Rannsóknarlögreglumaðurinn geðstirði, Kurt Wallander, fær liðsauka frá Lindu dóttur sinni í nýjustu bók Henning Mankells, Fyrir frostið ( Innan frosten kom út 2002 í Svíþjóð en 2008 hér á landi, hvaða seinagangur er það eiginlega?) Linda litla ætlar líka að verða lögga og er sannarlega betri en enginn, bráðskörp og hugrökk kona. En þarf hún ekki bara að fá sinn eigin bókaflokk? Sagan er alltof löng og langdregin, undarlegar þýðingar á stöku stað og óskipuleg greinaskil í samtölum en spennan er vissulega til staðar og karakterarnir áhugaverðir þótt þeir séu orðnir frekar fyrirsjáanlegir, löggurnar stressaðar og glæponarnir snarklikkaðir trúarofstækismenn. Wallander hefur verið í betra formi, ég vil meira af honum og minna af Lindu.

Sólsetur í Afríku

„Mma Ramotswe hallaði sér aftur í stólnum og lokaði augunum. Hún vissi að til voru staðir í heiminum sem voru alltaf grænir og gróskumiklir, þar sem vatn hafði enga merkingu því að það var alltaf til staðar, þar sem gripirnir voru aldrei horaðir og sljóir; hún vissi það. En hana langaði ekki til að búa á slíkum stað því hann væri ekki Botsvana, að minnsta kosti ekki hennar Botsvana. Uppi í norðri, nálægt Maun, við óseyrina þar sem áin rann öfugt, aftur inn í landið, var gróskan meiri. Hún hafði komið þangað margoft og tærir lækirnir og víðáttur Mopani-skóganna og hátt grasið hafði fyllt hana undrun. Hún hafði verið glöð fyrir hönd fólksins þarna því það hafði vatn allt í kringum sig, en henni hafði ekki fundist þetta vera sinn staður, heldur var hann í suðrinu, í brakandi þurru suðrinu“ (208).

Enn ein hugljúf saga um Mma Ramotswe á Kvenspæjarastofu nr. 1 eftir Skotann Alexander McCall Smith, sú sjöunda í röðinni. Maður er eiginlega kominn til Afríku og finnur lyktina af kraumandi graskersbitum í potti, rauðrunnatei og kleinuhringjum og iljarnar brenna í sjóðheitum sandi. Skemmtilegar persónur og góður andi svífur yfir, viska og yfirvegun; þetta er mannbætandi lesning. Og nú er verið að gera bíómynd um Kvenspæjarastofuna, það verður gaman að sjá. Ekkert popp og kók í hléinu, heldur  mopani-ormar og vatn.

„Kjósa? Um hvað? Milli hverra?“ Hann saup á bjórnum og hvessti augun á Árna. „Hvernig dettur þér í hug að það skipti einhverju andskotans máli hverjir sitja í þessum sirkús þarna niðrá Austurvelli? Kommon, ég hélt að það væri einhver smáglóra í hausnum á þér strákur. Í gær vorum við evríboddís darling og höfðum það fínt. Í dag erum við trítuð eins og pestin allstaðar í heiminum og höfum það skítt. Heldurðu að þetta heilalausa sjálftökulið þarna á þinginu breyti einhverju um það? (…) Ekki var hægt að opna blað, kveikja á útvarpi eða sjónvarpi eða vafra á Netinui án þess að fá kreppuna beint í andlitið. Það var ekki einusinni skjól í skáldsagnaheiminum, ef hann hafði skilið það rétt var von á krimma rétt fyrir jólin sem snerist meira og minna um þetta helvíti. Hvaða endemis bull var það? Þegar hann las skáldsögu ætlaðist hann til að fá frið fyrir raunveruleikanum rétt á meðan, það hlaut að vera lágmarkskrafa, fjandakornið?“ (116)
Skemmtilegur samtímakrimmi með kaldhæðnum titli, blóði drifinn og miskunnarlaus, vel skapaðar persónur, góð samtöl og spennandi framvinda. Útrásarvíkingur finnst myrtur, Pólsk mafía teygir krumlurnar til Íslands (ég missti reyndar þann þráð fljótlega), kreppan í algleymingi og landabrugg er blómleg atvinnnugrein að nýju. Ævar Örn Jósepsson (Poppkorn ´86, Blóðberg, Svartir englar o.fl.) er frábær krimmahöfundur, með puttann algjörlega á púlsinum.

Svo féllu húsin og þeir sem inni voru grófust undir og ekki fleira fólks von út úr brakinu. Þarna lá brúðguminn Hallur dauður eða samasem á hlaðinu og við Ásgrímur Þorsteinsson og fleiri brugðum snöru utan um lappirnar á honum og hengdum aftan í hest sem við settum foringjann Eyjólf uppá og svo dró hann Hall í blóðtaumi í svaðinu í kringum húsin að hætti hinna hraustu og sigursælu forfeðra vorra, þegar menn voru menn (168).

Mjög flott bók, Einar Kárason er hér einskonar skrifari. Skemmtileg skipting í sjónarhorni, flottar mannlýsingar, fallegur stíll, samúð og mannskilningur. En ætli hafi ekki verið erfitt fyrir bókmenntaverðlaunanefndina að gera upp á milli Ofsa og Rökkurbýsna?

„Sýslumennirnir eru margir furðu lostnir þegar dagur byltingarinnar rennur upp í september. Hvaða fólk er þetta? spyr einn þeirra skrifara sinn þegar hann sér kjósendur streyma á staðinn. Þar á meðal eru vinnumenn og alls kyns lýður, að vísu ekki konur og eignaleysingjar. En hvers kyns fáráðar sem sýslumaður hefur aldrei séð áður á kjörstað og geta ekki haft neitt vit á stjórnsýslu. Þetta eru nýju kjósendurnir, segir skrifarinn grafalvarlegur. …  Best gæti ég trúað að þetta væru auðnuleysingjar sendir af helvítinu honum Skúla Thoroddssen og agentum hans, tautar sýslumaður. Eftir allt það sem heimastjórnin hefur gert fyrir þá! Það er ekki útilokað, segir skrifarinn og bregður ekki svip. Síðan gengur sýslumaður á milli kjósenda og ygglir sig framan í þá. Honum er meinilla við þessa leynilegu kosningu. En allt kemur fyrir ekki. Þeir horfa á móti með sauðssvip. Að kjörfundi loknum er hann ekki lengur þingmaður sinnar eigin sýslu“ (122-123).

Vonarstræti eftir Ármann Jakobsson (sjá um bókina hér). Fín bók um sjálfstæðisbaráttuna, kvenfrelsið og tíðarandann í byrjun 20. aldar. Mektarhjónin Skúli og Theodóra Thoroddsen dregin skýrum dráttum, svo og ráðherrann og sjarmatröllið Hannes Hafstein, Þorvaldur Thoroddssen o.fl. sögufrægt fólk.  Búum við ekki öll í einhvers konar vonarstræti um þessar mundir?

Fyrsta sjónvarpsstríðið?

„Hann skrifar um heiminn sem stóð þegjandi hjá meðan íbúar Bíafra dóu. Hann heldur því fram að  Bretar hafi átt sök á þessari þögn. Vopnin og ráðleggingarnar sem Bretar létu Nígeríumönnum í té gáfu öðrum þjóðum tóninn. Bandaríkin töldu Bíafra til „málefna Bretlands“. Kanadíski forsætisráðherrann spurði hæðnislega: „Hvar er Bíafra?“ Sovétríkin sendu tæknifræðinga og flugvélar til Nígeríu, himinglaðir yfir að fá tækifæri til að hafa áhrif í Afríku án þess að móðga Ameríku eða Bretland. Og Suður-Afríka og Ródesía með sínar hvítu ríkisstjórnir horfðu háðslega á enn eina sönnun þess að ríkisstjórn sem skipuð var svörtum var dæmd til að mistakast“ (312).

Hálf gul sól eftir Chimamanda Ngozi Adichie. Leiðir mann inn í frelsis- og sjálfstæðisbaráttu Biafra á sjöunda áratugnum sem var draumsýn um sameinaða Afríku sem fékk hörmulega útreið. Áhrifamikil saga um ást og stríð, frelsi og hugsjónir, hungur, ofbeldi og dauða. Var maður oft áminntur sem krakki um að hugsa til barnanna í Bíafra þegar maður fúlsaði við hafragrautnum sínum.

Í blöðunum okkar
sem við lesum daglega
er nú varla nema um tvennt að velja:
vitleysu eða óþverra.

Brátt rennur upp nýtt árþúsund.
– Að líkindum hið síðasta.
Óþverrinn hrannast upp hvarvetna.

Við því mun og þurfa að búast
að vitleysan ómenguð
nái þá fullum undirtökum
á blöðunum okkar

sem við hljótum að sönnu
halda áfram að lesa
ótrauð hvern dag
sem Guð kann
að hafa ætlað þeim aldur.

(Sigfús Daðason, Og hugleiða steina, 1997)

Ég gafst upp á Nafn mitt er rauður eftir Orhan Pamuk, tyrkneskan rithöfund og nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum 2006. Ekki það að bókin sé leiðinleg eða óskiljanleg, hún er bara hæg og langdregin og ég ekki í stuði fyrir hana þótt hún fjalli um morð og ástir og fornar bókmenntir. Sögumaður er einn í hverjum kafla og sömu atburðum lýst frá mismunandi sjónarhorni, skyldi Einar Kárason hafa fengið hugmyndina þarna að sögumönnum Ofsa? Í staðinn fór ég að lesa Auðnuleysingja og Tötrughypju eftir Málfríði Einarsdóttur sem samtals skrifaði sex bækur um ævina og sú fyrsta kom út þegar hún var komin á áttræðisaldur.  Kannski aldalöng innræting kvenlegrar hógværðar og hlédrægni spili þar inn í? Merkilegur rithöfundur, margir kannast við Samastað í tilverunni eftir hana. Au. og T. fjallar um tvær guðsvolaðar manneskjur, sárafátækar og utangarðs. Skemmtilega hæðnisleg frásögn, fornt mál, frábær stíll og frjálsleg saga.
„Hann vaknaði við það að hún bar honum volgt sull í bolla og glerharða tvíböku frá Laugavegi tuttugu, því hana hafði hún fundið í neðsta horni í einum af sínum tuttugu bréfpokum, aldrei áræddi hún að biðja um plastpoka í búðinni. Þessu kom hún ofan í manninn hálfsofandi með draum í reifum inni í brjóstinu. „Áttu ekki meira?“ sagði maginn, svo feginn sem hann varð. „Það er víst ekki, nema þú viljir hana Tötrughypju,“ svaraði hann af bölvun sinni því honum var orðið illa við maga sinn svo oft sem hann hafði haldið vöku fyrir honum galtómur…“

Sérkennileg saga

Stuð í sumarbústaðnum

Við stormuðum í Hafnarfjarðarleikhúsið á föstudagskvöldið að sjá Dubbeldusch, íslenskt leikrit um týpíska Íslendinga að grilla og njóta lífsins í sumarbústaðnum sem verið er að gera upp. Einfalt plott, skemmtilegt og fyndið, farsi og pælingar í bland, beittara grín og meiri sársauki hefðu þó dýpkað stykkið. Harpa Arnardóttir fór á kostum í skemmtilegu hlutverki (aðeins ofleikur í restina), enda alveg frábær leikari. Ég gleymi ekki hvað hún var góð í Dauðasyndunum sem ég sá Borgarleikhúsinu í fyrra, snilldarleikrit og spuni í bland (gestasýning hjá LA á þessu leikári). Í Dubbeldusch fara ráðsett hjón í taugarnar hvort á öðru í sumarbústaðnum, hann skrifar söluvænar sjálfshjálparbækur þótt hann geti ekki hjálpað neinum, allra síst sjálfum sér, og gengur með skáldsögu í maganum, hún sötrar te og borðar speltbrauð, pælir í slúðri og smámunum. Bæði eiga sér leyndarmál, vonir og þrár sem þau deila ekki hvort með öðru. Þegar einkasonurinn kynnir þau fyrir tilvonandi tengdadóttur fara hjólin að snúast og örlög að ráðast. En hápunkturinn var þó þegar gemsinn hjá Soffíu byrjaði að hringja oní tösku. Ekki sleppa svona góðri kvöldskemmtun, lifi Hafnarfjarðaleikhúsið og Vesturport!