Ég  fór á Brennuvargana eftir Max Frisch (1911-1991) í Þjóðleikhúsinu. Skemmtilegt leikrit sem er fullt af ádeilu og á boðskapurinn vel við nú eftir hrunið. „Ég treysti þessum mönnum, hvernig átti mér að detta í hug að þetta væru brennuvargar?“ Allir leikarar stóðu sig með stakri prýði, Ólafía Hrönn átti sviðið þegar hún datt í uppklappinu og gerði það mjög fagmannlega. Sviðsmyndin var flott, það var helst kórinn sem ég átti erfitt með að samþykkja, alltaf að tyggja ofan í mann það sem var augljóst. Þýðing Bjarna Jónssonar var ágæt þótt mér finnist alltaf tilgerðarlegt og ótrúverðugt þegar leikarar í góðum fíling eru látnir segja „hvað áttu við?“ eða „það var allt og sumt…“

„Daginn eftir fór ég á puttanum austur á Þórshöfn. Ég fékk far með frönsku pari sem var á hringferð um landið. Þau töluðu sáralitla ensku og ég enn minni frönsku svo það var frekar lítið um samræður á leiðinni. Þau settu mig úr við Gistiheimilið Lyngholt en þar átti ég pantaða gistingu. Herberginu fylgdi aðgangur að eldhúsi svo ég gat hitað kaffi og eldað sjálfur ofan i mig. Þetta var í fyrsta skipti sem ég kom til Þórshafnar svo ég ákvað að fara í göngutúr um plássið og skoða mig dálítið um. Skammt frá höfninni uppgötvaði ég gamla sundlaug sem var að grotna niður. Laugin var hálffullaf brotnum hörpudiski og hafði greinilega ekki verið notuð lengi, litlir steinsteyptir búningsklefar voru enn uppistandandi og allt krökkt af flugum og minningum á sveimi (42).“

Skuggamyndir úr ferðalagi eftir Óskar Árna Óskarsson er afar hugljúf og falleg bók, bara alltof stutt. Vonandi verður eitthvað gert fyrir gömlu sundlaugina á Þórshöfn. Hún var byggð 1940  fyrir framlög fólksins í þorpinu og mektarmenn gáfu lóðina.

„Cristiano greip lúku af sandi og hnoðaði úr honum bolta. „Það er alveg satt, maður hefur ekki frelsi til þess að skrifa það sem maður hugsar.“ Rino renndi að sér jakkanum. „Ekki minnast á frelsi. Það eru allir voða góðir í að tala um frelsi. Frelsi hér, frelsi þar. Fólk blaðrar um það í sífellu. En hvað í fjandanum er hægt að gera við þetta frelsi? Ef þú átt ekki peninga, hefur ekki vinnu, þá ertu frjáls eins og fuglinnn – en hvað áttu þá að gera við allt frelsið? Þú ferð burt. Og hvert ferðu? Og hvernig kemstu þangað? Rónarnir eru frjálsasta fólk í heimi og þeir frjósa við bekkina í almenningsgörðunum og drepast. Frelsi er bara orð sem er notað til að rugla í fólki. Veistu hversu margir bjánar hafa drepist fyrir frelsið án þess einu sinni að vita hvað það er? Veistu hverjir eru þeir einu sem hafa eitthvert frelsi? Það er fólkið sem á peningana. Það hefur það…“ Hann þagnaði og velti vöngum. Svo lagði hann höndina á öxl drengsins. „Viltu sjá hvernig mitt frelsi er?“ Cristiano kinkaði kolli. Rino dró fram byssu sem hann hafði geymt fyrir aftan bak. „Þessi ungfrú hérna heitir Frelsi að eftirnafni. Fornafnið er Magnum 44“.

Ég las Í hendi Guðs eftir Niccolò Ammaniti í sumar (Como Dio Comanda), alveg frábær bók. Hryllingur, spenna, mannleg eymd. Ekki fyrir viðkvæma.

„Blíðu varfærnu hendurnar tóku að gæla við hana. Í þetta sinn lét hún strax undan, svo innilega hafði hún þráð að upplifa það ómögulega. Hún andaði í rykkjum, lyfti sér mót hönd hans og nuddaði hnénu við mjöðmina á honum og engdist í krampakenndum hreyfingum. Líkaminn var svo spenntur að hún kveinaði. Alexander sá að allt myndi gerast fljótt svo hann kynti undir nautninni. Í þetta sinn var fullnægingin svo sterk og áköf að hann varð stóreygur af undrun. Cesilja átti það til að sýnast kuldaleg, þótt hún væri hláturmild og hvatvís“ (224).

Þá hef ég lokið við allar bækurnar þrjár í millenium-seríunni svokölluðu. Síðasta bókin, Spilaborgin sem splundraðist (á ensku: The Girl Who Kicked the Hornets’ Nest eða Castles in the Sky), var hæg í gang, hún er voða mikið um SÄPO-eitthvað (sænska leyniþjónustan / öryggislögreglan sem hlerar símtöl, falsar skjöl, njósnar um og losar sig við óæskilegt fólk) en svo jókst spennan með hverri blaðsíðu (700 s), m.a.s. réttarhöldin voru hörkuspennandi. Það er þannig í þessari bók eins og miðjubókinni að Mikael og Lisbeth hittast varla en það er alveg magnað! Erika Berger fær nýjan vinkil í þessari bók, svo kemur Annika sterk inn, systir Mikaels, og fleiri persónur eru kynntar til sögu sem gaman hefði verið að fylgjast áfram með. En Stieg skrifar ekki meira í þessu lífi, nema fjórða bókin komi í leitirnar og samningar takist um höfundarréttinn. Sagan er hörkuádeila á samfélagið; spillingu, valdaklíkur, ofbeldi og tvískinnung. Mikael Blomkvist, rannsóknarblaðamaðurinn röski, tekur saman efni bókanna þriggja í stuttu máli, þær fjalla um ofbeldi gagnvart konum og þá karla sem standa fyrir því: „När det allt kommer omkring handlar den här storyn inte i första hand om spioner och statliga sekter utan om vanligt våld mot kvinnor och de män som gör det möjligt…“ (643).

Ægilega á ég erfitt með að skilja sjálfsmorðsárásir, að drepa sig og fjölda óbreyttra borgara í leiðinni í þágu (göfugs) málstaðar. Vissulega er tilgangur þeirra háleitur og fórnarlundin algjör. Tilræðið eftir Yasmina Khadra (not, það er dulnefni) fjallar um arabískan skurðlækni í Tel Aviv, kona hans sprengir sig í loft upp á kaffihúsi en hann hafði ekki hugmynd um að hún væri hryðjuverkamaður og berðist með Palestínu. Sagan lýsir harmi hans og hefnd sem leiðir hann á slóðir uppruna síns og það rennur upp fyrir honum að á meðan hann var að lækna sjúka og slasaða og búa um sig í öryggi og vellystingum er verið að murka lífið úr þjóð  hans. Hér sér maður stríðið milli araba og gyðinga í Ísrael í skýru ljósi.  Sagan er ágæt en alltof stutt, mér finnst vanta einhver málalok (t.d. hverfur Kim bara úr sögunni) eða kannski er það bara friður og sátt sem ég þrái? Og hvorugt er að finna á þessu svæði þar sem stríð hefur geisað í áratugi,  risaveldin kynda undir ófriðnum og græða á vopnasölunni.

Skáldfræðisaga eftir Bergsvein Birgisson. Þetta er stórskemmtileg bók, vel skrifuð og hárbeitt, hugmyndafræðin sem hún boðar er íronísk  og ótrúlega sannfærandi í allri geðveikinni. Flott analýsa á sögu mannsins á jörðinni, trúarbrögðum, kapítalisma, neyslu og græðgi, Drengur, þú verður að lesa þessa!
„Ég sagði að niðurstaða mín væri í raun sáraeinföld, að því betur sem maður sökkti sér í rannsóknir á kúm, þeim mun skýrar skildist manni að maður var í rauninni að stúdera mannskepnuna. Ég sagðist halda það væru ósýnileg bönd á milli kúa og menningar. Var ekki nútímamanninum markaður þröngur bás líkt og kúnni? Hafði hann ekki misst sína góðu geislan og persónuleika líkt og sýnt hafði verið fram á með kýr sem gengu inni alla daga? Minnti ekki vöxtur hans meir og meir á útlínur hormónakúa? Urðu ekki nautgripasýningar og verðlaunaveitingar fyrir stærstu og fallegustu skepnurnar að veruleika á sama tíma og útvalningarkenning kristninnar fór að breiðast út eins og pest um alla Evrópu og Bandaríkin? Og urðu ekki fegurðarsamkeppnir að veruleika um hundrað árum síðar? Mátti ekki bráðum tala um mannrækt í sama skilningi og nautgriparækt? Og hvað um mjólkina? Hún var orðin þynnri sökum fóðurbætisins og hún var gerilsneydd. Var hér kannski um að ræða beina mynd af útþynningu mannlegrar hugsunar og raunverulegra efnisgæða, þar sem allir hefðu meira af því sem varð lélegra og lélegra… (110)

Hér eru nokkur þúsund hamborgarar

„…hin belgíska blákýr, ræktuð í Englandi, sem var rænd sínu náttúrulega mýóstatín-geni sem stöðvar vöðvavöxt eftir að vissu marki er náð. Ef kapítalíska kýrin snerist um lágan fóðurkostnað og hagkvæmni þá sýndi sú túrbókapítalíska hvernig afkastaaukningartrúin hafði valtað yfir hagkvæmnistrúna með sínum fóðurbæti, hormónum og genaíhræringum. Blákýrin hélt bara áfram að vaxa, langt út fyrir þau mörk náttúrunnar sem beinagrindin setti, hún var mynd af tímum sem teygðu mörkin æ meira og virtu lífið að sama skapi minna – jafnvel Grikkirnir hefðu grátið í sínum mussum hefðu þeir séð slíka misþyrmingu hlutfallajafnvægisins, þar sem útblásið rassgatið var í engu samræmi við  haus eða fætur skepnunnar. Nýjustu tölur sýndu að í þessu hormóna-uppblásna og riðandi finngálkni lá framtíð sífellt „afkastameiri“ kjötiðnaðar, kvartmilljón af sæðishólkum úr bláuxum var seld til Bretlands bara árið 2005. Framtíðin var þetta þunglynda kjötfjall rekið áfram með rafhundum og stuðkylfum…(205).

Ég er að grufla í gömlum bókum. Er m.a. að lesa Íslandsferð 1862 eftir enska ferðalanginn C. W. Shepherd sem segir frá nokkurra vikna erfiðu ferðalagi frá Reykjavík til Vestfjarða snemmsumars, á þreyttum og vannærðum hestum, gist var í ísköldum kirkjum, blautu tjaldi eða skítugum torfbæjum. Þar rakst ég á frásögn af verksmiðju sem reist var á Hvítárvöllum á 19. öld og var þar framleiddur niðursoðinn lax. Nánar um þetta: „A Scot, James Ritchie, built a factory in Borgarnes in 1858 to conserve salmon. He moved it to the confluence of Rivers Hvita and Grimsa the next year. This factory employed many English and Icelandic workers for about 16 years. His endeavours reached as far as Akranes, now the largest town in the western part of the country. He used a small steamboat to transport raw materials and the products. The operation was discontinued in 1876 because of the increased competition and the export of iced salmon“ (heimild). Þetta kallar maður stórhug og dugnað í afskekktu, strjálbýlu og fátæku landi.

Hvítárvellir

 Shephard fór einnig um Norðurlandið: „Akureyri er næst stærsti kaupstaður landsins með 600 íbúum. Samt var hvergi unnt að fá kvöldmat kl. 11. … Samt er rétt að geta þess að Akureyri er líflegasti og viðfelldnasti bærinn á Íslandi, og þar er mest athafnasemi. … Sérhver ferðamaður hlýtur að dást að trjánum á Akureyri. Þau eru að vísu aðeins tvö talsins, en það eru regluleg tré með gildum stofni og greinum og um 25 fet á hæð. Þetta eru reyniviðir og standa sinn við hvort hús norðarlega í bænum.“