Bókmenntir

Brautskráning

64780874_379876379320777_613534888527659008_n (1)

Stoltir foreldrar fagna merkum áfanga. Inga lauk BA prófi í listfræði og mamman MA í hagnýtri menningarmiðlun. Þriðja meistaragráðan hennar, er þetta ekki orðið gott? Oddný G komin á blað og allir kátir. Veislan var haldin á heimili Haraldar og fjölskyldu og stóð langt inn í sumarnóttina.

Reynsla kynslóðanna

Benjamin

Í heimsstyrjöldinni upphófst fyrir sjónum okkar rás atburða sem ekkert lát hefur orðið á. Fór nokkuð á milli mála að menn sneru þöglir heim frá vígvellinum, ekki ríkari heldur fátækari að reynslu sem deila mátti með öðrum? Það sem helltist yfir okkur í stríðsbókaflóðinu tíu árum seinna var allt annað en reynsla sem munnur mælir við munn. Og það var ekkert skrýtið. Því aldrei hafa lærdómar reynslunnar verið hraktir jafnkirfilega og þegar reynslu af hefðbundinni hernaðartækni  var svarað með skotgrafarhernaði, efnahgslegri reynslu með verðbólgu, líkamlegri reynslu með vélvæddum hernaði, siðferðilegri reynslu með valdi ráðamanna. Kynslóð sem fór ennþá í skólann í sporvagni dregnum af hestum stóð nú undir berum himni á landi þar sem allt hafði breyst nema skýin, og undir þeim – á orkusviði eyðingarstrauma og sprenginga – agnarsmár, brothættur mannlíkaminn.

Walter Benjamin, 1892-1940, var þýskur heimspekingur og bókmenntagagnrýnandi. Hann flúði undan nasistum í seinna stríði og tók loks sitt eigið líf frekar en lenda í klóm þeirra. Leikritaskáldið Bertholt Brecht (1898-1956) orti þegar hann frétti lát Benjamins (einhver þýddi á ensku):

(for Walter Benjamin)

I am told that you raised your hand against yourself
Anticipating the butcher.
After eight years of exile, observing the rise of the enemy
Then at last, brought up against an impassable frontier
You passed, they say, a passable one.

Empires collapse. Gang leaders
are strutting about like statesmen. The peoples
Can no longer be seen under all those armaments.

So the future lies in darkness and the forces of right
Are weak. All this was plain to you
When you destroyed a torturable body.

Viska Guðrúnar

Guðrún HelgadóttirÉg man eftir sólskinsdegi austur í Landeyjum. Ég var sex ára og sat á hól sem þakinn var blómstrandi sóleyjum. Það gerðist ekkert. Þetta vara bara svo ótrúlega fallegt. Ég finn ennþá lyktina upp úr jörðinni og mér þótti svo gott að vera til. Það er of lítið gert af því að varðveita þessa hreinu skynjun barna. Þessi í stað er listræn skynjun þeirra drepin og þau gerð að arðbærum vinnuþrælum. Ég skrifa barnabækur. Kannski af því að mér hefur ekki tekist að deyða í mér næmi barnsins.

Líf án listar er ekkert líf. Engin bók verður til án höfundar, og við erum öll höfundar að stærsta ævintýrinu, lífinu sjálfu. Það má ekki gera fólk að ófrjóum þiggjendum. Væri það ekki hræðilegt? Getum við skipst á nokkru, ef við eigum öll það sama?

Börn þurfa sögur og sögur þurfa börn. List er ekki lúxus heldur lífsnauðsyn hverri manneskju og hverri þjóð. Ef Íslendingar hættu að skrifa bækur og lesa bækur týndu þeir þjóðerni sínu.

List er þýðingarmeiri en stjórnmál. Og ég verð að skrifa góða bók áður en ég dey.

Guðrún Helgadóttir, Stríð og söngur, 1985

Mynd: althingi.is

Áfram Oddný

Framvinda í Oddnýjarverkefni? Jú þetta, þokast. Búin að ganga frá samningi við RÚV um tvo útvarpsþætti sem verða á dagskrá um hvítasunnuna. Ég er farin að sækja tíma í útvarpsþáttagerð í HÍ, hef hlustað á marga frábæra þætti sem ég get lært af. Búin taka nokkur viðtöl við kunnuga, eitt m.a.s. á Akureyri, skrifa þau niður með tímasetningum og merkja við gott efni. Heilmikið sem ég þarf að snikka til, sé ég. Byrjuð að safna hugmyndum í hljóðmyndina sem mig langar að hafa. Hef verið að hlusta á gamalt efni sem frændi minn Aron Berg hjá safnadeild RÚV tók saman fyrir mig. M.a. frásögn Oddnýjar af strandi bresks togara við Látrabjarg 1947. Nú langar mig mest að leyfa kerlingunni að tala sjálfri allan tímann því hún er svo fyndin.

Bullandi kaldhæðin sýn á ástina

Bók um líf og hugsanagang dagdrekkandi menntaskóladroppáts (46), misheppnaðs maka og ömurlegrar móður, þarf ekki endilega að vera niðurdrepandi þótt þar beri mest á tortímandi sjálfsmynd og niðurrifshugsunum. Í Kópavogskróniku eftir Kamillu Einarsdóttur er fjallað um skuggahliðar ástarinnar, niðurlægingu, höfnun og einsemd á hressilega gráglettinn hátt. 

Vodka á Catalinu

Sagan er um unga konu sem á hrakningum sínum um viðsjálar lífsins götur virðist hafa glatað sjálfsvirðingunni og orðið bæði sár og varanleg sködduð eftir ömurleg ástarsambönd en hressir sig á Catalinu með vodka og Magic í hálfslítraglasi (87). (meira…)

Aldrei öll sagan sögð

Þórdís Helgadóttir er ungur höfundur sem sendir frá sér smásagnasafnið Keisaramörgæsir. Bókin skiptist í þrjá hluta, kannski eftir ritunartímabilum en það er ekkert víst, fyrsta sagan er alla vega með mestum byrjandabrag og sú síðasta hefur brotist fullþroskuð út úr forminu. Alls eru þetta sextán sögur sem allar bera merki frumleika og fjörugs ímyndunarafls. Þær eru dregnar fáum dráttum, lausar við stað og tíma, hefjast í miðjum klíðum og þeim lýkur skyndilega; enginn aðdragandi, engar málalengingar en hið ósagða þrumir yfir og magnar upp spennu. Söguefnið er margs konar og hversdagsleika slær saman við furður: Tröll hreiðra um sig meðal manna, sjálfur djöfullinn er forstjóri H&M, það er tímavél í bílskúrnum og fjöregg skiptir um eigendur.

Í sumum sögunum hefur veröldin tortímst algjörlega (Bessadýrin, Keisaramörgæsir), í öðrum hafa sambönd fólks tortímst eða eru komin í öngstræti (Út á milli rimlanna, Leg, Lopi). Dýr koma víða við sögu, nútímamenn sjá þau sennilega helst í sjónvarpsþáttum þar sem róandi rödd lýsir atferli dýranna með fáguðum breskum yfirstéttarhreim (146) og í titilsögunni (sem er eins og leikrit) ætla persónurnar einmitt að horfa á hina frægu dýralífsmynd um ferðalag keisaramörgæsanna. Í þeirri sögu þrauka einu eftirlifendurnir í rafmagnsleysi við þröngan kost og framtíðarsýnin er ansi myrk. (meira…)

Fullkominn endir

Á átjándu öld var ástandið hér á landi orðið svo bágborið vegna náttúruhamfara, hungursneyðar og viðskiptaeinokunar, að kóngur vor í Kaupinhafn sá sig tilneyddan að ganga í málið. Hann hafði lengi haft nokkurn ama af þessari kotþjóð og fulltrúum þeirra við dönsku hirðina sem voru sífellt nauðandi um kjara- og réttarbætur, en hafði líka af henni nokkurn arð, m.a. af skreið og lýsi, og sá fram á að tekjulind þessi mundi þverra ef ekkert yrði að gert. Ungur vísindamaður er því fenginn til að fara til Íslands í þeim tilgangi að gera úttektarskýrslu eða „allsherjarprotocoll“ eins og það er kallað, svo hægt sé að grípa til viðeigandi ráðstafana, þ.e. að flytja þá tæplega 40.000 Íslendinga sem enn tórðu á brott og fá þeim sæmilegt húsnæði og atvinnu í dönskum kaðla- og spunaverksmiðjum.

Kona frá 18. öld í íslenskum búningi

Skáld og fífl

Þetta er í örstuttu máli sögulegur bakgrunnur Lifandi lífslækjar, nýrrar skáldsögu Bergsveins Birgissonar; eins konar leiktjöld fyrir ísmeygilega ádeilu á vald, forréttindi og fordóma. Eitt af hlutverkum skáldsögu er að afhjúpa valdið í öllum sínum myndum og hér er það einkar vel gert, líkt og fyrri verkum Bergsveins, t.d. Geirmundar sögu heljarskinns (2016) þar sem landnám Íslands er undir og sýnt í nýju ljósi sem brölt valdagráðugra þrælahaldara. (meira…)