Sigurjón Bergþór Daðason

Í borg Davíðs

Ritdómur frá árinu 2016

Þrátt fyrir að allt sé í hers höndum hér á landi halda  bækur áfram að koma út, seljast og eru lesnar. Ungskáld láta sitt ekki eftir liggja þrátt fyrir rýran kost úr launasjóði rithöfunda. Dagur Hjartarson, handhafi bókmenntaverðlauna Tómasar Guðmundssonar 2012 og ljóðstafs Jóns úr Vör 2016, spreytir sig nú á skáldsögugerð við góðan orðstír.

Styttan af Davíð

Síðasta ástarjátningin snýst bæði um Davíð Oddsson, tákn einhvers konar alltumlykjandi og þrúgandi afls, tíma eða hugarfars, og ástina. Sögulegir atburðir efnahagshruns á Íslandi eru í bakgrunni og veðrið er undirspil stórra atburða í lífi venjulegs ungs fólks. Aðalsöguhetjan, sem ekki lætur nafns síns getið, á vininn Trausta sem er með róttækar þjóðfélagsskoðanir og algjörlega með Davíð Oddsson, fyrrum borgarstjóra og forsætisráðherra, á heilanum. Eftir því sem sögunni vindur fram virðist hann ætla að renna saman við styttuna af Davíð sem hann er að móta í kjallaraíbúð sinni. Styttan sú er þó sennilega hvorki jafn áhrifamikil né fögur eins og samnefnd stytta í Flórens en þó örlagavaldur í lífi allra persónanna.

Vesturbærinn 2007

Ást sögumanns til unnustunnar Katrínar er gamalkunnug krísa. Hún er að læra lögfræði og framtíðin brosir við henni en hann er reikult ljóðskáld og við það að koksa á einhverju námi. Þetta eru heldur klisjuleg kynhlutverk þar sem konan brosir fallega og þráir einfalt líf meðan karlinn leitar einhvers flóknara og æðra. Hann reynir síðan að berjast gegn því að sogast inn í styttuþráhyggju Trausta, verður afbrýðissamur út í susarann Baldur, félaga Kristínar í Félagi ungra náttúruverndarsinna (FUN), o.s.frv. Þetta er kunnuglegur söguþráður (minnir m.a. á  nýlega bók, Hendingskast) og sögusviðið sömuleiðis; Vesturbærinn og Þingholtin 2007.

Borgarstarfsmenn og barstelpur

Sagan snýst um það að vera ungur og ástfanginn, hafa hugsjónir og langa til að skapa og skrifa, um það að elska og missa og hvernig eftirvæntingin breytist í fjarveru. En um leið er hún analýsa á samfélagi og skáldskap. Þetta er hugljúf saga en ekki öll þar sem hún er séð. Í henni eru ansi djúpar pælingar sem gaman er að, s.s. um umhverfismál og aktívisma. Áhugaverðasta persónan er Trausti, hann er mikill hugsjónamaður og þroskast vel í sínu rugli.

Ýmis tilbrigði og stef ganga í gegnum söguna, mikið er lagt í myndmálið sem skapar einkar áhugaverða spennu milli þess einlæga og uppskrúfaða. Stíllinn er aðalsmerki sögunnar, það er orðið nokkuð langt síðan maður hefur séð svo mikla viðleitni til nýsköpunar í málinu, varla síðan Hallgrímur skrifaði Hellu 1990.

„Einhvers staðar innra með mér eru eru þrír gulklæddir menn að störfum, þetta eru borgarstarfsmenn bernsku minnar. Í þoku bera þeir fyrir sig vélsagir og skóflur og helluleggja huga minn með þúsund mislaga steinum“ (126).

„Í þessum skoðunarferðum sáum við oft dyraverði, tröllkarlana með steinhjörtun, og barstelpur á heimleið. Hvernig þetta fólk gekk út af börunum, eins og suðuramerískir námuverkamenn sem hafa ekki séð sólina í mánuð. Eins og að horfa á myrkrið stimpla sig út í morguninn…“ (189).

Gamlar formúlur

Sögumaður leggur mikið upp úr því að atast í lesandanum, t.d. með að rífa sig frá textanum og minna á að hann er aðeins hugarsmíð í þreytulegu formi þar sem hjakkað er í gömlum formúlum: „Eins og í öllum vondum skáldsögum tók veðrið upp á því að spegla innra ástand persónanna“ (183). Miðað við hvað Davíð Oddsson tekur mikið pláss í sögunni, hefði kannski mátt búast við úttekt, jafnvel gagnrýni eða dásömun á valdatíma hans, eða kannski nýjum hrunkenningum en því er ekki að heilsa, hvort sem manni líkar það betur eða verr.

Margt er afar fallegt í þessari bók, t.d. lýsingar á flugdreka, ömmu á elliheimili og hinn súrrealíski ísbjarnarblús í Hljómskálagarðinum. Sitthvað er líka skáldlegt og opið til túlkunar, t.d. leirstyttan og fallegu póstkortin frá Benidorm. Framan af er eins og Síðasta ástarjátningin sé venjuleg Reykjavíkursaga en hún vinnur á og reynir á form og stíl sem lofar góðu.

Rola verður að manni

Titill fyrstu skáldsögu Sigurjóns Bergþórs Daðasonar, Hendingskast, er grípandi og lofar góðu.  Hér segir frá ungu fólki í hvunndagskrísum í Reykjavík samtímans. Aðalsöguhetjan, ungur nafnlaus maður (kannski hver sem er) stendur á krossgötum. Íbúðin í Þingholtunum sem hann býr í með kærustunni er í eigu foreldra hans og lokaritgerðin er það eina sem eftir er af háskólanáminu. En það sem virtist örugg og friðsæl tilvera fer skyndilega á flot, honum er ýtt út úr hreiðrinu og stendur uppi atvinnu- og húsnæðislaus, einhleypur og í þann veginn að klúðra skólanum. Nú þarf að taka á honum stóra sínum.

Þroskasaga

Hugmynd og þema bókarinnar snýst um tilviljunina (hendingu) sem niðurrifsafl  og heppnina sem er bæði gleðigjafi og böl. Einnig um það æviskeið þegar maður er hvorki ungur né gamall, veit ekki hvert skal stefna og er undir pressu frá foreldrunum, þráir sjálfstæði en er latur, háður öðrum og kemst aldrei út úr sjálfhverfunni. Þetta er þroskasaga, frá því að fljóta að feigðarósi til þess að róa í land; frá því að vera sveimandi stefnulaust um loftin blá til þess að verða hluti af heiminum og heimurinn hluti af manni.

En ef netið dettur út?

Persónurnar lifa auðveldu og þægilegu lífi við allsnægtir en þola þó tæplega nokkurt hnjask eins og kemur í ljós þegar netið dettur út og pirringur hleypur í kærustuparið: „við þurfum að komast inn á heimabankann auk þess sem við höfum ekkert að gera í kvöld ef við getum ekki streymt sjónvarpsseríunni sem við erum að horfa á … (39). Það er enginn háski yfirvofandi í þessari sögu né stórkostleg glötun eða tortíming á næsta leiti en sjálfsköpuð ógæfa svífur yfir vötnum, eitthvert úrræðaleysi, frestunarárátta og rolugangur.

Öfund og græðgi

Broddur sögunnar beinist að fjölskyldu, kynslóðabili, agaleysi, snobbi og græðgishyggju. Í vinahópnum eru týpur sem tengjast hugmyndafræði sögunnar. Símon vinnur milljónir í Lottóinu en þær eru fljótar að fara í græjur, sukk og bruðl. Hann hættir í námi, tekur lífinu létt og fær allt upp í hendurnar. Anton hefur brotist til mennta, fetað fyrirfram ákveðna og hefðbundna braut í lífinu: að ljúka hagnýtu námi, fá góða vinnu og kaupa íbúð. Samt er hann ósáttur við sinn hlut. „Það er skrítið að hann finni fyrir öfund þegar svona margt gengur honum í hag en kannski er það einmitt öfugt. Hann hefur eignast þetta allt af því að hann er öfundsjúkur. Það er driffjöður í samkeppnisssamfélagi að vilja líka eignast þá hluti sem aðrir eiga“ (114).

Borða, sofa, skíta

Kærastan, Katrín, er óspennandi og dregin daufum dráttum, aðrar kvenpersónur sömuleiðis. Loks er  Guðmundur, skólabróðir og einfari, sem vegna óframfærni verður af happafengnum. Hann á margt sameiginlegt með sögumanni sem sjálfur segist vera skýjaglópur og íhugull athugandi:

„Mig langar ekki að vera fyrir neinum en hvað get ég gert? Sú einfalda staðreynd að einhvers staðar þarf maður að vera virðist meiri háttar vandamál. Ég á í mestu vandræðum með þennan líkama sem þarf að borða, sofa og skíta, svo ég tali ekki um allar tilfinningarnar sem ég held í skefjum því enginn vill  sjá þær. Það væri best að geta horfið algjörlega og svifið um loftið eins og draugur“ (115).

Það er eitthvað

Þótt Hendingskast sé enn ein mjúk og átakalítil Reykjavíkursaga um krísu nútíma(karl)mannsins sem ristir ekki djúpt er eitthvað við hana. Hún er ágætlega skrifuð, stíll og málfar hægfljótandi og tiltölulega hnökralaust.  Samtöl eru að miklu leyti óbein sem undirstrikar einhvers konar fjarlægð frá persónunum sem fellur vel að hugmynd og boðskap sögunnar um að rífa sig upp úr roluganginum til að finna sína eigin leið í lífinu. Það er viðbúið að þessi ungi höfundur á eftir að láta frekar að sér kveða.

Bjartur og Veröld 2015

191 bls.

Birt í Kvennablaðinu, 12. okt 2015