Bókmenntafræðingurinn M. Bakhtín, einn afforsprökkum rússnesku formstefnunnar, fjallaði um karnival, margröddun, aftignun og gróteskt myndmál í bók sinni um verk franska miðaldarithöfundarins Fran^ois Rabelais (Rabelais and his World, 1968). Af borði Bakhtíns falla fróðleiksmolar sem nýta má við skilning og greiningu á hinu gróteska, líkamlega og forboðna í skáldsögunni Önnu (1969) eftir Guðberg Bergsson en Guðbergur á það m.a. sameiginlegt með Rabelais að vera berorður um líkamann í verkum sínum.

Anna kom út árið 1969 og er ein af hinum svokölluðu Tangabókum Guðbergs sem um þessar mundir er verið að setja á svið í Þjóðleikhúsinu. Anna er með merkilegustu ritverkum hér á landi síðustu áratugi. Hún er margradda, módernísk, ofurraunsæ og „ólæsileg“ samtímaskáldsaga sem hverfist um sjálfa sig með flóknu sambandi sögumanns, höfundar og sögupersóna. Hún lýsir innihaldslausum samskiptum fólks, ófullnægju,stöðnun og sífelldri endurtekningu. Flestar almennar reglur um það hvernig saga „eigi“ að vera eru þverbrotnar í þessari bók. Vægðarlaust er flett ofan afþeirri blekkingu skáldsögunnar að hún sé veruleiki, t.d. á þann hátt að sögupersónur eru flestar meðvitaðar um að tilvist þeirra er háð valdi duttlungafulls höfundar. Samhliða eru viðteknar hugmyndir vestrænnar menningar og heimspeki aftignaðar kyrfilega og blasa við í allri sinni nekt; hugtök eins og æska og elli, líf og dauði, ást og kynlíf, maðurinn og skáldskapurinn, eru höfð að skotspæni í sögunni og verða hjákátleg og klisjukennd. Loks úir og grúir af ýtarlegum lýsingum á líkamlegri líðan sögupersóna, allt frá blautlegum hugsunum þeirra til harðlífis og það er á því sviði sögunnar sem fyrirbærið gróteska stendur í miklum blóma.

Gróteska er vandskilgreind en hún tengist náið alþýðumenningu evrópskra miðalda, karnivali og hlátri. Hún er óstöðug, ófullnuð, sundruð, tvíræð og takmarkalaus, hún er umbreytt veröld sem getur bæði birst í skáldskap og myndlist. I aðalatriðum er talið að hugtakið gróteska eigi við um árekstur ósamrýmanlegra fyrirbæra í bókmenntunum, svo sem þegar ýkt, ónáttúruleg eða forboðin fyrirbæri eru sett fram í raunsæjum búningi eins og ekkert sé sjálfsagðara. Viðbrögð manna við þessu áreiti geta verið á ýmsa lund; hrollur, viðbjóður, vellíðan eða hlakkandi hlátur; jafnvel allt þetta í senn. Tilgangur þess að hrella menn með svona nokkru er oftast sá að afhjúpa hræsni, fordóma og tabú samfélagsins. Í Önnu er lesandinn, sá hænuhaus, hvað eftir annað stuðaður með slíkum gróteskum lýsingum sem nú verður nánar vikið að.

Í Önnu beinist athyglin mjög að líkamanum og þeim sviðum hans sem að öllu jöfnu sjást ekki á prenti í íslenskum bókmenntum. Hér er t.d. átt við hin ýmsu op líkamans og afurðir þeirra, auk þess er því sem stendur út úr líkamanum, s.s. nefi, útstandandi augum og getnaðarlim, sýndur mikill áhugi. Sem dæmi um grótesk augu og nef má nefna, að strax á fyrstu síðum Önnu þar sem lýst er borðhaldi íjölskyldunnar, þrútna augun í syni hússins, hann japlar út úrsér matarmauki á gaffalinn og í þokkabót rennur stanslaust úr nefinu á honum. Tungan og munnurinn, sem marka innganginn að iðradjúpum líkamans, fá einnig mikilvæga og gróteska áherslu víða í sögunni. Lýst er iðandi tungum, votum tungubroddum, sívalri hundstungu sem breytist í ánamaðk, þöndum vörum og svo mætti lengi telja.

Endaþarmurinn er sá staður sem gróteskan hefur hvað mest dálæti á. Hann er útgangurinn úr líkamanum; hringvöðvinn sem tengir líkamann við eilífa hringrás lífsins, sbr. þegar gamla konan í sögunni kúkar undir húsvegg þar sem hún vonast til að síðarspretti venusvagnar og rósarunnar afhinum lífræna áburði. Fruss, rop eða prump hefur siðmenningin kennt mönnum að bæla eins og kostur er. En persónurnar í Önnu fara ekki í launkofa með líkamlegar þarfir sínar (og geta það heldur ekki,svo nákvæmlega er fylgst með hverju fótspori þeirra þennan sólarhring sem sagan spannar); Sveinn smellropaði stöku sinnum lyktarlausum morgunropa. Og við ropann komst hann í sælukennt ástand, gjóandi hálfstorknuðum augum vinnuþrælsins á eldhúsklukkuna. Eftir síðasta ropann, stóð hann prumpandi frá borðinu … (212).

Útstandandi líkamshlutar, hin ýmsu op og afurðir þeirra, eiga það sameiginlegt að á þessum mörkum renna líkami og umhverfi saman. í þessum samruna eiga gróteskar athafnir sér stað. Samkvæmt kenningum Bakhtíns renna líkami og jörð saman við hægðalosun, og þvaglát gegnir svipuðu hlutverki fýrirsamruna líkama og sjávar. Hið sama mun gilda um slef, svita, hor, ælu o.s.frv. Dæmi um gróteskan framskagandi líkamshluta er getnaðarlimurinn; tengiliðurinn fyrirsamruna tveggja líkama. Í Önnu er það limur heimilisföðurins, Sveins, sem mesta umfjöllun fær. Milli þess sem Sveinn borar í nefið (en það er eina dund hans utan vinnunnar) er hann að fitla við typpið á sér. Sjaldan hefur nokkur getnaðarlimur fengið jafn mikla umfjöllun í nokkurri skáldsögu. Standpína Sveins leiðir til margra snilldarlegra tilþrifa í sögunni, t.d. þess að sunnudagsmaturinn iðar fyrir augum hans í takt við kynóra um sólbrúnar hórur og eítir matinn fróar hann sér á legubekk í stofunni. Annars eru kynlífslýsingar sögunnar misaðgengilegar, form þeirra er ýmist erótísk framandgerving eða hrá, ófegruð og berorð frásögn á borð við þessa: Maðurinn sleit sængina af henni. Konan hringaði sig á lakinu. Maðurinn urraði. Konan var vot í framan og maðurinn sleikti salt andlit hennar annað hvort afsvita eða tárum. Þú ert enginn úlfur, sagði hún dauflega. Ég engin bráð. Maðurinn lyfti undir fætur konunnar, braut hana saman í böggul, glefsaði í rasskinnar hennar og milli fótanna. Þú rífur mig ekki í þig með þessu, sagði konan spriklandi. Hún sló sundur lærunum, brá þeim í snöru um háls honum og krækti saman brakandi tánum eins og krókapörum. Maðurinn beit hana í hlaupkenndan iðandi magann. Konan æpti. Henni brá og hún ropaði. Þá stóð maðurinn á fætur með konuna dinglandi framan á sér eins og risastórt snuð og dröslaði henni fram á gólfið ásamt sænginni… (224-5).

Líkaminn er áberandi, ýktur og skrumskældur í Önnu. Hann er sviptur þeirri þögn sem jafnan umlykur ýmsa starfsemi hans, hann er aftignaður og meðhöndlaður eins og hvert annað kjötflykki. Allir hans fúlu vessar, safar og loftgufur flæða óhindrað um blaðsíðurnar. Hið bannhelga og sauruga er dregið fram í dagsljósið, teygt og togað, ýkt og orðum aukið, og slíkt vekur mönnum yfirleitt andstyggð eða ótta. En hér er það hvorutveggja ofurliði borið af hlátrinum sem fylgir skrumskælingunni, því Anna er óborganlega fyndin. Það er eins og Guðbergur hafi í Önnu viljað m.a. bæta fyrir það að líkaminn, starfsemi hans og möguleikar, hafði að mestu legið í þagnargildi í íslenskum skáldsögum allt þar til sagan kom út og jafnvel allt fram á þennan dag. Hann afhjúpar þá fordóma sem felast óneitanlega í því að bókmenntirnar hafa lýst margri misjafnri mannsævi án þess að söguhetjurnar þyrftu nokkurn tímann að pissa, hvað þá meir. Það að sætta sig við að sögupersónur skuli hafa líkamlegar þarfir eins og annað fólk; borða, hægja sér, æla, hafa samfarir, eldast, deyja og rotna; neyðir menn til að horfast í augu við þá staðreynd að maðurinn er ekki einn. Líkami manns er fjöldaframleiddur, einn af milljörðum eintaka sem allir hafa sama mekanisma. Þetta skyldubundna samkenni sviptir mann þeim órum og hillingum að maður sé einstakur, maður neyðist til að horfast í augu við óþægilegan sannleika. Guðbergur sýnir líkamann í „aksjón“, op hans og afurðir, án nokkurs tepruskapar eða rósamáls.

Hið líkamlega hefur alltaf verið feimnismál, ekki síst í skáldskap því það er óskáldlegt og minnir menn um of á eigin efnis- og forgengileika. En í skáldsögunni Önnu er ekkert dregið undan af hinu líkamlega og forboðna, það er oftlega ýkt en það er samt raunsætt og um leið skoplegt og gróteskt. Þetta veldur manni klígju, viðbjóði og vellíðan í senn um leið og manni birtist óbærilegur fáránleiki tilverunnar í óþægilega skýru ljósi.

Grein þessi er að stofni til fyrirlestur semfluttur var á menningarviku SHÍ, Forboðnum ávöxtum, þann 5. nóvember 1993 og birtist síðan í TMM 1994:3. Gróteska í Önnu Guðbergs Bergssonar