Bókmenntir

Oddný í útvarpinu

Það er helst að frétta af mér og Oddnýju frá Hóli að hugmynd að ca 2×40 mínútna útvarpsþáttum um hana hefur verið samþykkt á Hugmyndadögum Rúv. Framundan eru grúsk og fræðimennska, dálítinn glaðning rak á fjörur mínar sem mun vonandi varpa nýju ljósi á Oddnýju.

Saga hennar er saga konu sem fór aðrar leiðir í lífinu en ætlast var til af henni í formföstu samfélagi, gerði það sem hana langaði til og lét álit annarra sem vind um eyrun þjóta. Ég hlakka til að sinna þessu verkefni.

safnahusio

Í Safnahúsinu á Húsavík

 

Jakobína og afi

Var að blaða í tímaritinu Melkorku, tímariti kvenna, frá 1959. Afi minn, Einar Kristjánsson, fjallar þar um Jakobínu Sigurðardóttir á fundi hjá Menningar- og friðarsamtökum kvenna á Akureyri og segir m.a. :

„Hennar þáttur í baráttu fólksins gegn hernaðarviðurstyggðinni, hefur verið henni til mikillar sæmdar og íslenzkar konur mega vera stoltar af því að eiga hana í sínum hópi.“

Kafli úr erindi afa birtist í Melkorku, sjá tímarit.is

Fárleg örlög

Lenda þar að landi
líst sá staður sístur
halda vilja heldur
harla skjótt frá jarli.
Sigla þöndum seglum
sunnar slóðir kunnar.
Örlög flúið fárleg
fengið hefur enginn

 

Ekki margir sem geta ort dróttkvætt. En það gerir Þórarinn Eldjárn léttilega.

Hér liggur skáld, 2012

Ung og reið kona sem liggur mikið á hjarta

C3hPYFtWYAElxK8

Homo Sapína, grænlensk bók um ástir lesbía og homma, er ekki alveg það sem er í öllum bókahillum á sárfínum menningarheimilum (frekar en hinsegin bókmenntir almennt ef út í það er farið). Höfundurinn er Niviaq Korneliussen, fædd 1990, og var tilnefnd til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs 2015 fyrir þessa bók, svei mér þá ef hún er ekki með yngstu kandidötum. Hún situr sjálf fyrir á bókarkápu, nakin að borða banana og lætur sér fátt um finnast. Bókin fjallar um fimm unga Grænlendinga í Nuuk, krísur þeirra og kynusla, ástina og tilvistarvandann. Ögrandi efni, bókarkápan er storkandi og titillinn bæði kaldhæðinn og femínískur; „sapína“ snýr hressilega upp á „sapiens“, hið hefðbundna tegundarheiti manneskjunnar í tvíhyggjulegu og merkimiðuðu regluveldi hins vestræna heims, enda er hægt að vera manneskja á svo margan hátt.

Líf fimmmenninganna fléttast saman á ýmsa vegu enda þekkjast allir í bænum, allir eru einmana og leita að ástinni sem er ansi snúið í fordómafullu samfélagi þar sem orðið „losti“ er ekki einu sinni til. Sjónarhornið er hjá einni persónu í hverjum kafla.  Fyrst hjá Fíu sem er hundóánægð með manni sínum og uppgötvar lesbískar hneigðir sínar þegar hún kynnist Söru; dæmigerð frásögn um að koma út úr skápnum og sætta sig við kynhneigð sína. Inuk er bróðir Fíu, hommi sem er útskúfað úr samfélaginu á Grænlandi, á milli systkinanna fara innileg bréf. Arnaq var misnotuð af föður sínum, hún tollir hvergi í vinnu eða námi en deyfir sig með kynlífi, áfengi og dópi og stefnir rakleiðis til helvítis. Ivik er kona í karlmannslíkama, hún hefur viðbjóð á líkama sínum og höndlar ekki ástina, hún býr með Söru hinni fögru sem berst við niðurrifshugsanir og þunglyndi en er í lokin viðstödd fæðingu systurdóttur sinnar og fær við það trú á lífið. Í lokin leikur Sara grænlenska tónlist á gítar, laus við hömlur og allt sem hefur íþyngt henni og ástin blómstrar.

Um leið og hver persóna fær sitt svið eða sinn kafla, á hún líka sitt lag sem kaflinn heitir eftir og hún vitnar stöðugt í, lagið túlkar hennar karakter og tengir við veröld afþreyingar og internets. Viðfangsefni sögunnar er ekki bara átök og þroski hverrar persónu fyrir sig heldur rambar samfélagið á barmi glötunar og krísur um kynvitund og þjóðerni bæta ekki úr skák. Inuk (nafnið merkir sá sem er Inúíti) er sú persóna sem helst tekst á við samfélag sitt og sjálfsmynd en í bréfum sínum til Fíu er hann uppfullur af hommahatri, skilgreinir í örvæntingu staðalmyndina af dæmigerðum Grænlendingi og lýsir sömuleiðis kreppunni eða komplexunum sem felast í því að vera eiginlega hvorki Grænlendingur né Dani. „All I want is to be home“ segir í einkennislagi hans með Foo Fighters.

Textinn er að mestu talmál, óheflaður, brotakenndur og úr ýmsum áttum; bréf og dagbækur, sms, ljóðlínur, lagatextar, myllumerki og frasar á ensku sem er væntanlega að verða handhægt tungumál unga fólksins á Grænlandi, rétt eins og hér. Skilaboð sem sett eru upp með farsímaútliti færa lesanda nær persónunum sem þannig sogast oní þeirra einkamál en hversu langlíf slík ritlist er má einu gilda því það er núið og samtíminn sem eru undir í þessu verki. Korneliussen er auðvitað tvítyngd og þýddi bók sína sjálf úr grænlensku yfir á dönsku og er þýðing Heiðrúnar Ólafsdóttur á íslensku hin rennilegasta. Ég átta mig ekki alveg á því hvort þýðingin sé hallari undir ritmál en frumtextinn, finnst eins og stundum örli á því.

Í frásagnarhætti og stíl Homo Sapína felst djörf formtilraun, eða kannski öllu heldur (ungæðisleg) kærulaus afstaða til forms, og bæði tónlistin sem vísað er til og tengist hverri persónu sérstaklega og grófkornóttar ljósmyndirnar hjálpa til við að birta alla þá skömm, þrá og bælingu sem knýja persónurnar áfram. Ljósmyndirnar hafa eitthvað alveg sérstakt við sig, það er þessi hráa nekt og loðni sígarettureykur, eins konar Ástu Sig svipur á þeim, sem bera með sér uppreisn og léttúð. Það er ung og reið kona sem heldur utan um þræði sögunnar og henni liggur mikið á hjarta.

Heyrum að lokum Korneliussen lesa upp úr bókinni stutt brot, fyrst hina hefðbundnu skilgreiningu á Grænlendingi sem stoltur elskar sitt fagra land og virðir forfeður sína og síðan hvað þýðir í raunveruleikanum að vera Grænlendingur; að vera misnotaður, fullur og reiður og beita ofbeldi.

„Vort ævagamla land, hypjaðu þig til fjalls og komdu aldrei aftur. Hættu að taka þig svona sjúklega alvarlega og taktu öll skitnu börnin þín með þér.

/Greenlander by force“ (56).

Upplestur: https://politiken.dk/kultur/boger/skonlitteratur_boger/art5553459/Romandebutant-fort%C3%A6ller-modigt-om-at-finde-sig-selv-seksuelt-i-Nuuk

Víðsjá, 29. júní 2018

Í gruggugum lögum ólgandi mannhafsins

Það er allt á suðupunkti í Hinum smánuðu og svívirtu, 514 blaðsíðna skáldsögu rússneska skáldjöfursins Fjodors Dostojvevskís (1821-1881), sem út kom á dögunum hjá Forlaginu. Sagan birtist fyrst árið 1861 sem framhaldssaga í tímariti í heimalandinu eins og fleiri sögur Dostojevskís. Þetta er ein af fyrstu skáldsögum meistarans, sem um þessar mundir var í fjárhagskröggum vegna spilafíknar og átti ástríðufulla ástkonu en hafði ekki enn kynnst Önnu Snitkínu, hraðritara, sem varð eiginkona hans og tryggði honum vinnufrið og sálarró til dauðadags. Hann hafði afplánað pyndingar og fangavist í Síberíu og horfst í augu við aftökusveit en lét engan bilbug á sér finna og tók að hamast við að skrifa sígildar heimsbókmenntir.

 

Grugg mannhafsins

Saga þessi gerist í St. Pétursborg á nítjándu öld þar sem örlög fursta og fagurra kvenna, róna og ráðsmanna, flogaveikra unglinga og furðufugla fléttast saman í þessu kostulega og margradda verki. Titill sögunnar er eins konar ranghverfa á hinu fagra og háleita, boðskap rómantíkurinnar sem var allsráðandi í bókmenntum á ritunartímanum. Andstæður milli stétta eru skýrar og sjónum er beint að smælingjum sem hrekjast og svelta meðan ríka fólkið gerir sér að leik að smána þá og svívirða.

„Myrk var hún, þessi saga: ein af þeim drungalegu og átakanlegu sögum sem eiga sér iðulega stað undir þungbúnum himni Pétursborgar en fara lágt, eru svo sjaldan færðar til bókar að furðu sætir, i dimmum og dularfullum afkimum þessarar ægilegu borgar, í gruggugum lögum ólgandi mannhafsins, innan um og saman við sljóa sjálfselsku, hagsmunaárekstra, forboðnar nautnir, leynilega glæpi, mitt í þessu svartasta helvíti, þessari glórulausu og öfugsnúnu tilveru…“. (245-246)

Ivan Petrovítsj (eiginlega Jón Pétursson, kallaður Vanja) er aðalpersóna, rithöfundur og sögumaður sem gengur algerlega fram af sér, bæði í því hlutverki og sem sáttasemjari og boðberi. Ást hans á fegurðardísinni Natöshu er óendurgoldin en þrátt fyrir höfnun, fátækt og annir við skriftir þeysist hann á milli fólks og staða og reynir að hafa áhrif á atburðarás sem stefnir öllum í glötun. Hann gengur erinda allra persóna á einn eða annan hátt og undir lokin er hann aðframkominn á spítala, párandi minnisblöð að farast úr sorg og dulrænni sálarangist (76). Bent hefur verið á að sögumaðurinn eigi margt sameiginlegt með Dostojevskí sjálfum (538-541) en persónur hans, sálfræði og sagnaheimur er þannig hannað frá höfundarins hendi að alltaf kemur eitthvað undarlegt upp úr kafinu.

Sápuópera?

Í meðförum meðaljóns væri söguþráður af því tagi sem hér er á ferð í mesta lagi lélegur farsi eða sápuópera. En í mjög stuttu máli gengur sagan út á að Natasha hin fagra og Alosja furstasonur eru elskendur en furstinn ætlar að stía þeim í sundur og fá syninum ríkt kvonfang, þ.e. Kötju sem er hin geðugasta stúlka. Alosja er ístöðulaus strákhvolpur sem elskar alla en særir þá um leið, Natasha vill ekki þvinga hann til neins þótt henni hafi verið útskúfað af foreldrum sínum vegna sambandsins við hann og upphefst nú mikið drama þar sem Vanja reynir að miðla málum sem auðvitað er vonlaust verk. Að auki sest munaðarlaus, fátæk og flogaveik unglingsstúlka upp hjá Vanja sem tekur ekkert eftir því að hún elskar hann bókstaflega út af lífinu. Við sögu koma fleiri magnaðar persónur, nægir að nefna spæjarann slynga og sífulla, Maslobojev, sem er aldeilis spaugilegur, algerlega kominn á flöskubotninn.

Eftirminnilegt illmenni

Mannlýsingar Dostojevskís eru bráðlifandi og meinfyndnar, samtöl eru líka fyndin og afar dramatísk enda verið að brugga ýmis ráð, ræða hugsjónir og þjóðfélagsmál og takast á um skömm, heiður og ást. Persónurnar eru hávaðasamar og heillandi, þær æpa, gráta, baða út öngum, riða á fótunum, engjast af sálarkvölum, fölna og falla í yfirlið. Furstinn er eftirminnilegt illmenni sem fær útrás fyrir valdagræðgi og losta með því að leika sér að tilfinningum fólks. Lífsafstaða hans er kaldranalega ógnvekjandi og hún veður uppi nú, 150 árum síðar: „Það eina sem ekki er kjaftæði – það er einstaklingurinn, ég sjálfur. Allt er falt og heimurinn skapaður fyrir mig“ (366).

Í þessari skáldsögu Dostojevskís eru kvenlýsingar óvenju djúpar og samúðarfullar. Ekki er annað hægt en finna til með Natöshu, sem í senn stolt og niðurbrotin þjáist af nagandi afbrýðisemi og ofurást á Alosja, og dást að Kötju sem tekst á við sára sektarkennd vegna hamingju sinnar á kostnað Natöshu. Og Nellý, munaðarleysinginn sem sest upp hjá Vanja, á í miklu og erfiðu sálarstríði sem lýst er á nærfærinn hátt.

Tekur einhver mark á „Ritaranum“?

Ingibjörg Haraldsdóttir (d. 2016) þýddi sjö þekktustu skáldsögur Dostojevskís úr rússnesku með miklum sóma og var byrjuð á þessari sögu þegar hún varð frá að hverfa vegna veikinda. Gunnar Þorri Pétursson, sem segist í fróðlegum eftirmála vera „lúsugur Rússlandsfari“, tók þá við og það verður að segjast að yfirbragð þýðingarinnar er dálítið annað en maður á að venjast hingað til. Þýðingin er hvorki verri né betri heldur öðruvísi, einhvern veginn hrárri, léttari og nútímalegri en sennilega er sagan það líka á frummálinu. Það er tilhlökkunarefni að fá fleiri þýðingar úr rússnesku frá Gunnari Þorra, þessi hefur kostað býsna yfirlegu en lofar svo sannarlega góðu. Aftast eru ritskýringar sem varpa ljósi á ýmsa frasa, sögulegar staðreyndir og vísanir auk áðurnefnds eftirmála og lista yfir helstu sögupersónur og er það allt þakkarvert og hjálplegt.

Undir lok skáldsögunnar stígur bókmenntagagnrýnandi fram, þ.e. „Ritarinn“ sem fjallar um síðustu skáldsögu Vanja (481) og segir söguna lykta af svita, hún sé skrifuð af alúð og elju, fágun og nostursemi en afraksturinn sé nokkuð tormeltur. Þetta á ágætlega við um Hina smánuðu og svívirtu. En hver tekur sosum mark á bókmenntagagnrýni?

 

Birt í Kvennablaðinu, 29. júní 2018

Torrek Eggharðs

villimadurheader-688x451
„…hlógum brjálæðislega
hlógum dauðann til okkarföðmuðum hann
því við höfðum skilað pundi
dal, krónu, franka
þrjátíu bókum og tveimur sonum

hlógum líf okkar
í sátt

elskan mín
ég þarf ekki að sjá þig eldast
og þú ekki mig
það er svo gott

þú ætíð ungur
ég þér alltaf ung
okkar band
eilíft sumar…“
(14)

 

Í þessu broti úr ljóðinu Panþeon í nýrri ljóðabók Þórunnar J. Valdimarsdóttur tengjast ást, sorg og söknuður á hárfínan og fallegan hátt. Ljóðabókin, sem ber heitið Villimaður í París, er tileinkuð eiginmanni Þórunnar, Eggerti Þór Bernharðssyni. Hann lést sviplega á gamlársdag 2014, „síðasta virka dag árs og lífs“. Hér er því á ferð eins konar torrek „Eggharðs“, þar sem skáldið yrkir sig í þá sátt sem möguleg er, líkt og önnur höfuðskáld forðum eins og frægt er orðið.

Minnisbók og myndavél

Ljóðin tengjast sumardvöl þeirra hjóna í París vorið 2013 þar sem þau rölta grunlaus um götur með minnisbók og myndavél, skoða söfn og sögustaði og virða fyrir sér fjölbreytilegt mannlíf. Ljósmyndir Eggerts prýða ljóðabókina og þær eru einlægar; hvorki fegraðar né fótósjoppaðar. Einnig eru í bókinni kraftmiklar pennatússteikningar eftir Þórunni sjálfa sem byggja á hringformum og fuglsmyndum.

Aldrei staðnað orð

Þórunn hefur margsinnis sýnt að hún hefur tungumálið fullkomlega á valdi sínu. Það sannast enn í þessari bók, í myndmáli, orðaleikjum og frumlegu rími. Ljóðin fjalla ekki bara um sorg og söknuð, sum eru um íslensku sem er „helgust tungna,“ það dugar ekki að hringla með hálflærðar tungur í munninum (37) og varðveita ber íslenskuna sem getur svo auðveldlega dáið út. Ljóðið …í mánaskinibirtir þessa afstöðu skýrt en það hljóðar svo: „yndi að heyra / litla leyniklúbbnum til / íslenskunni / teygi mig djúpt inn í blámann / bak við prentsvertuna / holdtekjur bregða á leik / í bragðasekk lífsins / allt skilur eftir far/ slíttu bara ekki / grunntaugina“ (41).

Dýpt og gáski

Í meðförum Þórunnar fá orðin dýpri merkingu og gáskafullt samhengi, hún þvær „útskitin eðalorð“ (50), skolar af þeim gróm aldanna. Dæmin eru ótal mörg en vert að nefna nokkur sem skína: að skilja eftir hóffar í hundaskít (55), ástin er ljósfluga og sæhestur (51), þokkaskötur og góðhveli (32), mannsamlokur (22) og glös melrósanna (19). Meðan tungumálið er dustað svona hressilega þarf kannski ekki að óttast framtíð þess.

Hestafl sorgar

Eitt af síðustu ljóðum bókarinnar er Hestafl sorgar, gullfallegt og persónulegt og svo sárt að nístir í merg og bein. Sá sem les það þurreygur hefur steinhjarta.

„tólf hestar
frá Breiðabólstöðum
steinbæ Þórunnar ömmu
héldu til heljar rétt fyrir jól
um ístjörn Bessastaðatólf ára systir Snorra á Húsafelli
tekin af Furhmann amtmanni
drukknaði í sömu tjörn
á átjándu öld

„boðar ófögnuð“
sagði ég við Eggharð
sem sat í prestastól
að greiða sítt hár sitt
blautt grásprengt slegið
kvöldið áður en hjartað sprakk

síðasta virka dag árs og lífs

bað um hárblásara
fyrsta og eina sinn
honum var kalt

fagur í kistunni
höfðinginn minn
hefur tólf með til Valhallar
óminnisdjúpið þangað
sannlega dó hann
á vígvelli pennans

sama draumsæi sér
hvernig hann rotnar
við hvítblátt sængurlín
franskar liljur

sorgin sá svarti fnykur
kom úr Faxaflóa
hvítu hryssanna
að sturla mig

Sleipnir
hentist með mig
heim í hjarta lífs
sem er sterkara
en dauðinn“
(75-6)

Hver er villimaður?

Villimaður í París er yndislesning, heildstæð og harmræn blanda af sársauka og sátt. En hver er villimaðurinn? Er það Íslendingurinn sem villist milli fornfrægra kastala og konungshalla sem hvergi er að finna á eyjunni hans? Býr hann í frumeðli mannsins og stingur í stúf í háborg siðmenningarinnar? Eða er sá villimaður sem veit ekki að dauðinn er skammt undan?

Kvennablaðið, 14. júní 2018

 

Óðalsherrann

Þessi týpa:

Elskaðu sjálfan þig – það er eina reglan sem ég virði. Lífið er viðskiptasamningur; þér eigið ekki að kasta peningum á glæ, aftur á móti skuluð þér, vel að merkja, greiða fyrir það sem yður finnst þess virði að greitt sé fyrir, en það með er skyldum yðar við nánasta umhverfi yðar fullnægt… (367)

Horfið ekki svona á mig vegna þess að ég hampa fordómum, hef ákveðnar hefðir í hávegum, sækist eftir áhrifum; ég veit að ég lifi í innantómu samfélagi; eins einsog sakir standa hef ég komið mér vel fyrir í því, ég kinka kolli, læt sem ég styðji samfélagið til síðasta manns, en mun yfirgefa það við fyrsta tækifæri ef svo ber undir. Látið mig þekkja allar þessar nýju hugmyndir ykkar, þótt ég hafi aldrei þjáðst fyrir þær eða nokkurn skapaðan hlut, ef út í það er farið. Ég er ekki með vonda samvisku yfir neinu. Ég er sammála öllu, svo lengi sem það kemur sér vel fyrir mig og við erum legíó sem hugsum svona, og við höfum það bara mjög gott. Þá má allt fara til fjandans, við munum eigi að síður halda velli. Okkar mun njóta við svo lengi sem heimurinn stendur. Þótt heimurinn sykki í svartan sæ mundum við fljóta upp á yfirborðið (368).

Pjotr A. Valkovskí, kallaður fursti, óðalsherra og aðalsmaður

Dostojevskí, Hinir smáðu og svívirtu

(þýð. Gunnar Þorri Pétursson)

 

Sauðargæran

Í aðdraganda kosninga er vert að minnast orða  Oddnýjar Guðmundsdóttur frá Hóli á Langanesi:

Auðvaldið stjórnaði líklega ekki heiminum enn,

ef það ætti ekki sauðargærur til skiptanna.

Orðaleppar og aðrar ljótar syrpur, 1983

29187203_836896113168657_619012986169720832_o