Bókmenntir

„Mér hefur alltaf fundist konur merkilegri verur en karlmenn“

Viðtal við Guðlaug Arason um skáldskap, feðraveldi og femínisma (2016).

Viðtalið birtist í Kvennablaðinu sáluga árið 2016 en það lagði síðan upp laupana og viðtalið hefur ekki verið aðgengilegt fyrr en nú, tíu árum síðar!

Á myndinni er skáldið, Guðlaugur Arason. Það eru 190 bækur á myndinni á bak við hann.

„Ég þekki konur sem gánga hreint til verks og selja sig karlmönnum fyrir beinharða penínga. Þær eru flestar ógiftar. En meirihluti giftra kvenna lifir á því að búa með karlmönnum og selja sig undir því yfirskini að þær séu giftar þeim… Níutíu og níu prósent af giftum konum á Íslandi eru eldhúsmellur… ég fer ekki ofan af því.“ (Eldhúsmellur, 1978)

Guðlaugur Arason (f. 1950), rithöfundur og lífskúnstner, sló í gegn á áttunda áratugnum með skáldsögunni Eldhúsmellur. Þótti ýmsum nóg um hneykslanlegan titilinn en efnið var talið engu skárra; ófullnægð húsmóðir í sjávarplássi leitar tilgangs í lífinu, leggst með annarri konu og gefur skít í karl sinn sem þó var ágætur skaffari.

Bók Guðlaugs tilheyrir þeirri holskeflu raunsæisbókmennta sem reið yfir eftir Kvennaárið 1975 þegar jafnréttisbaráttan var að hefjast. Það var á þessum árum sem konur fóru að láta að sér kveða í samfélaginu og taka pláss í bókmenntunum, bæði sem hugsandi sögupersónur og skapandi höfundar.

Bók Guðlaugs er femínísk og fjallar um reynslu, líkama og hugarheim konu.  Aðalpersónan, Anna Dóra brýst út úr kynbundnu hlutverki sínu og ögrar feðraveldi og samfélagsgildum allhressilega. En er þessi merka skáldsaga gleymd og grafin í sjávarföllum bókaútáfunnar? Og hvað þýðir það eiginlega að vera eldhúsmella?

Steinunn Inga Óttarsdóttir átti spjall við Guðlaug á dögunum.

„Eldhúsmella“ er ákaflega gildishlaðið orð, hvort sem það er notað kaldhæðnislega, niðrandi eða sem ögrun, hvað merkti það fyrir þér á ritunartíma bókarinnar? Var það algengt orð á þessum árum?

Ég hafði aldrei séð þetta orð fyrr en það hraut úr penna mínum meðan ég var að skrifa bókina. Ég fluttist til Kaupmannahafnar 1974 í þeim tilgangi að lesa bókmenntir við Hafnarháskóla en þegar til kom hafði ég engan tíma til að sitja á skólabekk. Sem róttækum sósíalista var mér jafnrétti kynjanna ofarlega í huga, ég hreifst af þeim krafti sem var í kvennabaráttunni í Danmörku, ekki síst Rauðsokkum, en að sama skapi fannst mér lítil hreyfing á þessum málum heima á Íslandi. Ég ákvað því að skrifa bók og reyna að ýta við kvenréttindamálum á Íslandi, pota svolítið í ykkur stelpurnar. Bókina skrifaði ég meðan ég bjó í Kaupmannahöfn í þeim tilgangi að leggja eitthvað að mörkum í kvennabaráttunni.

Hvernig kom það til að skrifa bók um reynslu og hugarheim konu? Er ekki snúið að fjalla um það sem „karlar vita ekki um og konur þegja yfir“, eins og rithöfundurinn Ása Sólveig orðaði það forðum?

Mér finnst gaman að glíma við háa veggi. Ögra sjálfum mér og takast á við hluti sem ég þarf að hafa fyrir. Ég tala nú ekki um ef ég get lært eitthvað af því í leiðinni. Það er ekkert gaman að gera það sem maður kann hvort sem er. Við Ása Sólveig ræddum stundum þessi mál, við vorum á svipaðri vegferð um það leyti sem Eldhúsmellur komu út. Í samtölum okkar – já og samtölum mínum við ýmsar konur á þessum tíma – þá fann ég sáran fyrir því auma hlutskipti að vera karlmaður. Stundum skammast ég mín fyrir að vera að sama kyni og sumir karlmenn. Mér hefur alltaf fundist konur merkilegri verur en karlmenn. Eins og fyrri daginn þá langaði mig til að skilja það sem ég sjálfur hafði ekki í hendi. Þess vegna réðst ég á háa vegginn og tók kvennaglímuna.

Femínistar sjöunda og áttunda áratugarins börðust fyrir menntun kvenna og þátttöku þeirra á vinnumarkaði, var það eitthvað sem kveikti í þér?

Á menntaskólaárunum tók ég þátt í pólitík, reyndi að sveigja mig undir vilja Alþýðubandalagsins en fannst sá flokkur óttalegt miðjumoð og alls ekki nógu róttækur. Sá flokkur varð síðan opinber krataflokkur eins og kunnugt er og arftaki Framsóknarflokksins. Ýmis jafnréttismál höfðu verið rædd áratugum saman, sum náðu fram að ganga, önnur hjökkuðu í sama farinu.

Verkalýðsbaráttan var lituð af launamun þá eins og nú. Ekkert breytist, Steinunn mín. Ekki meðan karlmenn sitja á fjármagninu og stjórna því. Það er einföld staðreynd, margsönnuð og margreynd. Þegar þeir svo gera áberandi vitleysur og allt hrynur eru ellilífeyrisþegar, öryrkjar og barnafólk látin borga brúsann. Skorið niður í heilbrigðiskerfi en kvótakóngar verðlaunaðir. En vissulega tendraði sú jafnréttisumræða sem klæddist nýjum fötum á 7. áratugnum í mér; Víetnamstríðið, Bítlarnir, blómabörnin, p-pillan, frjálsar ástir, kvennafrídagurinn og friður á jörðu. Allt þetta kynti undir katlinum sem kraumaði viðstöðulaust.

Bókin olli miklu umtali, m.a. vegna nauðgunarsenu og lýsinga á lesbískum ástum, vildirðu ögra?  Eða var þetta eitthvað sem brann á þér?

Líkamlegar ástir kvenna höfðu ekki verið til umræðu í íslenskum bókmenntum fram að þessu, þetta var í fyrsta sinn sem getið er um slíkt á prenti. Það eitt olli nokkru fjaðrafoki þótt slíkt þyki ekkert tiltökumál í dag. Á þessum tíma fannst mér eðlilegt að skrifa um lesbískar konur á Íslandi, söguþráðurinn kallaði eiginlega á það og sjálfur var ég sannfærður um að slíkt hafði alltaf verið í kringum mig þótt ég hefði aldrei orðið vitni að því eða heyrt um það talað. Ég hafði lesið um ástkonuna Lesbo og lagt saman tvo og tvo. Til að fræðast um málið las ég stafla af bókum, kvennabókmenntirnar voru í uppáhaldi hjá mér fyrstu árin í Kaupmannahöfn enda mikil gróska í þeim efnum í Skandinavíu, ekki síst í Danmörku.

Hvernig horfði staða kvenna á þessum árum við þér? Varstu aktívisti, femínisti eða raunsær rithöfundur að spegla veruleikann, fannstu þig knúinn til að koma þessum boðskap á framfæri?

Já, já, ég var og er femínisti. Fæddur femínisti og stútfullur af réttlætiskennd. Sem hefur stundum reynst erfitt að hemja og beina í réttan farveg. En lærir maður ekki svo lengi sem lifir, hvernig er það? Ég hef aldrei talið mig vera aktívista, mér lætur betur að læðast með veggjum og potast heima. Og andskotast yfir viðbjóðnum sem daglega skellur á mér í fréttatímum fjölmiðlanna. Er sem sagt mjög aktívur í sófanum.

Hversu mikilvægt er að fjalla um samfélagsmál og þjóðfélagsstöðu í bókmenntum? Er það ennþá brýnt?

Ég hef ekki sent frá mér annað en bækur í raunsæisstíl, mér finnst meira spennandi að takast á við lífið eins og það er heldur en fabúlera um tilbúinn veruleika eða fremja morð á morð ofan í fámennu sjávarplássi á Íslandi. Ég er enginn fjöldamorðingi og hef því draumfarir góðar. Annars er það undir hverjum og einum komið hverskonar litir eru notaðir til að tjá sig, bara að fólk láti verða af því. Haldi ekki að sér höndum. Á bak við sérhvert hugverk, hverju nafni sem það nefnist, liggur hugsun og sannfæring sem heltekur gerandann meðan verkið er samið. Sumir ná að heilla fjöldann, aðrir ekki. Vel að merkja: Þeir ná til fjöldans á þessu augnabliki. Í dag. En ekki á morgun. Umtöluð bók í dag er ekki lesin eftir tíu ár og fullkomlega gleymd eftir tuttugu ár. Þess vegna er öll sköpun jafn rétthá, það er sami frumkrafturinn sem liggur að baki hvernig sem viðtökurnar eru. Síðan eru það duttlungarnir sem bítast. 

Dr. Helga Kress skrifaði fræga grein, „Bækur og kerlingabækur. Þáttur í íslenskri bókmenntasögu“ í Tímarit máls og menningar 1979, ári eftir að  Eldhúsmellur komu út, þar sem  fjallað var um afstöðu feðraveldisins til bókmennta eftir konur, sem höfðu verið kallaðar kerlingabækur og þóttu ekki merkilegar. Manstu eftir þessari umræðu?  Spáðirðu eitthvað í þetta sem ungskáld og femínisti?

Nafnið eitt og sér á bókinni fór fyrir brjóstið á mörgum, einkum konum. Þær vildu ekki láta kalla sig eldhúsmellur þótt þær skildu orðið mæta vel og gætu hæglega viðurkennt að margar hverjar seldu sig andlega og líkamlega fyrir það að standa í eldhúsinu, elda mat og ala upp börn eins og þá var algengt. Ein góð kona á Akureyri vildi gefa tengdadóttur sinni Eldhúsmellur í jólagjöf og fór í bókabúðina. Þegar til kom gat hún ekki sagt nafnið upphátt – búðin var full af fólki og hún gat ekki verið þekkt fyrir að tala um mellur á almannafæri. Og það á Akureyri. Hún bjargaði heiðri sínum með miklu snarræði, hallaði sér fram yfir borðið og hvíslaði að afgreiðslustúlkunni: “Heyrðu vina, ég ætla að fá eitt eintak af bókinni þarna…Eldhús-Emm”.

Ég var hvattur til að skrifa framhald af Eldhúsmellum og stinga frekar á þeirri  umræðu sem ég hafði byrjað á, en hafði engan áhuga á því. Ég hafði sannað fyrir sjálfum mér að ég gæti þetta og þá var tilganginum náð.

Nei, ég var ekki upptekinn af kerlingabókaumræðunni þegar ég var að byrja að skrifa, stökk yfir þann kafla í einu stökki; Íslendingasögurnar, Halldór og Þórbergur einokuðu hugarfarið ásamt ýmsum raunsæishöfundum frá Skandinavíu og Evrópu. En eins og ég sagði; ég hellti mér í lestur kvennabókmennta eftir að ég kom til Kaupmannahafnar og það hafði sín áhrif.

Í bókarlok er eins og örli á von um betri tíð. Hvað finnst þér um jafnréttismálin í dag?  Eru eldhúsmellur ennþá til?

Ef við skoðum 50 ár aftur í tímann eða svo, þá hefur ýmislegt áunnist í jafnréttismálum. Í rauninni stór skref verið stigin miðað við 50 ár þar á undan.

Tímabilin 1910-1960 og 1960-2010. Svartnætti og vornótt. Ég bjó í Sviss í fimm ár. Í því dásemdarlandi kapítalismans sást ártalið 1989 áður en allar svissneskar konur höfðu fengið kosningarétt. „Eftir að konur fengu kosningarétt hefur öllu farið aftur“, heyrði ég svissneskan bónda segja eitt sinn í sjónvarpsviðtali og var sá brúnaþungur. Svissneskar eldhúsmellur lifa því góðu lífi í dag.

En gleymum ekki að konurnar sjálfar höfðu ekki valið sér hlutverk heldur er það þjóðfélagið og kringumstæðurnar sem skipa þeim á bása. Bæði í Sviss og annars staðar í heiminum. Og hverjir voru það nú aftur sem sitja á peningunum og völdunum? Ha?

Guðlaugur skrifaði fleiri skáldsögur, eina ljóðabók, leikrit og loks tvær bækur um Kaupmannahöfn áður hann sneri sér að allt öðru. Hann bjó lengi erlendis en dvelur nú á Íslandi. Þessa dagana er hann staddur á Húsavík með myndlistarsýningu í Safnahúsinu en hann hefur sýnt myndir sínar víða um land við góðar undirtektir víða um land við góðar undirtektir. Hann er ekki þó alveg hættur í sinna bókmenntunum, því verk hans á sýningunni eru Álfabækur, það eru örsmáar bækur sem prýða pínulitlar bókahillur í stássstofum – sem konur þurrkuðu rykið af um aldir, og gera reyndar enn.

Á feiti gaurinn sjens?

„Mig langar að verða betri sonur. Standa undir væntingum… Ég var seinþreyttur til vandræða. Sífellt tiplandi á tánum. Eina barnið sem brúkaði aldrei munn… Það svíður undan umvöndunum mömmu. Og almennt þarf lítið til að ég bogni. Maður vill auðvitað ekkert bregðast fólkinu sínu. Allra síst núna, heimkominn með allt niðrum sig…“ (53).

Ágúst Fannar Bergsson á í miklu brasi með sjálfsmynd sína. Hann getur varla haft samskipti við fólk því hann er  á kafi í sjálfsvorkunn; þræll eigin vesaldóms og vídeógláps og veikleikar hans birtast skýrast í sjúklegu áti. Hann minnir á Egil í Nautnastuldi Rúnars Helga Vignissonar, fastur í hjálparleysi og passar hvorki við fortíð né samtíð.  Hann hefur óbeit á líkama sínum og er lamaður af skömm sem er svo mikil að hann fyllist sektarkennd við að rúnka sér. Hann er hundleiður á þjóðfélaginu og veðrinu, „Landi, þjóð og tungu“ (23) og tilgangsleysinu sem bíður í tóminu (88) en hefur engan dug í sér til að rífa sig upp.

Vínyll og vídeó

Í upphafi 10. áratugarins þegar sagan gerist vofir feigðin yfir sjávarþorpum landsins. Kvótinn gengur kaupum og sölum, frystitogar vinna aflann um borð svo landvinnsla leggst víðast af.  Enn er þó vinnu að hafa í frystihúsinu þar sem Gústi fær að standa vaktina við Baader-flökunarvél. Samfélagið er lítið og staðnað, allir þekkja alla og fátt ber til tíðinda. Mistök gleymast ekki í plássinu, kjaftasögurnar ganga og allir hafa viðurnefni, enda eru „aðhlátursefni í götu hverri“; sonur apótekarans er Meðal-Jón og maður angandi af megnri svitalykt er Handarkrikamorðinginn. Skemmtanalíf unga fólksins er framandi fyrir eldri kynslóðina sem skilur ekki púðrið í rúntinum og hallærisplaninu. Neysluhyggja og útlensk afþreyingarmenning á vídeóspólum og vínýlplötum eru að ryðja sér til rúms. Í sögunni eru tengingar vítt og breitt í kvikmyndir og tónlist tímabilsins en þar er Gústi á heimavelli. Þetta er árið sem Freddie Mercury deyr og „Acthung Baby“ kom út; nostalgískir næntís-dagar með nýjum viðhorfum og djúpu kynslóðabili.

Akfeitt örverpi

Textinn er fullur af sjálfsfyrirlitningu og niðurrifi andhetjunnar Gústa. Hann talar um sjálfan sig sem akfeitt örverpi (83), djöfulsins úrhrak (89), raunalega útgáfu af rúmlega tvítugum manni með biðilsbuxur á hælunum og höfuðið fullt af forboðnum þönkum (99). Hann er „vistarbundinn og átthagafjötraður aumingi, enn í foreldrahúsum. Á ekkert betra skilið eftir endalausa afleiki í tilverunni“ (145) enda „…hálfvegis utanveltu og alveg á nálum, næstum eins og eitthvert offituafbrigði af taugaveikluðustu týpum Woody Allen, algjörlega þó án hinnar sjarmerandi hnyttni sem hann léði þeim gjarnan af mildi hins almáttuga skapara“ (142). Það er ævinlega einhver undirliggjandi vanlíðan í Gústa (179) sem reynist svo eiga sér m.a. skýringar í kynferðislegri misnotkun sem hann varð fyrir í bernsku. Lýsingar á lamandi áhrifum sektarkenndar og sjálfsefa sem þolendur kynferðisofbeldis burðast með eru hjartaskerandi.

Lúser fyrir lífstíð?

Endurfundir gefa fyrstu skáldsögu Orra (Stundarfró 2015) ekkert eftir og er ánægjuleg lesning í alla staði. Sagan er hröð, setningar stuttar og víða skapandi tilþrif og frumlegheit í máli og stíl. Það er hressandi upplifun að eiga endurfundi við þetta hallærislega tímabil sögunnar sem ekki fer sérlega mikið fyrir í skáldskap. Persónur sögunnar berjast um í vanmætti eins og dýr í gildru; lúserar fyrir lífstíð; þorpsslúðrið fær vængi og flóttaleiðir eru flestar lokaðar. Foreldrar Gústa eru fastir í hjólförum tímans og sú spurning leitar á lesandann hvort hann muni spóla í sama fari eða hvort hægt sé að túlka sögulok þannig að hann eigi einhvern sjens.

Grein þessi birtist í Kvennablaðinu 2016 en glataðist ásamt öðru sem þar var ritað þegar það var lagt niður. Ég er að gramsa í iðrum tölvunnar, draga fram efni, fríska upp á laskaða hlekki og bæta í eyður og göt.

Tók sex ár að klára – Bylur eftir Írisi Ösp

Íris Ösp Ingjaldsdóttir sendi frá sér sína fyrstu bók, Röskun, árið 2019 sem hlaut afar góðar viðtökur. Sag­an fjall­ar um Heru, rúm­lega þrítug­an lög­fræðing sem er að byggja upp líf sitt eft­ir nauðgun og er ný­flutt í íbúð í góðu hverfi, og um Stellu sem bjó í íbúðinni áður. Hera glím­ir við andleg veikindi í kjöl­far áfalls­ins sem stig­magn­ast dag frá degi þar til hún veit ekki lengur hvort um er að ræða ímynd­un um ger­and­ann sem aldrei fannst eða hvort hún sé ásótt af afturgöngu Stellu sem myrt var í íbúðinni tveim­ur árum fyrr. Hefur Íris Ösp nú selt kvikmyndaréttinn að þessari spennuþrungnu bók svo búast má við trylli á hvíta tjaldið innan skamms. Ljóst er að ný rödd hefur bæst við í íslenska glæpasagnakórinn og er tekið fagnandi.

Út er komin ný bók og ekki síðri frá hendi Írisar Aspar og ber hún heitið Bylurinn. Sagan gerist í fortíð og nútíð og sjónarhornið skiptist á milli þriggja persóna.  Bergur er hamingjusamur fjölskyldufaðir með allt á tæru þar til sonur hans deyr, þá bankar fortíðin uppá og hefndarfýsn hans beinist að Öldu og Styrmi, unglingssyni hennar sem hann grunar að hafi valdið dauða sonarins.  Þau mæðginin eru afar ólík og lýsa atburðum hvort með sínu nefi. Persónusköpunin er afar vel heppnuð, m.a.s. aukapersónan Gunni verður ljóslifandi. Alda er skemmtileg persóna, hún er enginn fyrirmyndaruppalandi, kjaftfor og svífst einskis. Hún hvetur son sinn til þess að eyða sparifé sínu og hætta að hugsa um framtíðina (81). Styrmir er trúverðugt unglingstetur sem er mun þroskaðri en mamma hans. Bergur verður sífellt örvæntingarfyllri, geðveikin magnast, tryllingurinn er sérlega vel uppbyggður og endar auðvitað með ósköpum. Íris Ösp hefur gott vald á þessu öllu, sem og máli og stíl,  og smiðshöggið er vel heppnaður endir á vel heppnaðri bók.

Áður hafði Íris Ösp aðallega skrifað smásögur og hún sótti á sínum tíma námskeið í skapandi skrifum hjá Þorvaldi Þorsteinssyni og Björgu Árnadóttur og lærði einnig leikritun hjá Hlín Agnarsdóttur (Vísir, 21. maí 2019).

Íris Ösp er fædd og upp­al­in í Reykja­vík, nán­ar til­tekið Breiðholti. Í viðtali við Morgunblaðið 1. ágúst 2025 segir hún m.a.:

„Ég byrjaði að skrifa þegar ég var krakki. Ég byrjaði á sendi­bréf­um, smá­sög­um og ljóðum, en svo kom langt hlé þar sem ég sinnti þessu lítið. Bolt­inn fór svo að rúlla á ný þegar ég var í fæðing­ar­or­lofi með yngsta barnið mitt, þá fór ég á rit­list­ar­nám­skeið, byrjaði að skrifa lengri sög­ur og skrifaði loks fyrstu skáld­sög­una mína.“

Fram kemur í viðtalinu að það tók Írisi Ösp sex ár að klára Byl en hún greindist með erfiða sjúkdóma. 

„Ég byrjaði fljót­lega að vinna í Byl eft­ir að Rösk­un kom út, áður en ég veikt­ist. Ég vann að bók­inni hægt og bít­andi, var alltaf að gera bara smá og smá í einu og lagði hand­ritið svo frá mér í marga mánuði í einu. En það gerði mér að gott að hafa eitt­hvað í poka­horn­inu sem hafði fram­vindu.“

Íris Ösp hefur sagt opinberlega frá veikindum sínum en rit­ferlið hefur verið ljós í myrkr­inu í glímunni við þau (meira um það hér).

Ást og eldgömul leyndarmál – Um Eyjar eftir Gróu Finnsdóttur

Eyjar heitir önnur skáldsaga Gróu Finnsdóttur (f. 1951). Gróa samdi ljóð og sögur áður en hún sendi frá sér bók og hafði þá lokið störfum á vinnumarkaðnum. Sum ljóða hennar hafa birst í blöðum, ss. í Tímariti Máls og menningar og Bókasafninu. Þá átti hún tvær smásögur í bókinni Jólasögur sem kom út árið 2015. Gróa hefur einnig skrifað fjölda greina, einkum um bókasafnsmál. Fyrsta skáldsaga Gróu, Hylurinn, kom út árið 2021 og fékk góðar viðtökur. 

Bókin Eyjar hverfist um togstreitu í fjölskyldu á bóndabæ þar sem Malla er einbirni. Móðirin Katrín er hippi, ástríðukokkur og grænmetisræktandi; hlý og opin manneskja; en pabbinn er dulur og bældur. Þau eru eins og tvær eyðieyjur (98). Eitthvað varð til þess að Malla fór að heiman fyrir mörgum árum og býr nú í borginni. Hún hefur fjarlægst foreldra sína og ekki er vert að ljóstra upp hvers vegna til að spilla ekki fyrir lesendum. En hún flýr úr ofbeldissambandi í sveitasæluna og þarf að endurskoða allt líf sitt.

Ekki er annað hægt en að heillast af sumum sögupersónanna, ekki síst Katrínu sem hlúir að öllu, og fögru umhverfi Breiðafjarðar. Malla er brotin og búin á því þegar hún snýr aftur til heimahaganna og þarf að horfast í augu við bresti sína, langrækni og dómhörku. Guðmundur á næsta bæ er hugstæður, einskonar afatýpa og jesúgervingur; boðberi þess að eldri kynslóðir búa yfir yfirvegun og visku sem þarf að berast sem víðast. Pabbinn Lárus á alla samúð skilið, hann reynir að gera sitt besta en stundum er það bara ekki nóg. Og öll eiga þau sín eldgömlu leyndarmál sem sagan hverfist um.

Þær mæðgur eru sögumaður til skiptis og lýsa stundum sömu atburðum hvor frá sínu sjónarhorni. Þær eru afar ólíkar svo þetta er skemmtileg aðferð sem gengur ágætlega upp. Það getur tekið á að fullorðnast og Malla fær sannarlega að reyna það á eigin skinni. Ástin kemur auðvitað við sögu og er mikilvægt hreyfiafl í framvindunni. Einkunnarorð bókarinnar koma m.a. frá Milan Kundera: Ástin er leit okkar að týnda hlutanum af okkur sjálfum.

Sjálf segir Gróa um bókina:

„Ég reyni að sýna fram á hvað það getur reynst alvarlegur hlutur að geta ekki rætt út um hlutina, gert upp sín mál og haldið áfram að lifa góðu lífi í stað þess að eyðileggja líf sitt og annarra í einhverri fáránlegri þráhyggju og kannski hroka án þess að geta fyrirgefið. Það mætti jafnvel setja það í stærra samhengi og heimfæra upp á heimsku þeirra sem heyja óskiljanleg stríð úti í hinum stóra heimi. En sjálfri finnst mér þetta vera fyrst og fremst hugljúf ástarsaga sem kannski einhverjir þekkja sig í“ (viðtal í Skessuhorni).

Eyjar fljóta vel á lygnum sjó og eru fínasta afþreying á rigningardögum þrátt fyrir undarlegan misskilning í restina.  Fram kemur í sögunni að Katrín lumar á handriti um blóðheitar Baska-formæður sínar, kannski verður það efni þriðju bókar Gróu? 

AÐ KENNA KONUM LEXÍU – Um Ísbirni eftir Sólveigu Pálsdóttur


Spennusagan Ísbirnir eftir Sólveigu Pálsdóttur ætti að vera skyldulesning. Ekki síst fyrir unga karlmenn. Sagan er hörkuspennandi og varpar um leið ljósi á hugmyndafræði sem breiðist hratt út og mannkyninu stendur veruleg ógn af. 

Guðgeir og Guðrún eru hluti af teymi lögreglunnar sem fæst við voveiflegt hvarf þriggja ungra kvenna. Sumar vísbendingar reynast villuljós, margar persónanna virka grunsamlegar í augum lögreglunnar, konurnar virðast eiga sitthvað sameiginlegt og hótunarbréf finnast. Þegar lík einnar þeirra finnst, þarf teymið að taka á öllu sínu til að leysa málið eins og gengur. 

Sagan er vandlega uppbyggð, vel stíluð og hörkuspennandi. Náttúruöflin mynda skrautlegan bakgrunn sögunnar sem hefst á frétt í útvarpinu um ráðvilltan ísbjörn sem gengur á land og undir lokin er farið að gjósa í Grindavík. En í ljós kemur að ísbirnir eru víðar en nokkurn hefði grunað og veldi þeirra breiðist hratt út  um samfélagið. Guðgeiri er brugðið þegar hann á samtal við son sinn sem reynist óvænt hallur undir incel-hugmyndafræði. 

„- Ég sit inni í borðstofu og les mér til um incel kúltúr. Veistu hvað það er? spurði Guðgeir.

– Auðvitað, svaraði Pétur Andri. – Það er rosalega mikið af hlaðvörpum sem fjalla um þetta og við strákarnir höfum hlustað á suma gaurana.

– Sem prédika að konur séu aðeins hér á jörð til að eignast börn og að þær eigi að hlýða karlmönnum skilyrðislaust? spurði Guðgeir undrandi. – Voruð þið vinirnir virkilega að hlusta á þetta rugl?

– Ekki þessa hörðustu sem bókstaflega hata konur og kenna þeim um allar ófarir heimsins, svaraði Pétur Andri. – En um leið og maður byrjar að hlusta á einn eða followa einhvern svona gaur á netinu bætast fleiri við. Newsfeedið hjá svona incel-týpum er troðfullt af fréttum af vondum konum, fóstureyðingum og hvað heimurinn hefur versnað með auknum rétttindum þeirra. Af því að eftir því sem þú smellir á fleiri svoleiðis klikkbeitur, fjölgar þeim sem þú færð, svona hamfarafeed skilurðu? En pabbi, sorrí ég ætla að fara að sofa. (…)

– Við erum engin incel-klikkhausar þótt við ræðum ýmislegt, útskýrði Pétur Andri. 

– Eins og hvað? spurði Guðgeir.

– Ég meina, eins og að konur eru í öllum valdamestu embættum landsins og að við erum búnir að missa fullt af réttindum frá okkur og þurfum að ná þeim til baka áður en allt fer í rugl, sagði Pétur Andri…“ (215-216).

Sólveig vekur athygli á mikilvægu málefni í bók sinni, þ.e.  öfgakenndum og hatursfullum skoðunum sem vella fram á netinu um konur. Þær hugmyndir sem sonurinn viðrar eru í mikilli mótsögn við þau gildi sem foreldrar almennt leggja áherslu á í uppeldinu. En í gegnum samfélagsmiðla er auðvelt að læða alls konar hugmyndafræði inn hjá ungum sálum, eins og sonurinn lýsir. Nefna mætti í því samhengi bresku sjónvarpsþáttaröðina umtöluðu,  Adolesence, sem dregur m.a. skýrt fram hvað við erum grandalaus gagnvart áhrifum  samfélagsmiðla og netofbeldi.

Þeir sem tilheyra incel-hópum stíga fram uppfullir af reiði, biturleika og sjálfsmeðaumkvun, blandaðri upphafningu á sjálfum sér og þeirri hugmynd að þeir þurfi að kenna konum lexíu. Sérkennileg og hættuleg blanda sem með mælsku boðberanna á netmiðlum, smá sálfræðiþekkingu og sannfæringarkrafti nær auðveldlega tökum á ungmennum með laskaða sjálfsmynd. 

Ísbirnir eru hörkuspennandi bók sem mætti fara sem víðast vegna þess hve vel er farið með eldfimt og aðkallandi málefni og komið við á ýmsum sviðum mannlífsins. Sagan gæti vel hentað í kennslu á grunn- og framhaldsskólastigi til að vekja umræður um boðskap hennar og þau gildi sem eru vonandi af flestum talin sjálfsögð og mikilvæg, eins og jafnrétti og umburðarlyndi – en eru það ekki í reynd í fallvöltum heimi.

ÁLEITINN BOÐSKAPUR UM VALD OG MENNSKU – Um ALFA eftir Lilju Sigurðardóttur

Um þessar mundir er áberandi að sögusvið skáldsagna sé í óræðri framtíð þar sem mennskunni hefur verið úthýst, villtur gróður sést ekki, dýrin eru útdauð en illræmt kerfi hefur tekið stjórnina í lífi fólks. Í fljótu bragði mætti nefna Merkingu eftir Fríðu Ísberg, DEUS eftir Sigríði Hagalín og Þú sem ert á jörðu eftir Nínu Ólafsdóttur auk skáldsagna t.d. Emils Hjörvars Petersen og Steinars Braga þar sem samfara hruni mennsku og siðmenningar hafa forrit og gagnagrunnar tekið yfir stjórn og eftirlit með mannfólkinu sem hlýðið og auðsveipt sættir sig við örlög sín. 

Nýjasta bók Lilju Sigurðardóttur, er vísindaskáldsagan ALFA (fyrra A á hvolfi), vísindaspennuþryllir sem gerist árið 2052 með stöku endurliti til 2027 – tilnefnd til Blóðdropans 2025!

ALFA er gervigreindarforrit og gagnagrunnur Ráðuneytisins sem hagar öllu á besta veg fyrir alla og er með höfuðstöðvar í Seðlabankahúsinu. Framakonan Mekkín hefur verið í hönnunar- og stjórnendateyminu í 25 ár og sonur hennar og Sabínu er Júlíus sem í byrjun sögu er að fermast, þ.e. fá nýja skilgreiningu og stöðu sem ungmenni í ALFA. Forritið velur þá framtíðarbraut með borgaralaunum fyrir hvern ungling og eftirvæntingin á heimilinu er mikil. Bróðir Sabínu, Birkir, varar litlu fjölskylduna við því að láta Júlíus fermast og afsala sér þar með frelsi sínu og sjálfstæði. Sjálfur býr Birkir utan kerfis, er hvorki með  ígrædda örflögu né armbandsúr sem þýðir útskúfun og allsleysi fyrir hann. Svo fer atburðarás sögunnar hratt af stað með morði og svikum og fljótlega blasir glötunin við krúttlegu veröldinni þeirra allra.

ALFA er þaulhugsuð, spennandi, frumleg og áhugaverð saga, með áleitnum boðskap um vald og mennsku. Framtíðin sem ALFA býður upp á er svaðaleg dystopía um alveldi þar sem lýðræðið er plat. Forritið smýgur alls staðar, s.s. inn í heilbrigðiskerfi, þjóðskrár, samgöngur, orkugjafa, öryggiskerfi, banka, ráðuneyti, snjalltæki og samfélagsmiðla, og með stanslausum áróðri fær það fólk til að treysta og gefa sig á vald forsjánni. Reglulega koma skilaboð frá ALFA:

„Vér viljum nefnilega ekki að þið trúið. Vér viljum að þið treystið. Trú var aðferð hins ráðvillta mannkyns sem ekki kunni fótum sínum forráð, klúðraði og eyðilagði og trúði svo í blindni á yfirnáttúrulega krafta til þess að bjarga sér úr vandanum. Eftir að trúarbrögð voru lögð af er heimurinn á betri vegferð. 

Þið þurfið ekki að trúa á oss. Þið þurfið bara að treysta oss. Treysta því að þær niðurstöður og ráðleggingar sem vér gefum séu gefnar með ykkar hagsmuni að leiðarljósi, að teknu tilliti til hagsmuna heildarinnar…“(15). 

Þau sem ekki fallast á forræðið búa á jaðrinum, hafa engin réttindi en hafa skímu af sjálfstæðri hugsun sem gefur örlitla von fyrir mannkyn. En þótt ALFA-kerfið sé allsráðandi, útsmogið og kalt er ekkert kerfi sterkara en veikasti kóðinn, sem vissulega er ógnvænleg tilhugsun. Það ríkir almenn bjartsýni í heiminum um að gervigreind eigi svör við öllu og muni leysa öll vandamál en hægt er að nýta sér það til að ná valdi yfir fólki og auðlindum. Græðgi og spilling eru samar við sig, hvort sem valdhafinn er valdasjúkur einræðisherra eða gervigreind með gæskuna að yfirskini. 

GLÆPIR, BRESTIR OG DULDAR ÞRÁR – Um Feluleiki

Út er komin spennusagan  Feluleikir eftir Lilju Magnúsdóttur. Hún gefur bókina út sjálf undir merkjum bókaútgáfu sem heitir BRANA. Bókin er ætluð lesendum á öllum aldri.

Aðalpersónan Arna er að skrifa handrit um Skaftárelda fyrir kvikmyndagerðarmanninn og elskhugann Baldur hinn fríða sem hana grunar sífellt að eigi vingott við aðrar konur. Í ofanálag á hún flókna fjölskyldu þar sem erfið mál hafa í gegnum tíðina verið þögguð niður. Sögur og sýnir hafa ávallt fylgt Örnu í lífinu og hún á nokkur samtöl við séra Jón Steingrímsson eldprest og huldufólk. En þegar Baldur er handtekinn og aðstoðarkona hans liggur í dái, þarf Arna að láta til sín taka og koma málum á hreint.

Sagan gerist haustið 2006, þ.e. fyrir daga snjallsímans svo persónurnar þurfa að bjarga sér upp á eigin spýtur í alls konar nauðum. Og skreppa milli landshluta, það er nú minnsta mál. 

Arna er skemmtileg persóna, hlaðin orku og sköpunarkrafti, framtakssöm og sjálfstæð kona. En það þvælist fyrir henni að vita ekki almennilega hvar hún hefur Baldur og hvort hún sé verðug ástar hans. Lífið í sveit og borg er ólíkt og báðir kostir toga í Örnu. Flestar persónurnar hafa sitthvað að fela, s.s. gamla glæpi, ýmsa bresti og duldar þrár. Samtölin eru lipur og lífleg og höfundur gefur sér góðan tíma til að segja söguna og sinna persónum sínum. 

Um aðrar bækur Lilju: 

Lilja Magnúsdóttir hlaut glæpasagnaverðlaunin Gaddakylfuna fyrir smásöguna Svikarann árið 2008.

Árið 2018 kom út eftir hana skáldsagan Svikarinn sem er úrvinnsla og framhald smásögunnar. Bókin kom út hjá Storytel og var þar tilnefnd til skáldsagnaverðlauna. Sagan fjallar um unga konu sem missir allt og tekst á við að byggja líf sitt upp að nýju.

Smásagnasafnið Gaddavír og Gotterí kom út árið 2022. Sögurnar segja frá uppvexti barna í íslenskri sveit á tímum sveitasímans og svarthvíta sjónvarpsins þar sem ævintýri hversdagsins snúast um búskapinn, kindur og hesta.

Friðarsafnið kom út árið 2023. Sagan fjallar um mann sem er á flótta á Íslandi og unga konu sem hefur stofnað friðarsafn en það breytist óvænt í glæpavettvang. 

Ástin blómstrar á jólunum

Valeríu finnst líf sitt staðnað og vonlaust. Hún býr heima hjá foreldrum sínum, 27 ára gömul, einhleyp og staurblönk og allar vinkonurnar löngu orðnar ráðsettar. Loks tekur hún af skarið, fær nýja vinnu og flytur til Akureyrar. Þar kynnist hún góðu fólki og fær að njóta hæfileika sinna. Og eignast hún loksins almennilegan kærasta? Gæti verið,  bókarkápan gefur það í skyn. 

Ása Marin hefur skrifað skemmtilegar og vel stílaðar sögur um nútímakonur á fartinni sem finna ástina á óllíklegustu stöðum. Nýjasta bókin er  Stjörnurnar yfir Eyjafirði, sjálfstætt framhald Hittu mig í Hellisgerði en báðar bækurnar tengjast jólunum. Þetta eru ljúflestrarbækur sem taka sig ekki alvarlega, með slatta af húmor og ástarkrísum.

Tilgangurinn með þessu jarðlífi er að finna sína hillu og láta gott af sér leiða og það tekst Valeríu loksins með góðri hjálp. Vinkonan Lísa kemur þar sterk inn en hún er áhugaverð persóna, jarðbundin og traust vinkona. Hún er kennari í grunnskóla sem vill gera sitt besta en er að sligast undan ómanneskulegu álagi í starfinu og grætur af bugun í sturtunni að loknum vinnudegi. Mamman er kostuleg persóna, erfið i skapi og sjálfhverf, en fallegt að sjá hvernig samband þeirra mæðgna þróast í bókinni. Í annarri bók Ásu, Elsku sólir, er stormasamt  mæðgnasamband líka til umfjöllunar; stundum getur það verið baneitrað.

Í Eyjafirði eru einmana manneskjur eins og annars staðar og Valería fær þá frábæru hugmynd að koma á fót stefnumótaþjónustu. Af því lærir hún heilmargt, kynnist nýju fólki og hjálpar því út úr skelinni. Ein af hennar mörgu hugmyndum er að smala saman þeim sem eru einmana um jólin. Hún býr sjö viðburði fyrir alla sem melda sig, fimm kvöldverðarboð á aðfangadagskvöld, göngutúr og spilakvöld á jóladag. Vel gert, Valería! 

Í hnotskurn: Ánægjuleg lesning á jólunum!

Fokkið ykkur öll. Um smásögur Steinars Braga, Allt fer

Smásagnasafn Steinars Braga, Allt fer, er hnausþykkt og efnismikið og inniheldur nítján langar og fullburða sögur. Þær eru hvorki fallegar né meinlausar og ekki allar nýjar, þær eru margar og misgóðar en það er í þeim miskunnarlaus kraftur. Ef Steinar Bragi fær ekki bókmenntaverðlaunin, af þeim sem tilnefndir eru 2016, eru þau bara prump.

Hvergi verður maðurinn eins lítill og ófrjáls, svo augljóslega roðhundur og þræll, eins og í fríhöfninni, þeim óskáldlega stað þar sem „meira að segja skórnir voru tortryggðir“ (11). Þar gengst fólk undir lög, vald og skrifræði af fúsum og frjálsum vilja, „Hver einasti fermetri verðlagður og öryggisvottaður oft á dag“ (11) og sætir sjálfviljugt rannsókn á persónulegum farangri, jafnvel eigin líkama. Glansandi fríhöfnin er sögusvið fyrstu sögunnar í safninu, „Reykjavík er að vakna“ þar sem firring vestrænnar menningar er undirtónninn, þar sem hjarðhegðunin nær hámarki. Engin tilviljun að þetta er fyrsta sagan í safninu, hún er þrusugóð.

Karnívalísk útrás

Myndir úr fleiri sögum safnsins sitja fastar á heilaberkinum að loknum lestri. Í „Kaiser Report“ hittast tveir kunningjar sem báðir eru búnir að mála sig út í horn. Kyrkislanga og kettlingar koma við sögu og atburðarásin er svo hrollvekjandi að ráðsettur lesandi unir ekki lengur undir leslampanum heldur hrökklast fram á bað til að skvetta framan í sig köldu vatni. „Páfastóllinn“ er sprenghlægileg, um par sem glímir við ófrjósemi, og karnivalísk útrásin nær hámarki í órum rúnksenu á læknastofu í Smáralind; verulega kröftugt atriði. „Kristalsgíraffinn“ er nútímalegt ævintýri um að selja sál sína djöflinum, það er sígilt þema sem vísar ekki síst til nútímamannsins sem gín yfir öllu. Sama þema er  á ferð í „Sögunni af þriðjudegi“. Báðar nöturlegar frásagnir af mannlegri eymd.

„Hvíti geldingurinn“ vekur upp þanka um tilvist mannsins. Hvað verður um mann sem ekki aðeins glatar frelsi sínu heldur er kynhvötin líka frá honum tekin? Hvað drífur þann áfram sem er án löngunar, án ástar? Sagan er ofbeldisfull og grimmdarleg en með sérkennilegu seiðmagni, ein af myndrænustu sögunum í safninu. Í „Ósýnileikanum“ nýtir kona sér að geta horfið sjónum annarra, hún njósnar um fólk og hnýsist í sjálfan dauðann, rýfur friðhelgi á viðkvæmum tímum þegar vanmáttur og óreiða ríkir, hún mætir í jarðarfarir og erfidrykkjur og sest við banabeð:

_Fyrstu tvær jarðarfarirnar sat ég úti í sal með hinum, svo færði ég mig upp á altarið til prestsins, ekki til að vanvirða neinn, en ég er forvitin, mig langaði að sjá andlit allra í kirkjunni, horfa í andlit sorgarinnar. Úti í kirkjuskipinu sér maður aldrei nema út eftir sætaröðinni, inn í hnakkann á fólkinu fyrir framan og það er ókurteist að teygja fram hausinn og glápa. Af hverju sitjum við ekki í hring í kirkjum – þær eru formaðar fasískt og við horfum aldrei nema í andlit prestsins og það er andstætt öllu sem munnurinn á honum segir um bræðralag og kærleika!“ (312).

Allt í rassgati

Titill smásagnasafnins Allt fer vísar í ýmsar áttir; til forgengileika, missis og hrörnunar sem er kannski klisja, hver segir sosum að allt þurfi alltaf að halda áfram (296) en líka til þess að allt fer einhvern veginn, tíminn líður og hugsjónir og draumar fjara út, fólk þroskast saman eða í sundur, dofið af dópi eða vana í bullandi sjálfhverfu. Hverjum er það að kenna þegar flosnar upp úr sambandi sögumanns og Jennýjar í raðhúsahverfinu inni í rassgatinu á Sigmundi Davíð?

„Við erum bæði ágætis manneskjur  og viljum vel og ég segi það í alvöru: ef helmingur þessara endaloka skrifast á brestina í okkur og allt helvítis kjaftæðið úr æskunni, fullyrði ég að hinn helmingurinn fellur skuldlaust á leigumarkaðinn og  barninginn í öll þessi ár og helvítis pólitíkusa sem hafa gleymt því fyrir hverja þeir vinna, og græðgina í bönkunum og Gísla í Gamma og gamla Quarashi-tillann Sölva viðskiptafræðing, allt þetta lið sem liggur eins og vampírur á hjörtum okkar sem gæðum miðbæinn lífi – fokkið ykkur öll (299-300).

Trump-týpan

Síðasta sagan, „Garðurinn“, er glæsilegur endasprettur á þessu sagnamaraþoni. Stórgrósser á ráðstefnu  vopnasala í sótugri Shanghai er sama týpa og Donald Trump: erkiillmenni, siðblindur, firrtur og lyginn, glúrinn á markaðstækifæri en orðinn mettur á lífinu. Hann hefur reynt allt, keypt allt og fyrir honum er veröldin tóm og grimm flatneskja:

„Í partýi um daginn fékk ég hugmynd sem rifjast upp fyrir mér núna: að reisa verulega há og sparsöm háhýsi með engum gluggum sem þýðir allt önnur lögmál í burðarþoli, en fella skjái í innanverða veggina, alla með sérsniðnu útsýni – allir fengju hornskrifstofur með útsýni af hundruðustu hæð yfir borg að eigin vali, eða breytilegt, með mánudaga á tindi Everest, þriðjudaga úr Alþjóðlegu geimstöðinni. Skjáir eru orðnir ódýrari en gluggar og kostar ekkert að þrífa þá, upplausnin HD í metersfjarlægð, færa sig svo yfir í þrívíddina. Þemadagar á föstudögum með útsýni yfir Kabúl, Raqqua eða Jemen og hádegisfyrirlestur um þær sætu hörmungar, eftir því við hvað fyrirtækin í húsinu eru að díla“ (324-325).

„Garðurinn“ er bæði reiðilestur yfir mannkyni sem skilur eftir sig sviðna jörð en líka elegía um mennskuna sem er á niðurleið, ástina sem er glötuð og ógeðið sem alls staðar viðgengst.

Manneskjan er bara líkami

Smásagnasafn Steinars Braga sker sig bæði að öllu leyti frá hinum óvenju mörgu smásagnasöfnum  sem út komu 2016 og frá öðrum skáldverkum síðustu áratuga.   Það er ekki verið að gæla við tungumálið, stílinn, orðlistina. Ekki verið að daðra við ismana, tala undir rós eða blikka ljóðrænuna. Það eru hugmyndirnar sem ráða ríkjum, þær vella fram, tæpitungulaust. Brýnt erindi og eldmóður einkenna þessar sögur allar, skapandi kraftur og ádeila sem helst minna á skáldskap Guðbergs Bergsson á góðum degi. Hið háleita er einskis vert, manneskjur eru ekkert merkilegar eða dularfullar,  þær eru bara líkamar.  „ – Líkamar að gera eitthvað við sjálfa sig, við aðra líkama eða við hluti… En líklega værum við ekkert án þessara litlu leyndarmála okkar, hvert í sínu horni að pota í holur, skera okkur með naglaþjöl, kasta upp. Hvað veit ég“ (307).

Engin miskunn

Á sagnaslóðum Steinars Braga eru fáir á ferli, hér eru óskáldlegir staðir eins og Eiðistorg, Perlan og Húsasmiðjan, skítugar stórborgir, fráhrindandi persónur, barnagirnd, tabú og töfrar og ógnvekjandi atburðir. Maður er hvergi óhultur, hræðilegir hlutir gerast í sífellu og alls staðar. Og það er enga miskunn að finna, aðeins myrka heimsmynd og dapurlega framtíðarsýn: „Ég er lappalaus fugl, hugsaði ég, líf mitt er sífellt flug úr einum stað í annan og ég get hvergi lent eða fundið hvíld“ (301).

Smásögur eru í senn bæði strangt og róttækt bókmenntaform sem býr yfir sérstökum áhrifamætti. Steinar Bragi hefur fullkomin tök á forminu og sýnir frábæra takta.  Allt smellur.

Birtist í Kvennablaðinu, 10. janúar 2017

Beittur kjarninn stendur einn eftir

Þurfum við á ljóðum að halda? Hafa ljóðskáld sérstöku hlutverki að gegna í samfélaginu? Eiga þau að yrkja til að létta fólki lífið, benda á fegurðina, leika sér með tungumálið, hugga og líkna?  Eða eiga þau að bægja frá okkur áhyggjum og kvíða, halda valdi og ofbeldi í skefjum? Er samt ekki langbest að ljóðið sé stillt, smart, hnyttið, krúttlegt, ekki of djúpt, ekki of flókið eða óskiljanlegt? Eiga ljóðskáld yfirleitt nokkuð erindi við valdhafana, samborgarana, lesendurna, mig persónulega með öllum þessum litlu og snyrtilega hönnuðu ljóðabókum sem koma út á nokkurra ára fresti í takmörkuðu upplagi? Hver má annars vera að því að lesa ljóð, er ekki alltaf brjálað að gera? Jú, það er vangefið mikið að gera, en það er svo mikið hjal og fjas og síbylja í gangi; hjakk, klisjur og frasar; merking orða er útjöskuð og margtuggin. En þannig er ljóð nefnilega ekki, þegar vel tekst til. Þess vegna lifir það, þess vegna þurfum við á því að halda. Og þá snúum við okkur að ljóðabók sem gæti breytt heiminum okkar.

Ekkert froðusnakk

Feril Kristínar Ómarsdóttur, ljóðskálds og rithöfundar með meiru, hófst með látum fyrir sléttum 30 árum með ljóðabókinni Í húsinu okkar er þoka sem hún gaf út sjálf og leikritinu Draumar á hvolfi sem sigraði í leikritasamkeppni Þjóðleikhússins 1987. Síðan þá hefur hún verið afkastamikil á sviði bókmennta, skrifað skáldsögur og ljóðabækur auk leikrita, m.a. fyrir útvarp, og smásagna og hlotið margvíslega viðurkenningu fyrir verk sín sem eru einkar frumleg og hafa alveg sérstæðan karakter.

Áttunda og nýjasta ljóðabók Kristínar heitir Kóngulær í sýningargluggum og er knálega ort og myrkt, ekkert léttmeti eða froðusnakk frekar en fyrri daginn og við fyrstu sýn er erfitt að átta sig á hvað þessir brotakenndu og furðulegu textar eiga að merkja. Bókin skiptist í 5 hluta, einn þeirra heitir „úr dagbók“, og er að sögn höfundar persónulegur bálkur, en í heild eru ljóðin í bókinni tæplega sextíu. Þau fjalla um samtíma, samhengi og samfélag; eru myndræn, táknþrungin og brjóta upp hið viðtekna. Þau falla ekki að hefðbundnum væntingum um samband orða og hluta og eru þess vegna torskilin  og áleitin og ofan í kaupið fáránlega fögur á einhvern seiðandi hátt.   

Hverdagslegt klukkulíferni

Hefðbundin sjónarmið er hvergi að finna í þessari bók né stirðnað orðalag eða kunnuglegar myndir. Við sjáum krakka þræða saman varirnar með nál og tvinna, hafmeyjar með glerbrjóst stinga hausnum uppúr sjónum, himinninn er svangur og tannlaus, trúnaðarmaður stafrófsins segir kvöldfréttir og herskip flytja peysur og sokka til landsins. Fremst í bókinni eru einkunnarorð þar sem lesanda er boðið að líkamnast upp á nýtt áður en stigið er inn í launhelgar kóngulónna sem syngja í fyrsta ljóði bókarinnar, torskilið ljóð ð sem heitir „gluggakistur“, það  til að komast af. Þetta er ansi beitt, ansi drungaleg srað sem heitir „gluggakistur“, það  til að komast af. Þetta er ansi beitt, ansi drungaleg srasem er svo fallegt þegar Kristín les það:

Þarna er tónninn sleginn, með undarlegum orðum, endurtekningum, furðum og óvæntum atburðum. Lesandinn er staddur á stað þar sem allt getur gerst en sýningarstjóri er við völd.  Stað þar sem við erum vélmenni og líkneski og setjumst til borðs í dúkkuhúsi, hjakkandi í hversdagslegu klukkulíferni; verðir spenna boga og miða á okkur og lögreglan innsiglar eldhúsið, það eru yfirheyrslur og handtökur og við erum dregin fyrir dómara, við snyrtum hugarfarið og rekjum upp hugsanirnar til að komast af. Þetta er ansi drungaleg sýn, eiginlega óhugnanleg og leiðir hugann að distópíum eins og í Sögu þernunnar (Handmaids Tale) og 1984 þar sem firringin og valdið hafa náð yfirhöndinni yfir mennskunni.

Vélræn kerfi

Boðskapur, myndmál og hugmyndafræði Kóngulóa í sýningargluggum smella inn í samfélagsumræðuna nú um stundir þegar verið er að draga valdið í efa, rýna í skrifræðisleg ferli og vélræn kerfi, þegar venjulegt fólk ræðst til atlögu ef réttlætiskennd þeirra er misboðið. Það er hamrað á fátækt, óréttlæti og grimmd í þessum ljóðum, myndmálið tengist líkamlegu ofbeldi og kvöl; höfuð eru afskorin, fingur klipptir af, flísar standa í augum, fingur er brotnir, gubbað í skál, þjáningin hverfur ekki, rýtingur er rekinn i hjartað. „Herra dómari“ er fulltrúi valdsins og honum er sama þótt mjólk renni úr geirvörtum utangarðskonunnar (54). En hvað getur maður sosum gert annað en skrifað dagbók, gert leikfimiæfingar, keypt í matinn (93); verið kónguló sem hniprar sig í sýningarglugga þar sem er ekkert líf, ekkert skjól. Það er þó örlítil vonarglæta, rétt á meðan „byltingarstelpur“ kasta eggjum í veggina, næst kasta þær í andlitin.

Bölsýnn lambaleggur

Ef við gefum ljóðunum tíma og alúð opnast þau og tengjast á margvíslegan hátt með endurtekningu bæði orða, mynda og hendinga, eins og vefur. Orð eins og „glerbrjóst“ kemur fyrir í nokkrum ljóðum, óvenjulegt orð og undarleg hugmynd sem vekur margvísleg hughrif. Orð og fyrirbæri tengd valdi, þ.e. yfirheyrsla, lífverðir, leikbrúða, lögregla, herskip og vegabréfsáritun, eru hér og þar í gegnum bókina. Endurtekningarnar skapa tilfinningu bæði fyrir heild og vélrænum takti. Tvö ljóð í röð heita „kveðja“, hér er dæmi um frumlegar myndir sem láta mann ekki í friði, sérkennilegan húmor og óvænt samhengi:

„hönd hvílir á diski
glös standa vörð við sorgardúk
einnig logarnir sem með hraði eldast, gestirnir kveðja

höndin á diskinum minnir bölsýnan á lambalegg
höndin á diskinum minnir bölsýnina á lambalegg

svo fagurt snerti hún snitturnar – bleiku kökurnar
svo fagurt snerti hún snitturnar – bleikar kökur

sósan teiknar varir á dúkinn

ég gaf hönd mína fyrir málsverð
hugsar skuggavera klædd döprum fötum
kápufóðrið: grátmúrinn

hve langa stund það tekur því að kveðja
hugsar fylgdarkonan og stingur augunum í vasann, brýtur saman eyrun
notar varirnar í kossa á mjúkar kinnar úr hörðnuðu regni

skuggarnir, eins og farartækin úti, sameinast regninu

ekki skilja mig eftir
hvíslar höndin væri hún ekki stödd hér heldur í ljóði“ (45)

Ljóð eins og „Hindranir yfirstignar, við vélmennin , yfirlýsing, boðflenna, ilmur“; ég vildi geta lesið þau öll hér en það er víst fleira efni í þættinum.

Og hvað er „minnisflís“? Allavega, hlutskipti skáldsins:

„moldin geymir orð sem ólíkt mér þekkja vitjunartímann

hinar ólíku árstíðir

þau stinga sér upp úr jörðinni í þessari bók

sofa í öðrum

tíminn er naumur

mér ber að huga að moldinni

sem ég er búin til úr

bregðast við éljum, sólskini, regni – “

(85)