Í blöðunum okkar
sem við lesum daglega
er nú varla nema um tvennt að velja:
vitleysu eða óþverra.

Brátt rennur upp nýtt árþúsund.
– Að líkindum hið síðasta.
Óþverrinn hrannast upp hvarvetna.

Við því mun og þurfa að búast
að vitleysan ómenguð
nái þá fullum undirtökum
á blöðunum okkar

sem við hljótum að sönnu
halda áfram að lesa
ótrauð hvern dag
sem Guð kann
að hafa ætlað þeim aldur.

(Sigfús Daðason, Og hugleiða steina, 1997)

Ég gafst upp á Nafn mitt er rauður eftir Orhan Pamuk, tyrkneskan rithöfund og nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum 2006. Ekki það að bókin sé leiðinleg eða óskiljanleg, hún er bara hæg og langdregin og ég ekki í stuði fyrir hana þótt hún fjalli um morð og ástir og fornar bókmenntir. Sögumaður er einn í hverjum kafla og sömu atburðum lýst frá mismunandi sjónarhorni, skyldi Einar Kárason hafa fengið hugmyndina þarna að sögumönnum Ofsa? Í staðinn fór ég að lesa Auðnuleysingja og Tötrughypju eftir Málfríði Einarsdóttur sem samtals skrifaði sex bækur um ævina og sú fyrsta kom út þegar hún var komin á áttræðisaldur.  Kannski aldalöng innræting kvenlegrar hógværðar og hlédrægni spili þar inn í? Merkilegur rithöfundur, margir kannast við Samastað í tilverunni eftir hana. Au. og T. fjallar um tvær guðsvolaðar manneskjur, sárafátækar og utangarðs. Skemmtilega hæðnisleg frásögn, fornt mál, frábær stíll og frjálsleg saga.
„Hann vaknaði við það að hún bar honum volgt sull í bolla og glerharða tvíböku frá Laugavegi tuttugu, því hana hafði hún fundið í neðsta horni í einum af sínum tuttugu bréfpokum, aldrei áræddi hún að biðja um plastpoka í búðinni. Þessu kom hún ofan í manninn hálfsofandi með draum í reifum inni í brjóstinu. „Áttu ekki meira?“ sagði maginn, svo feginn sem hann varð. „Það er víst ekki, nema þú viljir hana Tötrughypju,“ svaraði hann af bölvun sinni því honum var orðið illa við maga sinn svo oft sem hann hafði haldið vöku fyrir honum galtómur…“

Sérkennileg saga

Stuð í sumarbústaðnum

Við stormuðum í Hafnarfjarðarleikhúsið á föstudagskvöldið að sjá Dubbeldusch, íslenskt leikrit um týpíska Íslendinga að grilla og njóta lífsins í sumarbústaðnum sem verið er að gera upp. Einfalt plott, skemmtilegt og fyndið, farsi og pælingar í bland, beittara grín og meiri sársauki hefðu þó dýpkað stykkið. Harpa Arnardóttir fór á kostum í skemmtilegu hlutverki (aðeins ofleikur í restina), enda alveg frábær leikari. Ég gleymi ekki hvað hún var góð í Dauðasyndunum sem ég sá Borgarleikhúsinu í fyrra, snilldarleikrit og spuni í bland (gestasýning hjá LA á þessu leikári). Í Dubbeldusch fara ráðsett hjón í taugarnar hvort á öðru í sumarbústaðnum, hann skrifar söluvænar sjálfshjálparbækur þótt hann geti ekki hjálpað neinum, allra síst sjálfum sér, og gengur með skáldsögu í maganum, hún sötrar te og borðar speltbrauð, pælir í slúðri og smámunum. Bæði eiga sér leyndarmál, vonir og þrár sem þau deila ekki hvort með öðru. Þegar einkasonurinn kynnir þau fyrir tilvonandi tengdadóttur fara hjólin að snúast og örlög að ráðast. En hápunkturinn var þó þegar gemsinn hjá Soffíu byrjaði að hringja oní tösku. Ekki sleppa svona góðri kvöldskemmtun, lifi Hafnarfjarðaleikhúsið og Vesturport!

„Though ridiculous, with a narrator too misanthropic to be pitied, The Little Girl and the Cigarette is nevertheless a fascinating, albeit frustrating, fable of the terrifying power of public opinion“ segir á bookslut.com um Litlu stúlkuna og sígarettuna sem mamma gaf mér í jólagjöf (sennileg minnug þess að ég byrjaði alltof ung að reykja). Stórskemmtileg saga þar sem skrifstofublók lendir í hremmingum og almenningsálitið dæmir hann til dauða. Raunveruleikaþættir, fjölmiðlasirkus, kynferðisleg áreitni, reykingabann, dauðarefsingar, kvenréttindi, réttindi barna, allt er þetta sýnt í ljósi fáránleikans. Þýðing Friðriks Rafnssonar er örugglega trés bien en alltof mikið af prentvillum í bókinni (Skrudda gefur út).

Ég fór með föður mínum á Böðvarsvöku í íslensku óperunni í gær. Þar var margt um manninn enda Böðvar Guðmundsson ástsælt skáld og rithöfundur. Sungin voru m.a. lög við texta Böðvars og lesin gullfalleg ljóð eftir hann (Arnar Jónsson og Sólveig dóttir hans gerðu það listavel), einnig var leikið brot úr Híbýlum vindanna (frekar mislukkað) og Skollaleik. Sem barn á Akureyri (12, 13 ára) sá ég uppsetningar Alþýðuleikhússins á bæði Skollaleik, þar sem Arnar Jónsson fór á kostum sem Þorleifur Kortsson, og Krummagulli, og er það ógleymanleg leikhúsreynsla.  Þráinn Karlsson las stórskemmtilegt brot úr einleik um kvenmannsleysi í sveitinni ognafni hans Bertelsson flutti Böðvari hjartnæma og snjalla afmæliskveðju. Vönduð dagskrá og metnaðarfull og alltaf gaman að njóta menningar. Silja Aðalsteinsdóttir og Þorleifur Hauksson voru sögumenn með sínum sjarmerandi röddum. Kvöldverður hjá Bekku frænku á eftir var svo punkturinn yfir i-ið, dýrindis hnetusteik og eplakaka með náttúrutei frá Eyjó. Yndislegt!

„Borið saman við bækur með lesmáli og sðgum eru stílabækur nytsamir sakleysingjar sem leyfa öðrum ýmist að nota eða misnota sig“ (72).

Guðbergur er síungur og ferskur, klikkar ekki. Skólakerfið er tekið í gegn af ískaldri hæðni og fjallað um skáldskap, sköpunargáfu og ímyndunarafl. Skólinn forheimskar krakkana í tossabekk A og neitar þeim um kennslu og lærdóm.  Sagan er að vísu doldið þvælin og fantasían tjúlluð; fljúgandi (kulnaðir) kennarar, draugar og framtíðarandar; en fáránlegur húmorinn er algjörlega að hætti Guðbergs, alþjóðaþing tossa í Kanada, kúkalykt í bekknum og kona með skott! Frábær bók! Endalausar gullvægar setningar, snilldarkaflar og speki!

„Bækurnar nutu lífsins úti i garði og fannst gaman þegar vindurinn fletti blöðunum. Það var skemmtilegra en að krakkar væru að klóra í þær með blýanti. Þær létu feykja sér til og frá og hlustuðu ekki á hróp skólastjórans sem hét þeim fagurri forskrift, enda vissu þær að þótt þær fengju hana væri hún ekki eftirsóknarverð og enn síður það að einhver krafsaði í þær, kannski slefandi vegna þess að sumir halda að betur gangi að krota ef tungubroddurinn er látinn lafa út um annað munnvikið…“ (78).

Snillingur

Franz Kafka (3. júlí 1883 – 3. júní 1924) dvaldi á heilsuhæli í nóvember 1919 og skrifaði þá langt bréf til föður síns sem nú er komið út á íslensku í frábærri þýðingu feðganna Eysteins og Ástráðs (sem rita góðan eftirmála að vanda). Í bréfi þessu gerir Kafka upp bernsku sína, uppeldi og samband við föður sinn (skrifar undir: Franz).

Bréfið er í senn sjálfskrufning Kafka, þroskasaga hans, ákæruskjal og bón um sátt. Snilldartexti, tilfinningaríkur og myndrænn, eins og Kafka er von og vísa. „Ég ítreka í tíunda sinn: ég hefði sennilega hvort eð er orðið mannfælinn, kvíðafullur maður, en þaðan og hingað sem ég er kominn í raun, er langur, dimmur vegur“ (49).

Smartasta bókarkápan

Þetta er mögnuð bók um Jón Guðmundsson lærða sem uppi var á 17 .öld, ógnvænlegri galdraöld og hjátrúartíma  sem einkenndist af flóknu hugsunarkerfi líkinda og samhverfu manns og náttúru, sárri fátækt alþýðu og yfirgangi hinna ríku, hörðum dómum kirkju og embættismanna og grimmum refsingum. Hér fara bölbænir „Jónasar Pálmasonar lærða“ þegar hann hefur misst konu sína og þrjú barna sinna, ofsóttur og útlægur og  allar bjargir bannaðar:

„Góður Guð, taktu fúlmennið Náttúlf Pétursson, skilaðu mér aftur Hákoni litla sem alltaf var blíður sem stúlka, náðugi Alfaðir, taktu Ara Magnússon í Ögri, skilaðu mér Berglindi handskörpu sem erfði útskurðargáfu föður síns, himneski Skapari, taktu rógmennið séra Guðmund Einarsson, skilaðu mér smádrengnum Klemensi með annað auga mosagrænt og hitt blátt, dýrlegi Herra, taktu þennan skara dusilmenna sem dag hvern lifa fórnarlömb sín, sitjandi í húsbóndastólum og hásætum, kýlandi vömbina með löðrandi feitu kjöti af bústofni sem ól sig á grængresi á engjum sem hirt voru af iðnu, saklausu og trúræknu fólki; hælandi sér af því að hafa haft lífsbjörgina af þessum manninum og hinum og fyrirvinnuna af einni konu og annarri, milli þess sem þeir mega vart mæla fyrir illa fenginni munnfyllinni; njótandi fram í hæstu elli voðaverkanna sem þeir frömdu  á þessum jarðardögum…“ (163-4)

Í gær lauk ég við  Móðurlaus Brooklyn eftir Edward Norton. Aðalpersónan Lionel Essrog er móðurlaus og með tourette. Rosalegir kækir og togstreita, bæði andleg og líkamleg. Sagan er hæg og soldið tyrfin en vel og skemmtilega skrifuð, tourettið fær skilning og samúð hjá mér. Við Þura systir skelltum okkur svo í kæruleysiskasti í Borgarnes að sjá Mr. Skallagrímsson í Landnámssetrinu þar sem Benedikt Erlingsson endursegir Egils sögu með glæsibrag. Hann er algjört sjarmatröll með kúlurass og stóð sig eins og hetja, hafði áhorfendur í vasanum og fléttaði þá inn í söguna þar sem hentaði. Ég hafði samt á tilfinningunni að hann hefði oft gert betur en í gær. Svo var hið hugljúfa Sommer  á RÚV lokahnykkurinn á menningarneyslu helgarinnar.

Tyrfið tourette