernig hin kalda, hagnýta, reglufasta skynsemi (karlsins) er útfærð í sinni öfgafyllstu mynd þar sem samúðin er hreinlega fyrirlitin enda var þessum höfundum útskúfað í mannúðlegum menningarkreðsum. Hann  skýrir hvernig þessi hugmyndafræði sveipar skilningarvitin einfaldaðri þekkingafræði þar sem einungis rödd tæknivæddrar skynsemi fær að heyrast (sbr. vax í eyrum skipverja Ódysseifs). Í slíkum jarðvegi blómstra hugmyndir um fasisma, leiðogadýrkun og yfirburðahyggju sem leiða til sögulegra hörmunga sem menntamenn horfðu á forðum með „sársaukafullri undrun“ en við nútímamenn ættum að læra af.

Marxísk sýn

Í óvæginni grein Horkheimers og Adorno er talað um hvernig menningin steypir allt í sama mót einokunar og einsleitni, auðmagns, fjölföldunar og falskrar samsemdar. Félagarnir hafa marxíska og kaldhæðna sýn og eru á svipuðum slóðum og Foucault við að skoða hvernig valdablokkir búa til menningariðnað með stöðlum, miðstýringu og fjöldaframleiðslu, allt samt með gæðastimpli. Þróunin hefur leitt til fyrirsjáanleika og ofurvalds tæknibrellunnar að mati greinarhöfunda; menning er eitthvað sem við neytum orðið annars hugar og það er einhver sem græðir á því. Hægt er að ímynda sér eins konar víðtæka „skrá“ yfir það sem er leyft og bannað í menningariðnaðinum og að því sem fellur ekki að ríkjandi tjáningarmáta sé úthýst, stælingin (eftirlíkingin?) verði algild. Dregin er upp ansi dökk mynd af fjöldaframleiddri einhæfni, sem undirokaðaður lýður gleypir við mótþróalaust (sbr. Matrix). Listamönnum sem ekki dansa með er útskúfað úr bransanum (líkt og áðurnefndir Nietzche og Sade). Listin verður að vera áhættulaus fyrir fjárfesta, algjör „hittari“, metsölubók, eitthvað sem selst samkvæmt flæðiriti skrifborðs á 15. hæð.

Endalaust malar djassvélin

List og afþreying eru ósættanleg svið en þeim er þröngvað saman og spilla hvort öðru. Menningariðnaðurinn er afþreyingarbransi og stjórntæki í senn, makleg málagjöld illmennisins í bók eða á hvíta tjaldinu verða til þess að áhorfandinn sættir sig við eigin vélræna veruleika.  Menningariðnaðurinn svíkur neytandann í sífellu um ástina, kynlífið og hláturinn og gerir hann að mótstöðulausu viðfangi sínu í eilífri hringrás þar sem valdahlutföllin viðhaldast. Menningariðnaðurinn ráðskast með einstaklingseðlið, stælingin leysir mann undan því að að skapa sér sjálfsvitund og ósjálfrátt hallar maður sér að ríkjandi smekk. Listin verður að notadrjúgri vöru, hún rennur saman við auglýsinguna sem er runnin saman við menningariðnaðinn á merkingarlausu tungumáli vörumerkjanna (Brangelina?) þar sem hver étur upp eftir öðrum. Þannig samsamar neytandinn sig skilyrðislaust því valdi sem sífellt lumbrar á honum. Þetta er ögunarháttur eins og Foucault hefur lýst – en ansi skuggaleg heimsmynd fyrir þann sem gutlar grunlaus og hlýðinn í sínum litla menningarheimi.