heimsbókmenntir

Í leit að glötuðum syni. Um Hinn týnda eftir Hans-Ulrich Treichel

Þar sem ég er þessa dagana (í vorfríinu) að grufla í fornum ritdómum og lífga við dauða tengla á síðunni, rekst ég á margt forvitnilegt. T.d. þessa bók frá 2001 sem ég var alveg búin að gleyma.


Syrtlubækur Máls og menningar hafa komið út um nokkurt skeið. Þetta eru heimsbókmenntir í vasabroti, vandaðar bækur í hvívetna þar sem viðurkenndir höfundar og vandvirkir þýðendur leiða saman hesta sína. Hönnun bókarkápunnar er jafnan einstaklega smekkleg og myndefnið ávallt táknrænt. Á bókarkápu nýjustu Syrtlunnar, Hinn týndi, eftir þýska rithöfundinn Hans Ulrich Treichel, má sjá lítið, grátt egg í tómlegu og þyrnóttu hreiðri og við hliðina er egglaga form sem birtu stafar af. Myndin er táknræn fyrir líðan söguhetju bókarinnar, feitlagins drengs á gelgjuskeiði sem lifir í skugganum af Arnold, eldri bróður sínum, hinum týnda. Í lok heimstyrjaldarinnar síðari flúðu foreldrar drengsins frá Austur-Þýskalandi til vesturs. Á flóttanum gerðust hræðilegir atburðir sem aldrei er talað um í fjölskyldunni en hvíla á öllum eins og mara. Sagan lýsir því hvernig sektarkennd yfir öllum sköpuðum hlutum heldur foreldrum drengsins í helgreipum og þrúgar sálarlíf hans alla ævi.

Í stuttu máli er þetta geysilega vel skrifuð (þýdd) og úthugsuð saga. Hún er ekki löng en segir ótal margt um samskipti fólks og fjölskyldumynstur, beiskju og blygðun; refsingu, flótta og hryggð; samfélag og kuldalegar stofnanir þess; um leið og sjá má „táknmyndir af sundraðri þjóð sem óttast svo fortíð sína að hún reynist ófær um að horfast í augu við hana og miðla reynslu sinni til nýrra kynslóða“ eins og segir í haganlegum káputexta.

Þegar drengurinn er orðinn nógu gamall trúa foreldrar hans honum fyrir því að bróðir hans sé ekki dáinn eins og hann hélt, heldur týndur. Drengnum hefur fram að því þótt vænt um dáinn bróður sinn og sætt sig við þunga sorg, þögn, óþolinmæði og afskiptaleysi foreldra sinna. Nú verður bróðirinn ógnun við tilveru hans, merkikerti sem hefur alltaf fengið alla athygli foreldranna og þrengir sér inn í líf hans (sbr. 97).

Þráhyggjukennd leitin að Arnold er endalaus þrautaganga milli stofnana sem tengjast óskilabarni nr. 2307 og smásmugulegum, tímafrekum rannsóknum í nafni vísindanna á þeim möguleika að barnið sé Arnold. Fjölskyldumálin eru óútkljáð og tilfinningarnar bældar; drengurinn lifir í stanslausum ótta við skapofsa föður síns og grátköst móðurinnar, hann verður að geta í eyður, reyna að skilja flókið hegðunarmynstur sem hann hefur ekki þroska til og dregur því undarlegar ályktanir. Sjálfsmynd hans verður smátt og smátt brogaðri, foreldrarnir einbeita sér sífellt að glataða syninum en gleyma þeim sem fyrir er; höfnunin er algjör.

Frásagnarhátturinn er fjarlægur og grimmur og undirstrikar dapurlegan fáránleikann í samskiptum fjölskyldunnar. Mikið er um endurtekningar í stílnumog kaldhæðnislegt grín gert að sálarflækjunum, stofnanamálinu og ekki síst einni mest áberandi og öflugustu vísindagrein nútímans, erfðavísindunum. Langar skýrslur eru t.d. gerðar umþað hvort fingraför og nefbein óskilabarnsins bendi til „miðlungi ósennilegs“ (96) eða sennilegs skyldleika við fjölskylduna. Gerðar eru ótal mælingar, sýni tekin, fótafar rannsakað, lögun nasaholanna könnuð, halli eyrnasnepilsins miðað við eyrnaflötinn skoðaður o.s.frv. Allar niðurstöður rannsóknanna eru óljósar og misvísandi, á torskildu máli og skapa óvissu og ugg í huga drengsins.

Þýðandinn, Árni Óskarsson, hefur góð tök á öllu saman og gildir einu hvort um er að ræða sálarlífslýsingar drengsins eða skýrslur um harðar staðreyndir. Máttur og vald tungumálsins er m.a. viðfangsefni sögunnar; hugleiðingar drengsins um t.d. ljósmyndir, líkamann, dauðann og sektina og skilgreiningar hans á eigin tilfinningum eru frumlegar og tregablandnar. Hér er á ferð óvenju sterk saga, áleitin í einfaldleika sínum, óhugnanleg í nákvæmni sinni; með mögnuðum undirtóni mannlegs ófullkomleika og grimmdar; og endirinn kemur á óvart. Hinn týndi er afar eftirminnileg lesning.

Áður birt í Mbl 30. desember 2001

Íslenskar heimsbókmenntir

images

Þýðingar heimsbókmennta á íslensku eru jafnan hvalreki enda gegna þær mikilvægu hlutverki fyrir tungu okkar og menningu. Bandalag þýðenda og túlka (thot.is) hafa frá árinu 2005 efnt til árlegra verðlauna fyrir bestu þýðingu á erlendu skáldverki. Þriggja manna nefnd les þýðingar hvers árs og velur fimm bestu, samhliða tilnefningum til íslensku bókmenntaverðlaunanna. Þýðingarverðlaunin eru afhent í Gljúfrasteini á afmælisdegi Laxness sem jafnframt er dagur bókarinnar, 23. apríl nk. Í ár eru þrjár þýðingar úr ensku, ein úr spænsku og ein úr japönsku (reyndar þýtt úr ensku).

Eftirtaldir þýðendur eru tilnefndir 2014:

Jón St. Kristjánsson er tilnefndur fyrir þýðingu sína á Burial Rites eftir Hannah Kent. Á íslensku nefnist bókin Náðarstund og segir frá síðustu dögum í lífi Agnesar Magnúsdóttur sem dæmd var fyrir morð og tekin af lífi í Húnavatnssýslu, 12. janúar 1830. Hannah Kent er áströlsk og sá strax söguefni í dramatísku lífshlaupi Agnesar. Þýðingin er afbragðsgóð, íslenskum veruleika 19. aldar er komið firnavel til skila á kjarnyrtu máli sem er eiginlega betra en frumtextinn. Jón var tilnefndur til þýðingarverðlaunanna 2011 fyrir Reisubók Gúllívers.

Gyrðir Elíasson er ekki bara listaskáld sjálfur heldur einnig afkastamikill ljóðaþýðandi undanfarin ár, þaulvanur að fást við orð og merkingu, túlkun og stemningu. Hann er tilnefndur fyrir undurfagrar þýðingar sínar á völdum ljóðum hins heimsfræga Shuntaro Tanikawa sem skrifað hefur um 60 bækur af margvíslegu tagi á sinni löngu ævi. Japönsk samtímaljóðlist á íslensku hljómar eins og fjarlægur draumur sem Gyrðir gerir að veruleika. Bókin ber heitið Listin að vera einn og er bæði falleg og djúp, þrungin ljóðrænni lífspeki og léttleika. Gyrðir hreppti verðlaunin 2012 fyrir Tunglið braust inn í húsið.

Kanadíski rithöfundurinn Alice Munro er nóbelsverðlaunahafi í bókmenntum 2014. Hún semur frumlegar smásögur sem fjalla m.a. um konur, ást, firringu, vanrækslu og ofbeldi. Verk hennar hafa ekki áður verið gefin út á íslensku. Sögur Munro eru flóknari og margræðari en virðist við fyrstu sýn. Silja Aðalsteinsdóttir er þaulreyndur þýðandi með einstaklega gott vald á bæði frummáli og íslensku og í þessu smásagnaúrvali, Lífið að leysa, fer hún á kostum.

Hermann Stefánsson þýðir Uppfinningu Morels eftir Adolfo Bioy Casares, argentískan rithöfund (d. 1999). Þessi saga er þekktasta verk Casares en ekki hefur verið þýtt eftir hann áður.Sagan birtist í tímaritinu 1005. Hermann var tilnefndur til þýðingarverðlaunanna fyrir Laura og Julio (2009) en hann hefur frábært vald á tungumálinu. Hann ræðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur því Uppfinning Morels er ekkert áhlaupaverk, heimspekileg vísindaskáldsaga um ást og ódauðleika.

Út í vitann (1927) er eitt af þekktustu verkum ensku skáldkonunnar Virginiu Woolf. Helga Kress þýddi frægasta verk Woolf, Sérherbergi, á íslensku 1983 en þýðing Vitans er frumraun Herdísar Hreiðarsdóttur sem stimplar sig nú rækilega inn. Woolf, sem var hörkufemínisti og langt á undan sinni samtíð, gerði margvíslegar tilraunir með módernisma í verkum sínum, .s.s. með að láta hugsanir persónanna flæða fram, söguþræði var gefið langt nef og atburðarásin hæg og óljós með þungum undirtóni. Stíllinn er lotulangur og flókinn og er þýðing Herdísar einstaklega vel af hendi leyst, vönduð og nákvæm.

Hremmið þessar þýðingar í næstu bókabúð og fylgist með á fimmtudaginn þegar tilkynnt verður hver hlýtur þýðingarverðlaunin 2014!

Birt í Kvennablaðinu, 22. apríl 2015