Snillingur

Franz Kafka (3. júlí 1883 – 3. júní 1924) dvaldi á heilsuhæli í nóvember 1919 og skrifaði þá langt bréf til föður síns sem nú er komið út á íslensku í frábærri þýðingu feðganna Eysteins og Ástráðs (sem rita góðan eftirmála að vanda). Í bréfi þessu gerir Kafka upp bernsku sína, uppeldi og samband við föður sinn (skrifar undir: Franz).

Bréfið er í senn sjálfskrufning Kafka, þroskasaga hans, ákæruskjal og bón um sátt. Snilldartexti, tilfinningaríkur og myndrænn, eins og Kafka er von og vísa. „Ég ítreka í tíunda sinn: ég hefði sennilega hvort eð er orðið mannfælinn, kvíðafullur maður, en þaðan og hingað sem ég er kominn í raun, er langur, dimmur vegur“ (49).

Smartasta bókarkápan

Þetta er mögnuð bók um Jón Guðmundsson lærða sem uppi var á 17 .öld, ógnvænlegri galdraöld og hjátrúartíma  sem einkenndist af flóknu hugsunarkerfi líkinda og samhverfu manns og náttúru, sárri fátækt alþýðu og yfirgangi hinna ríku, hörðum dómum kirkju og embættismanna og grimmum refsingum. Hér fara bölbænir „Jónasar Pálmasonar lærða“ þegar hann hefur misst konu sína og þrjú barna sinna, ofsóttur og útlægur og  allar bjargir bannaðar:

„Góður Guð, taktu fúlmennið Náttúlf Pétursson, skilaðu mér aftur Hákoni litla sem alltaf var blíður sem stúlka, náðugi Alfaðir, taktu Ara Magnússon í Ögri, skilaðu mér Berglindi handskörpu sem erfði útskurðargáfu föður síns, himneski Skapari, taktu rógmennið séra Guðmund Einarsson, skilaðu mér smádrengnum Klemensi með annað auga mosagrænt og hitt blátt, dýrlegi Herra, taktu þennan skara dusilmenna sem dag hvern lifa fórnarlömb sín, sitjandi í húsbóndastólum og hásætum, kýlandi vömbina með löðrandi feitu kjöti af bústofni sem ól sig á grængresi á engjum sem hirt voru af iðnu, saklausu og trúræknu fólki; hælandi sér af því að hafa haft lífsbjörgina af þessum manninum og hinum og fyrirvinnuna af einni konu og annarri, milli þess sem þeir mega vart mæla fyrir illa fenginni munnfyllinni; njótandi fram í hæstu elli voðaverkanna sem þeir frömdu  á þessum jarðardögum…“ (163-4)

Í gær lauk ég við  Móðurlaus Brooklyn eftir Edward Norton. Aðalpersónan Lionel Essrog er móðurlaus og með tourette. Rosalegir kækir og togstreita, bæði andleg og líkamleg. Sagan er hæg og soldið tyrfin en vel og skemmtilega skrifuð, tourettið fær skilning og samúð hjá mér. Við Þura systir skelltum okkur svo í kæruleysiskasti í Borgarnes að sjá Mr. Skallagrímsson í Landnámssetrinu þar sem Benedikt Erlingsson endursegir Egils sögu með glæsibrag. Hann er algjört sjarmatröll með kúlurass og stóð sig eins og hetja, hafði áhorfendur í vasanum og fléttaði þá inn í söguna þar sem hentaði. Ég hafði samt á tilfinningunni að hann hefði oft gert betur en í gær. Svo var hið hugljúfa Sommer  á RÚV lokahnykkurinn á menningarneyslu helgarinnar.

Tyrfið tourette

Ég var í smá viðtali í Kiljunni í gær. Mætti í förðun fyrst og var eins og filmstjarna frá 9. áratugnum. Förðunin tók hálftíma en viðtalið hálfa mínútu. Bunaði einhverju út úr mér og þegar ég kom út sá ég að ég hafði ekki sagt það mikilvægasta sem ég hafði verið búin að æfa mig í fyrir framan spegilinn… Vona að ég verði ekki klippt út.

Pabbi sendi þessa kreppuvísu í þáttinn. Hún er eftir Hjálmar Freysteinsson, lækni á Akureyri.

Eitt hefur gert mig öldungis bit,

á því mig svekki:                                                            

Þeir sem töldust með viðskiptavit

voru það ekki!

Þá eru það tilnefningar til bókmenntaverðlaunanna,  í 19. sinn. Bókaútgefendur borga hver öðrum og verðlauna svo hver annan eða sjálfa sig, ansi sniðugt. Af þeim sem eru tilnefndar í ár hef ég lesið Rán eftir Álfrúnu Gunnlaugs (ritdómur á leiðinni í mbl.). Mjög vandlega byggð saga, vel stíluð, gott drama en lítið um samtöl eða djúpa karaktera, fann td aldrei neina samkennd með Rán, konu á gamals aldri sem ráfar um Barselónu í leit að sjálfri sér. Ég hlakka til að lesa Rökkurbýsnir, sú bók hljómar vel. Það er smá kafli um Þórshöfn og nágrannaplássin í bók Óskars Árna, Skuggamyndir úr ferðalagi, sem ég gluggaði í þegar ég var í Eymundsson um daginn. Hún er fallega skrifuð og eiguleg.

Steinar Bragi

„… Hún át töflurnar kvöldið áður, sólarhring áður en komið var að henni. Og það hefur gerst að konum tekst að drepa sig, sjáðu til. En þetta er auðvitað rétt hjá þér, okkur er yfirleitt ekki treyst til að drepa okkur almennilega, ekki einu sinni það.“ Hún brosti. „Við étum töflurnar, hringjum grenjandi í kærasta sem hringir í lækni til að pumpa upp úr okkur. Við erum kynið sem vill björgun, ekki dauða. Grenjum svo á geðdeild í nokkra mánuði, tökum okkur saman í andlitinu, látum barna okkur og höldum að allt verði betra, en deyjum í staðinn hægt og bítandi í Smáralindinni með feitu, freku krökkunum okkar og nöldrandi karlinum, sem er eins og stórt barn eða þá nægilega sjálfstæður til að yfirgefa okkur fyrir yngri konu. Ég segi svona…“ (83-84)

Flott bók hjá Steinari Braga. Dularfull og miskunnarlaus hryllingssaga. Hér er konan bókstaflega lokuð inni, býr við allsnægtir en er misþyrmt andlega og líkamlega. Tímabært að staða kvenna sé krufin svona hressilega. Spurningar vakna um mörk og eðli lista, þjáningar og firringar. Í bókinni segir furðufuglinn og listamaðurinn Novak eitthvað á þá leið að fyrir hverja konu sem kemst til valda eða áhrifa í samfélaginu séu gerðar þúsund klámmyndir þar sem konan er sett aftur á sinn stað: valdalaus, undirgefin og niðurlægð. Alveg magnað!

Sjá grein eftir kallinn.

Hallgrímur Helgason er ofarlega á listanum yfir íslenska nútímahöfunda sem ég er hrifin af. Bækur hans eru ekki fullkomnar að byggingu og oftast aðeins of langar, en í þeim er góður húmor, nýsköpun og leikur í tungumálinu og beitt samfélagsrýni sem heilla mig. 101 Reykjavík, Þetta er allt að koma og Rokland eru alveg frábærar og Hella, fyrsta skáldsaga Hallgríms, er algjör snilld. Ég var rosa spennt að lesa nýju bókina, 10 ráð til að  hætta að drepa fólk og byrja að vaska upp. Hún er um króatískan leigumorðingja frá NY sem lendir hér á Íslandi fyrir tilviljun, dregst inn í sértrúarsöfnuð (Gunnar í Krossinum), kynnist gettói innfluttra verkamanna og verður ástfanginn af „smjörljósku“ um leið og hann gerir upp við blóðuga fortíð sína. Þetta er rakið dæmi hélt ég, að lýsa Íslendingum með augum gestsins, gera stólpagrín að þjóðinni, láta okkur horfast í augu við nesjamennskuna í okkur. En Hallgrímur er aldeilis ekki á því.  Bókin er fyndin og skemmtileg en hún er ekki nógu beitt, ég vil meiri brodd! En hér er einn stubbur:

„Hún hlýtur að vera að grínast. Dómkirkjan er á stærð við hundakofa guðs. Þinghúsið álíka stórt og sveitabýli afa míns í Gorski Kotar. Ég er staddur í Putalandi. Ég reyni að gleyma mér í miðborginni en hún er ekki stærri en 3 x 3 húsalengjur. Það er auðveldara að týna henni en týna sér í henni. (…) Hvað er eiginlega málið með þessa Íslendinga? Enginn her. Engar byssur. Ekkert af engu. Bara gargandi fagrar konur á lúxus-kerrum, rúntandi um kuldaborgina í sínum legvolgu vögnum, í þeirri von að rekast á atvinnumorðingja með prestakraga“ (54-55).

Ég lauk við Dimmar rósir eftir Ólaf Gunnarsson um daginn. Þetta er flott saga með gamaldags raunsæisyfirbragði, doldið eins og Dostojevskí, þ.e. flottar mannlýsingar, mikið drama, miklar tilfinningar og stórar siðferðisspurningar. Bókin gerist á „hippatímanum“, þegar 68-kynslóðin var að byrja að hnýta í smáborgarana. Þar segir m.a. frá tónleikum Led Zeppelin og Kinks hér á landi, þetta hefur verið alveg meiriháttar viðburður hér í fásinninu. Verið er að byggja í Skeifunni og Glaumbær er óbrunninn þegar sagan gerist. Aðall Ólafs eru samtölin, það er engin smákúnst að skrifa almennilegan díalóg. Ritdómur í mbl. á leiðinni.