Viðtal við Guðlaug Arason um skáldskap, feðraveldi og femínisma (2016).

Viðtalið birtist í Kvennablaðinu sáluga árið 2016 en það lagði síðan upp laupana og viðtalið hefur ekki verið aðgengilegt fyrr en nú, tíu árum síðar!

Á myndinni er skáldið, Guðlaugur Arason. Það eru 190 bækur á myndinni á bak við hann.

„Ég þekki konur sem gánga hreint til verks og selja sig karlmönnum fyrir beinharða penínga. Þær eru flestar ógiftar. En meirihluti giftra kvenna lifir á því að búa með karlmönnum og selja sig undir því yfirskini að þær séu giftar þeim… Níutíu og níu prósent af giftum konum á Íslandi eru eldhúsmellur… ég fer ekki ofan af því.“ (Eldhúsmellur, 1978)

Guðlaugur Arason (f. 1950), rithöfundur og lífskúnstner, sló í gegn á áttunda áratugnum með skáldsögunni Eldhúsmellur. Þótti ýmsum nóg um hneykslanlegan titilinn en efnið var talið engu skárra; ófullnægð húsmóðir í sjávarplássi leitar tilgangs í lífinu, leggst með annarri konu og gefur skít í karl sinn sem þó var ágætur skaffari.

Bók Guðlaugs tilheyrir þeirri holskeflu raunsæisbókmennta sem reið yfir eftir Kvennaárið 1975 þegar jafnréttisbaráttan var að hefjast. Það var á þessum árum sem konur fóru að láta að sér kveða í samfélaginu og taka pláss í bókmenntunum, bæði sem hugsandi sögupersónur og skapandi höfundar.

Bók Guðlaugs er femínísk og fjallar um reynslu, líkama og hugarheim konu.  Aðalpersónan, Anna Dóra brýst út úr kynbundnu hlutverki sínu og ögrar feðraveldi og samfélagsgildum allhressilega. En er þessi merka skáldsaga gleymd og grafin í sjávarföllum bókaútáfunnar? Og hvað þýðir það eiginlega að vera eldhúsmella?

Steinunn Inga Óttarsdóttir átti spjall við Guðlaug á dögunum.

„Eldhúsmella“ er ákaflega gildishlaðið orð, hvort sem það er notað kaldhæðnislega, niðrandi eða sem ögrun, hvað merkti það fyrir þér á ritunartíma bókarinnar? Var það algengt orð á þessum árum?

Ég hafði aldrei séð þetta orð fyrr en það hraut úr penna mínum meðan ég var að skrifa bókina. Ég fluttist til Kaupmannahafnar 1974 í þeim tilgangi að lesa bókmenntir við Hafnarháskóla en þegar til kom hafði ég engan tíma til að sitja á skólabekk. Sem róttækum sósíalista var mér jafnrétti kynjanna ofarlega í huga, ég hreifst af þeim krafti sem var í kvennabaráttunni í Danmörku, ekki síst Rauðsokkum, en að sama skapi fannst mér lítil hreyfing á þessum málum heima á Íslandi. Ég ákvað því að skrifa bók og reyna að ýta við kvenréttindamálum á Íslandi, pota svolítið í ykkur stelpurnar. Bókina skrifaði ég meðan ég bjó í Kaupmannahöfn í þeim tilgangi að leggja eitthvað að mörkum í kvennabaráttunni.

Hvernig kom það til að skrifa bók um reynslu og hugarheim konu? Er ekki snúið að fjalla um það sem „karlar vita ekki um og konur þegja yfir“, eins og rithöfundurinn Ása Sólveig orðaði það forðum?

Mér finnst gaman að glíma við háa veggi. Ögra sjálfum mér og takast á við hluti sem ég þarf að hafa fyrir. Ég tala nú ekki um ef ég get lært eitthvað af því í leiðinni. Það er ekkert gaman að gera það sem maður kann hvort sem er. Við Ása Sólveig ræddum stundum þessi mál, við vorum á svipaðri vegferð um það leyti sem Eldhúsmellur komu út. Í samtölum okkar – já og samtölum mínum við ýmsar konur á þessum tíma – þá fann ég sáran fyrir því auma hlutskipti að vera karlmaður. Stundum skammast ég mín fyrir að vera að sama kyni og sumir karlmenn. Mér hefur alltaf fundist konur merkilegri verur en karlmenn. Eins og fyrri daginn þá langaði mig til að skilja það sem ég sjálfur hafði ekki í hendi. Þess vegna réðst ég á háa vegginn og tók kvennaglímuna.

Femínistar sjöunda og áttunda áratugarins börðust fyrir menntun kvenna og þátttöku þeirra á vinnumarkaði, var það eitthvað sem kveikti í þér?

Á menntaskólaárunum tók ég þátt í pólitík, reyndi að sveigja mig undir vilja Alþýðubandalagsins en fannst sá flokkur óttalegt miðjumoð og alls ekki nógu róttækur. Sá flokkur varð síðan opinber krataflokkur eins og kunnugt er og arftaki Framsóknarflokksins. Ýmis jafnréttismál höfðu verið rædd áratugum saman, sum náðu fram að ganga, önnur hjökkuðu í sama farinu.

Verkalýðsbaráttan var lituð af launamun þá eins og nú. Ekkert breytist, Steinunn mín. Ekki meðan karlmenn sitja á fjármagninu og stjórna því. Það er einföld staðreynd, margsönnuð og margreynd. Þegar þeir svo gera áberandi vitleysur og allt hrynur eru ellilífeyrisþegar, öryrkjar og barnafólk látin borga brúsann. Skorið niður í heilbrigðiskerfi en kvótakóngar verðlaunaðir. En vissulega tendraði sú jafnréttisumræða sem klæddist nýjum fötum á 7. áratugnum í mér; Víetnamstríðið, Bítlarnir, blómabörnin, p-pillan, frjálsar ástir, kvennafrídagurinn og friður á jörðu. Allt þetta kynti undir katlinum sem kraumaði viðstöðulaust.

Bókin olli miklu umtali, m.a. vegna nauðgunarsenu og lýsinga á lesbískum ástum, vildirðu ögra?  Eða var þetta eitthvað sem brann á þér?

Líkamlegar ástir kvenna höfðu ekki verið til umræðu í íslenskum bókmenntum fram að þessu, þetta var í fyrsta sinn sem getið er um slíkt á prenti. Það eitt olli nokkru fjaðrafoki þótt slíkt þyki ekkert tiltökumál í dag. Á þessum tíma fannst mér eðlilegt að skrifa um lesbískar konur á Íslandi, söguþráðurinn kallaði eiginlega á það og sjálfur var ég sannfærður um að slíkt hafði alltaf verið í kringum mig þótt ég hefði aldrei orðið vitni að því eða heyrt um það talað. Ég hafði lesið um ástkonuna Lesbo og lagt saman tvo og tvo. Til að fræðast um málið las ég stafla af bókum, kvennabókmenntirnar voru í uppáhaldi hjá mér fyrstu árin í Kaupmannahöfn enda mikil gróska í þeim efnum í Skandinavíu, ekki síst í Danmörku.

Hvernig horfði staða kvenna á þessum árum við þér? Varstu aktívisti, femínisti eða raunsær rithöfundur að spegla veruleikann, fannstu þig knúinn til að koma þessum boðskap á framfæri?

Já, já, ég var og er femínisti. Fæddur femínisti og stútfullur af réttlætiskennd. Sem hefur stundum reynst erfitt að hemja og beina í réttan farveg. En lærir maður ekki svo lengi sem lifir, hvernig er það? Ég hef aldrei talið mig vera aktívista, mér lætur betur að læðast með veggjum og potast heima. Og andskotast yfir viðbjóðnum sem daglega skellur á mér í fréttatímum fjölmiðlanna. Er sem sagt mjög aktívur í sófanum.

Hversu mikilvægt er að fjalla um samfélagsmál og þjóðfélagsstöðu í bókmenntum? Er það ennþá brýnt?

Ég hef ekki sent frá mér annað en bækur í raunsæisstíl, mér finnst meira spennandi að takast á við lífið eins og það er heldur en fabúlera um tilbúinn veruleika eða fremja morð á morð ofan í fámennu sjávarplássi á Íslandi. Ég er enginn fjöldamorðingi og hef því draumfarir góðar. Annars er það undir hverjum og einum komið hverskonar litir eru notaðir til að tjá sig, bara að fólk láti verða af því. Haldi ekki að sér höndum. Á bak við sérhvert hugverk, hverju nafni sem það nefnist, liggur hugsun og sannfæring sem heltekur gerandann meðan verkið er samið. Sumir ná að heilla fjöldann, aðrir ekki. Vel að merkja: Þeir ná til fjöldans á þessu augnabliki. Í dag. En ekki á morgun. Umtöluð bók í dag er ekki lesin eftir tíu ár og fullkomlega gleymd eftir tuttugu ár. Þess vegna er öll sköpun jafn rétthá, það er sami frumkrafturinn sem liggur að baki hvernig sem viðtökurnar eru. Síðan eru það duttlungarnir sem bítast. 

Dr. Helga Kress skrifaði fræga grein, „Bækur og kerlingabækur. Þáttur í íslenskri bókmenntasögu“ í Tímarit máls og menningar 1979, ári eftir að  Eldhúsmellur komu út, þar sem  fjallað var um afstöðu feðraveldisins til bókmennta eftir konur, sem höfðu verið kallaðar kerlingabækur og þóttu ekki merkilegar. Manstu eftir þessari umræðu?  Spáðirðu eitthvað í þetta sem ungskáld og femínisti?

Nafnið eitt og sér á bókinni fór fyrir brjóstið á mörgum, einkum konum. Þær vildu ekki láta kalla sig eldhúsmellur þótt þær skildu orðið mæta vel og gætu hæglega viðurkennt að margar hverjar seldu sig andlega og líkamlega fyrir það að standa í eldhúsinu, elda mat og ala upp börn eins og þá var algengt. Ein góð kona á Akureyri vildi gefa tengdadóttur sinni Eldhúsmellur í jólagjöf og fór í bókabúðina. Þegar til kom gat hún ekki sagt nafnið upphátt – búðin var full af fólki og hún gat ekki verið þekkt fyrir að tala um mellur á almannafæri. Og það á Akureyri. Hún bjargaði heiðri sínum með miklu snarræði, hallaði sér fram yfir borðið og hvíslaði að afgreiðslustúlkunni: “Heyrðu vina, ég ætla að fá eitt eintak af bókinni þarna…Eldhús-Emm”.

Ég var hvattur til að skrifa framhald af Eldhúsmellum og stinga frekar á þeirri  umræðu sem ég hafði byrjað á, en hafði engan áhuga á því. Ég hafði sannað fyrir sjálfum mér að ég gæti þetta og þá var tilganginum náð.

Nei, ég var ekki upptekinn af kerlingabókaumræðunni þegar ég var að byrja að skrifa, stökk yfir þann kafla í einu stökki; Íslendingasögurnar, Halldór og Þórbergur einokuðu hugarfarið ásamt ýmsum raunsæishöfundum frá Skandinavíu og Evrópu. En eins og ég sagði; ég hellti mér í lestur kvennabókmennta eftir að ég kom til Kaupmannahafnar og það hafði sín áhrif.

Í bókarlok er eins og örli á von um betri tíð. Hvað finnst þér um jafnréttismálin í dag?  Eru eldhúsmellur ennþá til?

Ef við skoðum 50 ár aftur í tímann eða svo, þá hefur ýmislegt áunnist í jafnréttismálum. Í rauninni stór skref verið stigin miðað við 50 ár þar á undan.

Tímabilin 1910-1960 og 1960-2010. Svartnætti og vornótt. Ég bjó í Sviss í fimm ár. Í því dásemdarlandi kapítalismans sást ártalið 1989 áður en allar svissneskar konur höfðu fengið kosningarétt. „Eftir að konur fengu kosningarétt hefur öllu farið aftur“, heyrði ég svissneskan bónda segja eitt sinn í sjónvarpsviðtali og var sá brúnaþungur. Svissneskar eldhúsmellur lifa því góðu lífi í dag.

En gleymum ekki að konurnar sjálfar höfðu ekki valið sér hlutverk heldur er það þjóðfélagið og kringumstæðurnar sem skipa þeim á bása. Bæði í Sviss og annars staðar í heiminum. Og hverjir voru það nú aftur sem sitja á peningunum og völdunum? Ha?

Guðlaugur skrifaði fleiri skáldsögur, eina ljóðabók, leikrit og loks tvær bækur um Kaupmannahöfn áður hann sneri sér að allt öðru. Hann bjó lengi erlendis en dvelur nú á Íslandi. Þessa dagana er hann staddur á Húsavík með myndlistarsýningu í Safnahúsinu en hann hefur sýnt myndir sínar víða um land við góðar undirtektir víða um land við góðar undirtektir. Hann er ekki þó alveg hættur í sinna bókmenntunum, því verk hans á sýningunni eru Álfabækur, það eru örsmáar bækur sem prýða pínulitlar bókahillur í stássstofum – sem konur þurrkuðu rykið af um aldir, og gera reyndar enn.