Orri Harðarson

Á feiti gaurinn sjens?

„Mig langar að verða betri sonur. Standa undir væntingum… Ég var seinþreyttur til vandræða. Sífellt tiplandi á tánum. Eina barnið sem brúkaði aldrei munn… Það svíður undan umvöndunum mömmu. Og almennt þarf lítið til að ég bogni. Maður vill auðvitað ekkert bregðast fólkinu sínu. Allra síst núna, heimkominn með allt niðrum sig…“ (53).

Ágúst Fannar Bergsson á í miklu brasi með sjálfsmynd sína. Hann getur varla haft samskipti við fólk því hann er  á kafi í sjálfsvorkunn; þræll eigin vesaldóms og vídeógláps og veikleikar hans birtast skýrast í sjúklegu áti. Hann minnir á Egil í Nautnastuldi Rúnars Helga Vignissonar, fastur í hjálparleysi og passar hvorki við fortíð né samtíð.  Hann hefur óbeit á líkama sínum og er lamaður af skömm sem er svo mikil að hann fyllist sektarkennd við að rúnka sér. Hann er hundleiður á þjóðfélaginu og veðrinu, „Landi, þjóð og tungu“ (23) og tilgangsleysinu sem bíður í tóminu (88) en hefur engan dug í sér til að rífa sig upp.

Vínyll og vídeó

Í upphafi 10. áratugarins þegar sagan gerist vofir feigðin yfir sjávarþorpum landsins. Kvótinn gengur kaupum og sölum, frystitogar vinna aflann um borð svo landvinnsla leggst víðast af.  Enn er þó vinnu að hafa í frystihúsinu þar sem Gústi fær að standa vaktina við Baader-flökunarvél. Samfélagið er lítið og staðnað, allir þekkja alla og fátt ber til tíðinda. Mistök gleymast ekki í plássinu, kjaftasögurnar ganga og allir hafa viðurnefni, enda eru „aðhlátursefni í götu hverri“; sonur apótekarans er Meðal-Jón og maður angandi af megnri svitalykt er Handarkrikamorðinginn. Skemmtanalíf unga fólksins er framandi fyrir eldri kynslóðina sem skilur ekki púðrið í rúntinum og hallærisplaninu. Neysluhyggja og útlensk afþreyingarmenning á vídeóspólum og vínýlplötum eru að ryðja sér til rúms. Í sögunni eru tengingar vítt og breitt í kvikmyndir og tónlist tímabilsins en þar er Gústi á heimavelli. Þetta er árið sem Freddie Mercury deyr og „Acthung Baby“ kom út; nostalgískir næntís-dagar með nýjum viðhorfum og djúpu kynslóðabili.

Akfeitt örverpi

Textinn er fullur af sjálfsfyrirlitningu og niðurrifi andhetjunnar Gústa. Hann talar um sjálfan sig sem akfeitt örverpi (83), djöfulsins úrhrak (89), raunalega útgáfu af rúmlega tvítugum manni með biðilsbuxur á hælunum og höfuðið fullt af forboðnum þönkum (99). Hann er „vistarbundinn og átthagafjötraður aumingi, enn í foreldrahúsum. Á ekkert betra skilið eftir endalausa afleiki í tilverunni“ (145) enda „…hálfvegis utanveltu og alveg á nálum, næstum eins og eitthvert offituafbrigði af taugaveikluðustu týpum Woody Allen, algjörlega þó án hinnar sjarmerandi hnyttni sem hann léði þeim gjarnan af mildi hins almáttuga skapara“ (142). Það er ævinlega einhver undirliggjandi vanlíðan í Gústa (179) sem reynist svo eiga sér m.a. skýringar í kynferðislegri misnotkun sem hann varð fyrir í bernsku. Lýsingar á lamandi áhrifum sektarkenndar og sjálfsefa sem þolendur kynferðisofbeldis burðast með eru hjartaskerandi.

Lúser fyrir lífstíð?

Endurfundir gefa fyrstu skáldsögu Orra (Stundarfró 2015) ekkert eftir og er ánægjuleg lesning í alla staði. Sagan er hröð, setningar stuttar og víða skapandi tilþrif og frumlegheit í máli og stíl. Það er hressandi upplifun að eiga endurfundi við þetta hallærislega tímabil sögunnar sem ekki fer sérlega mikið fyrir í skáldskap. Persónur sögunnar berjast um í vanmætti eins og dýr í gildru; lúserar fyrir lífstíð; þorpsslúðrið fær vængi og flóttaleiðir eru flestar lokaðar. Foreldrar Gústa eru fastir í hjólförum tímans og sú spurning leitar á lesandann hvort hann muni spóla í sama fari eða hvort hægt sé að túlka sögulok þannig að hann eigi einhvern sjens.

Grein þessi birtist í Kvennablaðinu 2016 en glataðist ásamt öðru sem þar var ritað þegar það var lagt niður. Ég er að gramsa í iðrum tölvunnar, draga fram efni, fríska upp á laskaða hlekki og bæta í eyður og göt.

Hið lummulega 1989

Rúnturinn á Akureyri, í lok níunda áratugarins, herðapúðar og Lindubuff, hversu óskáldlegt er það?! Og skyndikynni sem bera óvæntan ávöxt, hann er skáld og fyllibytta og hún er verksmiðjustelpa, við bætast síðan drumbslegur kærasti og ráðrík amma… Það sem hefði getað orðið hversdagsleg og leiðigjörn ástar- og vandamálasaga frá 1989 verður að sprettharðri og fjörugri skáldsögu hjá Orra Harðarsyni. Hann hefur áður sent frá sér Alkasamfélagið en Stundarfró heitir hans fyrsta skáldsaga og lofar góðu.

Orri tekur efnið föstum tökum og mikil frásagnargleði einkennir söguna. Hann leggur alúð við allar persónur sínar, sem hver og ein glímir við sína fortíðardrauga, og sýnir þeim skilning í hremmingunum sem þær lenda í. Amman á bestu replikkurnar, hún er hörkutól sem hefur reynt margt án þess að fleipra nokkuð um það og stjórnar öllu með harðri hendi. Dísa er töffari og rómantíker, vinnur í súkkulaðiverksmiðjunni og sötrar pepsi meðan hún bíður eftir að grái skífusíminn hringi. Hún er auðveld bráð fyrir Arinbjörn Hvalfjörð, ungskáldið sem sló í gegn og miklar vonir eru bundnar við en hann er hjartaknúsari í gamalli merkingu þess orðs, þaulsætinn á öldurhúsum, rótlaus og forfallinn alki  sem flækist æ meir í eigin lyfavef. Í sjúkum huga hans fara fram rökræður milli meirihlutastjórnar og stjórnarandstöðu; „Máli beggja talaði hann samviskusamlega en gætti þess þó jafnan að stjórnin hefði andstöðuna undir. Sú síðarnefnda var einatt rödd skynseminnar. Það var sjaldnast heillandi að halda með henni“ (32-3). Þannig hrekst hann um í lífsins ólgusjó og sekkur sífellt dýpra. Lýsingar á hugrenningum hans, sem snúast um fíkn, flótta og fráhvörf, eru afskaplega trúverðugar:

„Hann kallaði það háskerpustigið, þetta hárfína ölvunarástand á milli núllstillingar og algleymis. Á því stigi varð  hann framúrskarandi skýr í hugsun og fær í flestan sjó. Ekkert óx honum í augum. Í stað óbærilegs kvíða og miðpunktsfóbíu varð hann miðpunktur alls. Í huganum hafði sitjandi stjórn fengið endurnýjað umboð og í raun unnið stórkostlegan kosningasigur. Tilfinningin var guðdómleg“ (41).

Stíllinn er kjarngóður og kraftmikill, hraður og fyndinn enda stólpagrín gert að persónunum sem þó eru afar ólánssamar. Senurnar eru margar nostalgískar og dæmigerðar fyrir tíðarandann, t.d. situr amman í eldhúsinu með kaffifantinn sinn, svælir sígarettu og hlustar á óskalög sjómanna. Tónlist af grammófóni, kassettum og útvarpi skipar stóran sess í sögunni, látlaust er vitnað í textabrot og snillinga eins og Dylan, Cohen og einnig kunna djassara. Það er bara gaman að því. Málfarið er oft gamaldags en hressilegt og frumleg stílbrögð og myndmál víða. Lausn sögunnar, sem ekki verður upplýst hér, er svolítið út í hött og hreinlega til óþurftar, lesendum er löngu orðið ljóst að þeim Arinbirni og Dísu er ekki skapað nema að skilja. Hvað sem því líður er Stundarfró vel  byggð og skemmtileg saga um sígilt efni, allir  eru jú í leit að einhvers konar stundarfró, hvort sem hún felst í ást, fíkn eða viðurkenningu.