alþýðubókmenntir

Ég í steini bundin bý…

Út eru komnar á hljóðbók endurminningar Ólínu Jónasdóttur (1885-1956), Ég vitja þín æska, minningar og stökur. Helga E. Jónsdóttir les með sinni þýðu rödd. Eiga bókaútgáfurnar Angústúra, Halastjarnan og Storytel þakkir skildar fyrir að sýna Ólínu ræktarsemi og virðingu með þessu framtaki.

Bókin kom fyrst út árið 1946 fyrir tilstilli Brodda Jóhannessonar sem tókst með miklu harðfylgi að fá Ólínu til að birta skrif sín og leyfa nokkrum stökum að fljóta með aftast. Var hlutur hans í útgáfunni sá að afrita handrit Ólínu og vék hvergi frá þvi að eigin sögn. Var bókinni afar vel tekið. Ólína jók síðar við endurminningar sínar og voru þær gefnar út aftur árið 1981 undir nafninu Ef hátt lét í straumnið Héraðsvatna en þar voru stökur hennar því miður felldar brott, án skýringa. Nú er áhugavert að sjá hvort stökurnar hafi fengið að fljóta með í nýjustu útgáfunni. 

Ólína fæddist 8. apríl 1885 á Silfrastöðum í Skagafirði, dóttir vinnuhjúa þar. Þegar hún var tíu ára var henni komið í fóstur á bænum Kúskerpi þar sem hún var í nokkur ár við lélegan aðbúnað. Um dvöl sína þar skrifar hún eftirminnilega í endurminningunum. Ólína bjó alla ævi í Skagafirði, ef frá er talin sumarvist á Laxamýri í Suður-Þingeyjarsýslu þegar hún var ung stúlka en þar leið henni vel. Það var í eina skiptið á ævinni sem hún fór út fyrir sýslumörkin.

Bók hennar er afar gott dæmi um þroskaða íslenska alþýðufrásagnarlist. Ólína er næm og minnug og eftirtektarsöm og ritar gullaldaríslensku. Ekki síst er bókin fróðleiksnáma um skrautlegt mannlíf fyrri tíma og aðbúnað fólksins í landinu.

Ólína naut lítillar menntunar en var vel ritfær og sískrifandi alla ævi. Hún var landsfræg fyrir hnyttnar stökur en eftir hana liggja einnig kvæði og merkar frásagnir. Svo var með Ólínu eins og margar aðrar vel skrifandi konur fyrri alda að aldrei ætlaði hún að birta skrif sín né kveðskap. 

„Því fer fjarri, að ég hafi ætlað að rita æfisögu mína. Þessir þættir eru skráðir fyrir þrásækni annarra, og varð ég við því, vegna þess að mér þykir gott, ef hér varðveitist nokkur fróðleikur, er ella félli fyrnskunni að bráð“ segir hún í bókarlok (1947, bls. 106).

Kvæðið Bundin úr fyrri bók Ólínu er ort undir hringhendum hætti og segir meira en mörg orð:

BUNDIN

Ég í steini bundin bý

bási meinaþröngum,

geisla hreina á þó í

andans leynigöngum.

Heims þó gælur glepji menn,

Gremju kæli straumar,

eiga hæli hjá mér enn

hlýir sæludraumar.

Konan sem orti Konuvísur

Konudagurinn er liðinn, rómantíkin fjaraði út um leið og rósirnar fölnuðu og rjómatertan kláraðist. En bók dagsins er um verk fátækrar vinnukonu sem orti í óðaönn, bæði eftir pöntun og af djúpri skáldskaparást.

 Sumar bækur fá mikla athygli og umfjöllun í fjölmiðlum og eru á allra vörum meðan aðrar fljóta hjá í þögulli hógværð. Ein þeirra sem lætur lítið yfir sér er Ljóð og líf Helgu Pálsdóttur á Grjótá. Helga var fædd 1877 (ári eftir að Stúlka, fyrsta ljóðabók eftir konu kom út á Íslandi) og lést á tíræðisaldri. Hún naut varla nokkurrar skólagöngu en hafði mikla unun af skáldskap. Helga var vinnukona, lengst af á Grjótá í Fljótshlíð. Hún var ógift og barnalaus, vann hörðum höndum allt sitt líf en orti í sínum fáu frístundum og allmikið safn kvæða liggur eftir hana.

Hér er á ferð bæði úrval og heildarsafn ljóða Helgu í sömu bók, sem verður að teljast nokkuð óvenjulegt. Í bókinni eru ágæt formálsorð eftir ritnefndarkonurnar Hörpu Rún Kristjánsdóttur og Ástu Þorbjörnsdóttur á Grjótá, sem varpa ljósi á ævi og skáldskap Helgu. Loks er bókarauki úr heimildasafni Þórðar Tómassonar í Skógum um forna búskaparhætti og selstörf. Þann hluta hefði þurft að tengja betur við ævi og samtíma Helgu, sveitungarnir geta eflaust tengt betur við þetta efni en ókunnugir.

Screen Shot 2016-02-24 at 09.18.33

Upp úr glatkistunni

Í ágætum formála Hörpu Rúnar kemur fram að fyrir Helgu hafi ljóðlistin fyrst og fremst verið nytjalist en hún orti mest erfiljóð og tækifæriskvæði. Einnig kemur fram að það er fyrir fórnfúst starf Ástu Grjótárbónda sem kvæði Helgu koma út á bók, annars hefðu þau endað í glatkistunni eins og oft vill verða með kveðskap og skrif alþýðufólks á fyrri öldum.

Kvæði Helgu eru í anda rótgróinnar skáldskaparhefðar, bæði í efnistökum og formi. Tíðindi utan úr hinum stóra heimi og tískustraumar eins og nýrómantík eða formbylting snertu hana ekki baun. En það er aðdáunarvert hvað vinnulúin alþýðukona beitir leikandi létt fyrir sig fjölbreyttum bragarháttum, s.s. braghendum og hringhendum sem eru ekkert lamb að leika sér við:

Óska ég styggðir, last og lygðir
lands frá byggðum snúi fljótt.
En aukist dyggðir, einnig tryggðir
angurs hryggð frá hverfi drótt.

Konuvísur 1915

Orðræða Helgu er lítillát, stillt og vel þegin meðal viðtakenda á sínum tíma. Hún hefur verið helsta skáld sveitarinnar og til hennar var leitað með alls konar tækifæriskveðskap í tíma og ótíma. Helstu þemu í kveðskap hennar eru trú, náttúra og ættjörð. Árið sem konur fengu kosningarétt yrkir hún heillangt kvæði sem hún nefnir Konuvísur þar sem húsfreyjur í Fljótshlíð (en ekki vinnukonur) eru nafngreindar  og kostir þeirra tíundaðir. Í lokaerindinu er skáldið sjálft þó nafnlaust og öðrum ætlað að grafa það upp:

Nafn mitt harla nærgætnir
námsmenn þýða í friði,
sem í anda upplýstir
eru af sólarsmiði.

Helga yrkir ekki margt um sjálfa sig en þó má túlka sum kvæða hennar svo að líf hennar hafi verið dapurlegt á stundum og hún beðið skipbrot í ástamálum.

Að ganga bókafjörur

Nýlega var fjallað um kveðskap Helgu í þættinum Orð um bækur á rás 1 ásamt verkum tveggja annarra skáldkvenna sem einnig hafa farið hljótt í ys daganna en eru minnisverðar. Um útgáfu þessara bóka allra eiga vel við orð Þórunnar J. Valdimarsdóttur á dögunum: „það þarf að ganga á bókafjöru á útmánuðum svo góðar bækur hverfi ekki ólesnar“.

Bókaútgáfan Sæmundur, 2015

137 bls

Birt í Kvennablaðinu, 24. febrúar 2016