„Kjósa? Um hvað? Milli hverra?“ Hann saup á bjórnum og hvessti augun á Árna. „Hvernig dettur þér í hug að það skipti einhverju andskotans máli hverjir sitja í þessum sirkús þarna niðrá Austurvelli? Kommon, ég hélt að það væri einhver smáglóra í hausnum á þér strákur. Í gær vorum við evríboddís darling og höfðum það fínt. Í dag erum við trítuð eins og pestin allstaðar í heiminum og höfum það skítt. Heldurðu að þetta heilalausa sjálftökulið þarna á þinginu breyti einhverju um það? (…) Ekki var hægt að opna blað, kveikja á útvarpi eða sjónvarpi eða vafra á Netinui án þess að fá kreppuna beint í andlitið. Það var ekki einusinni skjól í skáldsagnaheiminum, ef hann hafði skilið það rétt var von á krimma rétt fyrir jólin sem snerist meira og minna um þetta helvíti. Hvaða endemis bull var það? Þegar hann las skáldsögu ætlaðist hann til að fá frið fyrir raunveruleikanum rétt á meðan, það hlaut að vera lágmarkskrafa, fjandakornið?“ (116)
Skemmtilegur samtímakrimmi með kaldhæðnum titli, blóði drifinn og miskunnarlaus, vel skapaðar persónur, góð samtöl og spennandi framvinda. Útrásarvíkingur finnst myrtur, Pólsk mafía teygir krumlurnar til Íslands (ég missti reyndar þann þráð fljótlega), kreppan í algleymingi og landabrugg er blómleg atvinnnugrein að nýju. Ævar Örn Jósepsson (Poppkorn ´86, Blóðberg, Svartir englar o.fl.) er frábær krimmahöfundur, með puttann algjörlega á púlsinum.

Svo féllu húsin og þeir sem inni voru grófust undir og ekki fleira fólks von út úr brakinu. Þarna lá brúðguminn Hallur dauður eða samasem á hlaðinu og við Ásgrímur Þorsteinsson og fleiri brugðum snöru utan um lappirnar á honum og hengdum aftan í hest sem við settum foringjann Eyjólf uppá og svo dró hann Hall í blóðtaumi í svaðinu í kringum húsin að hætti hinna hraustu og sigursælu forfeðra vorra, þegar menn voru menn (168).

Mjög flott bók, Einar Kárason er hér einskonar skrifari. Skemmtileg skipting í sjónarhorni, flottar mannlýsingar, fallegur stíll, samúð og mannskilningur. En ætli hafi ekki verið erfitt fyrir bókmenntaverðlaunanefndina að gera upp á milli Ofsa og Rökkurbýsna?

„Sýslumennirnir eru margir furðu lostnir þegar dagur byltingarinnar rennur upp í september. Hvaða fólk er þetta? spyr einn þeirra skrifara sinn þegar hann sér kjósendur streyma á staðinn. Þar á meðal eru vinnumenn og alls kyns lýður, að vísu ekki konur og eignaleysingjar. En hvers kyns fáráðar sem sýslumaður hefur aldrei séð áður á kjörstað og geta ekki haft neitt vit á stjórnsýslu. Þetta eru nýju kjósendurnir, segir skrifarinn grafalvarlegur. …  Best gæti ég trúað að þetta væru auðnuleysingjar sendir af helvítinu honum Skúla Thoroddssen og agentum hans, tautar sýslumaður. Eftir allt það sem heimastjórnin hefur gert fyrir þá! Það er ekki útilokað, segir skrifarinn og bregður ekki svip. Síðan gengur sýslumaður á milli kjósenda og ygglir sig framan í þá. Honum er meinilla við þessa leynilegu kosningu. En allt kemur fyrir ekki. Þeir horfa á móti með sauðssvip. Að kjörfundi loknum er hann ekki lengur þingmaður sinnar eigin sýslu“ (122-123).

Vonarstræti eftir Ármann Jakobsson (sjá um bókina hér). Fín bók um sjálfstæðisbaráttuna, kvenfrelsið og tíðarandann í byrjun 20. aldar. Mektarhjónin Skúli og Theodóra Thoroddsen dregin skýrum dráttum, svo og ráðherrann og sjarmatröllið Hannes Hafstein, Þorvaldur Thoroddssen o.fl. sögufrægt fólk.  Búum við ekki öll í einhvers konar vonarstræti um þessar mundir?

Fyrsta sjónvarpsstríðið?

„Hann skrifar um heiminn sem stóð þegjandi hjá meðan íbúar Bíafra dóu. Hann heldur því fram að  Bretar hafi átt sök á þessari þögn. Vopnin og ráðleggingarnar sem Bretar létu Nígeríumönnum í té gáfu öðrum þjóðum tóninn. Bandaríkin töldu Bíafra til „málefna Bretlands“. Kanadíski forsætisráðherrann spurði hæðnislega: „Hvar er Bíafra?“ Sovétríkin sendu tæknifræðinga og flugvélar til Nígeríu, himinglaðir yfir að fá tækifæri til að hafa áhrif í Afríku án þess að móðga Ameríku eða Bretland. Og Suður-Afríka og Ródesía með sínar hvítu ríkisstjórnir horfðu háðslega á enn eina sönnun þess að ríkisstjórn sem skipuð var svörtum var dæmd til að mistakast“ (312).

Hálf gul sól eftir Chimamanda Ngozi Adichie. Leiðir mann inn í frelsis- og sjálfstæðisbaráttu Biafra á sjöunda áratugnum sem var draumsýn um sameinaða Afríku sem fékk hörmulega útreið. Áhrifamikil saga um ást og stríð, frelsi og hugsjónir, hungur, ofbeldi og dauða. Var maður oft áminntur sem krakki um að hugsa til barnanna í Bíafra þegar maður fúlsaði við hafragrautnum sínum.

Í blöðunum okkar
sem við lesum daglega
er nú varla nema um tvennt að velja:
vitleysu eða óþverra.

Brátt rennur upp nýtt árþúsund.
– Að líkindum hið síðasta.
Óþverrinn hrannast upp hvarvetna.

Við því mun og þurfa að búast
að vitleysan ómenguð
nái þá fullum undirtökum
á blöðunum okkar

sem við hljótum að sönnu
halda áfram að lesa
ótrauð hvern dag
sem Guð kann
að hafa ætlað þeim aldur.

(Sigfús Daðason, Og hugleiða steina, 1997)

Ég gafst upp á Nafn mitt er rauður eftir Orhan Pamuk, tyrkneskan rithöfund og nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum 2006. Ekki það að bókin sé leiðinleg eða óskiljanleg, hún er bara hæg og langdregin og ég ekki í stuði fyrir hana þótt hún fjalli um morð og ástir og fornar bókmenntir. Sögumaður er einn í hverjum kafla og sömu atburðum lýst frá mismunandi sjónarhorni, skyldi Einar Kárason hafa fengið hugmyndina þarna að sögumönnum Ofsa? Í staðinn fór ég að lesa Auðnuleysingja og Tötrughypju eftir Málfríði Einarsdóttur sem samtals skrifaði sex bækur um ævina og sú fyrsta kom út þegar hún var komin á áttræðisaldur.  Kannski aldalöng innræting kvenlegrar hógværðar og hlédrægni spili þar inn í? Merkilegur rithöfundur, margir kannast við Samastað í tilverunni eftir hana. Au. og T. fjallar um tvær guðsvolaðar manneskjur, sárafátækar og utangarðs. Skemmtilega hæðnisleg frásögn, fornt mál, frábær stíll og frjálsleg saga.
„Hann vaknaði við það að hún bar honum volgt sull í bolla og glerharða tvíböku frá Laugavegi tuttugu, því hana hafði hún fundið í neðsta horni í einum af sínum tuttugu bréfpokum, aldrei áræddi hún að biðja um plastpoka í búðinni. Þessu kom hún ofan í manninn hálfsofandi með draum í reifum inni í brjóstinu. „Áttu ekki meira?“ sagði maginn, svo feginn sem hann varð. „Það er víst ekki, nema þú viljir hana Tötrughypju,“ svaraði hann af bölvun sinni því honum var orðið illa við maga sinn svo oft sem hann hafði haldið vöku fyrir honum galtómur…“

Sérkennileg saga

Stuð í sumarbústaðnum

Við stormuðum í Hafnarfjarðarleikhúsið á föstudagskvöldið að sjá Dubbeldusch, íslenskt leikrit um týpíska Íslendinga að grilla og njóta lífsins í sumarbústaðnum sem verið er að gera upp. Einfalt plott, skemmtilegt og fyndið, farsi og pælingar í bland, beittara grín og meiri sársauki hefðu þó dýpkað stykkið. Harpa Arnardóttir fór á kostum í skemmtilegu hlutverki (aðeins ofleikur í restina), enda alveg frábær leikari. Ég gleymi ekki hvað hún var góð í Dauðasyndunum sem ég sá Borgarleikhúsinu í fyrra, snilldarleikrit og spuni í bland (gestasýning hjá LA á þessu leikári). Í Dubbeldusch fara ráðsett hjón í taugarnar hvort á öðru í sumarbústaðnum, hann skrifar söluvænar sjálfshjálparbækur þótt hann geti ekki hjálpað neinum, allra síst sjálfum sér, og gengur með skáldsögu í maganum, hún sötrar te og borðar speltbrauð, pælir í slúðri og smámunum. Bæði eiga sér leyndarmál, vonir og þrár sem þau deila ekki hvort með öðru. Þegar einkasonurinn kynnir þau fyrir tilvonandi tengdadóttur fara hjólin að snúast og örlög að ráðast. En hápunkturinn var þó þegar gemsinn hjá Soffíu byrjaði að hringja oní tösku. Ekki sleppa svona góðri kvöldskemmtun, lifi Hafnarfjarðaleikhúsið og Vesturport!

„Though ridiculous, with a narrator too misanthropic to be pitied, The Little Girl and the Cigarette is nevertheless a fascinating, albeit frustrating, fable of the terrifying power of public opinion“ segir á bookslut.com um Litlu stúlkuna og sígarettuna sem mamma gaf mér í jólagjöf (sennileg minnug þess að ég byrjaði alltof ung að reykja). Stórskemmtileg saga þar sem skrifstofublók lendir í hremmingum og almenningsálitið dæmir hann til dauða. Raunveruleikaþættir, fjölmiðlasirkus, kynferðisleg áreitni, reykingabann, dauðarefsingar, kvenréttindi, réttindi barna, allt er þetta sýnt í ljósi fáránleikans. Þýðing Friðriks Rafnssonar er örugglega trés bien en alltof mikið af prentvillum í bókinni (Skrudda gefur út).

Ég fór með föður mínum á Böðvarsvöku í íslensku óperunni í gær. Þar var margt um manninn enda Böðvar Guðmundsson ástsælt skáld og rithöfundur. Sungin voru m.a. lög við texta Böðvars og lesin gullfalleg ljóð eftir hann (Arnar Jónsson og Sólveig dóttir hans gerðu það listavel), einnig var leikið brot úr Híbýlum vindanna (frekar mislukkað) og Skollaleik. Sem barn á Akureyri (12, 13 ára) sá ég uppsetningar Alþýðuleikhússins á bæði Skollaleik, þar sem Arnar Jónsson fór á kostum sem Þorleifur Kortsson, og Krummagulli, og er það ógleymanleg leikhúsreynsla.  Þráinn Karlsson las stórskemmtilegt brot úr einleik um kvenmannsleysi í sveitinni ognafni hans Bertelsson flutti Böðvari hjartnæma og snjalla afmæliskveðju. Vönduð dagskrá og metnaðarfull og alltaf gaman að njóta menningar. Silja Aðalsteinsdóttir og Þorleifur Hauksson voru sögumenn með sínum sjarmerandi röddum. Kvöldverður hjá Bekku frænku á eftir var svo punkturinn yfir i-ið, dýrindis hnetusteik og eplakaka með náttúrutei frá Eyjó. Yndislegt!

„Borið saman við bækur með lesmáli og sðgum eru stílabækur nytsamir sakleysingjar sem leyfa öðrum ýmist að nota eða misnota sig“ (72).

Guðbergur er síungur og ferskur, klikkar ekki. Skólakerfið er tekið í gegn af ískaldri hæðni og fjallað um skáldskap, sköpunargáfu og ímyndunarafl. Skólinn forheimskar krakkana í tossabekk A og neitar þeim um kennslu og lærdóm.  Sagan er að vísu doldið þvælin og fantasían tjúlluð; fljúgandi (kulnaðir) kennarar, draugar og framtíðarandar; en fáránlegur húmorinn er algjörlega að hætti Guðbergs, alþjóðaþing tossa í Kanada, kúkalykt í bekknum og kona með skott! Frábær bók! Endalausar gullvægar setningar, snilldarkaflar og speki!

„Bækurnar nutu lífsins úti i garði og fannst gaman þegar vindurinn fletti blöðunum. Það var skemmtilegra en að krakkar væru að klóra í þær með blýanti. Þær létu feykja sér til og frá og hlustuðu ekki á hróp skólastjórans sem hét þeim fagurri forskrift, enda vissu þær að þótt þær fengju hana væri hún ekki eftirsóknarverð og enn síður það að einhver krafsaði í þær, kannski slefandi vegna þess að sumir halda að betur gangi að krota ef tungubroddurinn er látinn lafa út um annað munnvikið…“ (78).