auðvaldið

Fullkominn endir

Á átjándu öld var ástandið hér á landi orðið svo bágborið vegna náttúruhamfara, hungursneyðar og viðskiptaeinokunar, að kóngur vor í Kaupinhafn sá sig tilneyddan að ganga í málið. Hann hafði lengi haft nokkurn ama af þessari kotþjóð og fulltrúum þeirra við dönsku hirðina sem voru sífellt nauðandi um kjara- og réttarbætur, en hafði líka af henni nokkurn arð, m.a. af skreið og lýsi, og sá fram á að tekjulind þessi mundi þverra ef ekkert yrði að gert. Ungur vísindamaður er því fenginn til að fara til Íslands í þeim tilgangi að gera úttektarskýrslu eða „allsherjarprotocoll“ eins og það er kallað, svo hægt sé að grípa til viðeigandi ráðstafana, þ.e. að flytja þá tæplega 40.000 Íslendinga sem enn tórðu á brott og fá þeim sæmilegt húsnæði og atvinnu í dönskum kaðla- og spunaverksmiðjum.

Kona frá 18. öld í íslenskum búningi

Skáld og fífl

Þetta er í örstuttu máli sögulegur bakgrunnur Lifandi lífslækjar, nýrrar skáldsögu Bergsveins Birgissonar; eins konar leiktjöld fyrir ísmeygilega ádeilu á vald, forréttindi og fordóma. Eitt af hlutverkum skáldsögu er að afhjúpa valdið í öllum sínum myndum og hér er það einkar vel gert, líkt og fyrri verkum Bergsveins, t.d. Geirmundar sögu heljarskinns (2016) þar sem landnám Íslands er undir og sýnt í nýju ljósi sem brölt valdagráðugra þrælahaldara. Gaman er að geta þess að Bergsveinn sjálfur birtist í þeirri bók eins og einhvers konar Stan Lee, í örlitlu hlutverki skálds sem fær háðulega meðferð og hann birtist líka í Lifandi lífslæk; fífl sem hjalar óráð og þylur illar spár og skapar þannig spennu hjá fulltrúum ólíkra viðhorfa til skynseminnar. 

Ljós skynseminnar

Sagan hefst í Kaupmannahöfn á ráðagerðum Dana og þar lifna við þjóðkunnir karlar, Magnús Stephensen og Jón Eiríksson, framfarasinnaðir embættismenn og sérfræðingar í málefnum Íslands sem þó er ekkert hlustað á í ráðuneyti konungs. Í borginni ferðast vellauðug verslunarelítan um upplýst stræti og torg í hestvagni, ilmandi af lavender og kryddvíni. Það eru nýir tímar, vísindin hafa tekið þann sess í huga fólks sem guð skipaði áður, hjátrú og hindurvitni tilheyra myrkri fortíðar en myndmál hins nýja hugsanagangs einkennist af ljósi skynseminnar. Þar með eru örlög fólks ekki lengur í hendi guðs, hægt er að halda því fram að fátækt og eymd séu manni sjálfum að kenna og lag fyrir valdhafa að skáka í því skjóli.

Draugar og mörur

Aðalsöguhetjan, Magnús Árelíus Egede, tilheyrir danskri forréttindastétt. Hann er metnaðargjarn landkönnuður og dyggur aðdáandi vísinda og upplýsingar, með nýtískulega hárkollu, klæddur hvítu vesti og blúndum skreyttur. Hann er skrýtin blanda af manni (165), upplýstur vísindamaður sem verður eins og lítill drengur þegar hann talar íslensku, sitt annað móðurmál (54), skotið dönskuslettum og latínufrösum (en mál og stíll sögunnar er bæði mergjað og drepfyndið og efni í langa stúdíu). Hann þjáist af flogaveiki og er í ofanálag rammskyggn. Í flogaveikiköstum og óráði sækja draugar og mörur að honum, íslensk alþýða stígur fram og lýsir kúgun í gegnum aldir. Kvendraugur rekur hroðalega sögu sína af misnotkun og ofbeldi og niðursetningur sem var barinn og sveltur til dauðs tíu ára gamall, sest á rúmstokk Markúsar og talar um arðrán og gerspillt vald sem gegnsýrir allt á landi hér:

„Það er óttinn sem límir það allt saman, óttinn sem stýrir, óttinn er samhengið. Og þar sem óttinn ræður er aldrei langt í fyrirlitninguna og litlir menn óttast upp á við og fyrirlíta niður á við og gera eins og þeim er sagt og herma eftir herrum sínum að ofan. Þeir læra af þeim hæstu herrum að hata sitt eigið fólk. Allt frá froðunni úr kjafti valdsins til barnings á þeim lægsta tala ég. Óttinn byrjar hjá þeim sem eiga landið, þaðan til æðstu embætta valds og verslunar og sótast þaðan yfir í okkur hin. Þeir óttast að vera ekki starfi sínu vaxnir gegn hærri herrum og traðka því sem mest þeir mega á bændum, ohoho, klapp vilja þeir á kollinn fyrir hvert traðk og hverja píning, leigur og tolla, skatta og gjöld, dálitla umbun fyrir hverja fyrirlitningu sem þeir sýna niður á við, hvert húðlát er umsnúinn ótti…“ (250).

Vor missjón!

Magnús fékk í sinn hlut að rannsaka mannlíf á Hornströndum og segir hátíðlega við upphaf siglingar til Íslands: „Vor missjón er missjón vísindanna er ekkert fær stöðvað“ (57). En brátt rekst hans lærdómur harkalega á raunveruleikann, teoría og praktík stangast á, vísindaleg latínuheiti, flokkun og tegundagreining leiða ekki til haldbærrar þekkingar né koma að gagni í lífsbaráttunni í harðbýlu landi. Háðulega meðferð í sögunni fær hin vísindalega greinandi hugsun þegar stórvaxin bein sem standa út út sjávarkambi eru álitin vera af risum sem talið var að hefðu verið á Íslandi til forna, þau eru sæmd latneska heitinu Gigantes og pakkað inn til að setja á safn í Köben en innfæddir vita að þau eru úr hval sem strandaði í fjörunni fyrir löngu. Eftir því sem lengra líður á ferðasöguna skarast kategóríurnar innra með embættismanninum sem efast æ meir um hlutverk sitt og tilgang. „Hvað átti hann með að ákveða hvar væri góð eða slæm lífsskilyrði? Einmitt sá sem tekur sér það bessaleyfi að ákveða hvað sé fólki fyrir bestu, það er sá sem skilur ekki neitt, hvorki í manneskju né menningu“ (197).

Á maðurinn val?
Tvo aðstoðarmenn hefur Magnús með sér í ferðinni, Bárð Grímkelsson, hjáleigubónda úr Dölunum sem þjáist af hlandstíflu og Jón Grímsson sem hefur áður ferðast um landið í umboði Danakonungs til að kenna þjóð sinni kálgarðarækt en án árangurs, báðir eru málpípur innfæddra sem gefa lítið fyrir „vísendi“ og lærdóm Magnúsar Árelíusar enda kann hann ekkert á land og þjóð. En síðan er hann einn á ferð enda kominn svo langt frá mannabyggð að enginn hættir sér þangað. Þá þarf hann ekki lengur að strögla og sýnast fyrir aðstoðarmönnum sínum, persónan þroskast og breytist; fínu fötin kolast, hárkolla lærdómsmannsins verður mórauð (129) og hann allur svo móbrúnn að yfirbragði að margir tóku hann fyrir innlendan brennivínssölumann (175). Honum vitrast að kannski er hann sá fátæki en hið fáfróða og arma fólk ríkt – af trú og sögum í sínum þrönga og endurtekningasama heimi. Var það hans eigin menning sem bar feigðina í sér en ekki þeirra sem hann átti að bjarga? Það molnar úr brothættri sjálfsmyndinni en vísindaferðin gæti enn snúist upp í sigurför hans sjálfs. En þá reynir á manninn, hefur hann frjálsan vilja, hefur hann val?

Loks kemst hann við illan leik á Strandir. Öndvert við bágborið ástand í sveitum á Vatnsnesi og víðar, eru Strandamenn hressir og hraustir. Þar drýpur smjör af stráum, þar eru kýr og veiðarfæri, postulín og sápa, enda skipta þeir við hollenskar duggur og hunsa þann kóng sem vill að þegnar hans séu þrælar. Svona gæti líf Íslendinga verið um land allt ef þeir fengju að ráða sér sjálfir.

Sumarið 1785

Sagan líður áfram í sínum sérstaka og stórskemmtilega 18. aldar stíl, með hárfínni íroníu, listilega skrifuðum bréfum og mögnuðum draugagangi. Ferðamaðurinn kemur á bæi og lærir sitthvað, hann er á mærum menningarheima og öðlast aðra sýn á nýlenduþjóðina og ekki síður á sína eigin þjóð. Honum tekst að kveða niður djöfla sína með kærleika sem hann vissi ekki að hann ætti til og Sesselja, hin mállausa sem sætt hefur óskiljanlegu ofbeldi, elskar hann óverðskuldað en það eru kaldhæðnisleg örlög rökfasta vísindamannsins að eiga allt sitt undir henni og hinum töfrum slungna lífslæk.

Sögumaður stendur frammi fyrir flóknu verkefni, hvaða veruleika á andi sögunnar að segja frá? (110). Hversu nákvæmlega á að lýsa ferð eins manns með beyg í brjósti á framandi slóðum sumarið 1785? „Eða hver var ekki með beyg í brjósti sumarið 1785?“ (174). Sögumaður þykist hafa afstöðu sagnaritara en leikur tveimur skjöldum, í síðustu köflunum talar hann um að ekki séu til fleiri heimildir fyrir þessari frásögn og ekki í boði að skálda einhverjar „rómankúnstir“ (286) þótt það flikkaði óneitanlega upp á söguna að segja frá konu sem grætur ofan í visinn blómvönd.

Í Epilogus er hins vegar nóg af heimildum, m.a. skýrslur og bréf, og þar er píla til okkar sem nú lifum á Íslandi og virðumst stefna í að selja það allt undir „bræðslur, olíuhreinsistöðvar, járnblendi-, súráls- og brennisteinsverksmiðjur og risaorkuver“ (292). Frú Sigrid Andersen ráðherra hefur gert sölu landsins að kappsmáli sínu og miðar býsna vel.

Fullkominn endir

Myndin sem dregin er upp af því sem hefði getað orðið ef danskt skrifræði hefði fengið sitt fram er ansi nöturleg og ætti að vera okkur til varnaðar á okkar viðsjárverðu tímum þegar stjórnvöld hafa margsinnis sýnt að þeim eru mislagðar hendur. Seinasta sagnabrotið, þegar tjaldið fellur við sögulok og maðurinn horfist í augu við eigin fordóma og hefur misst allt þrátt fyrir forréttindi sín, er ekki „verifíserað“ af sögumanninum en mikið er það fallegt og harmþrungið; fullkominn endir.

Víðsjá, 11. desember 2018

Má maður biðja um meira svona?

Umbúðir skáldsögu Hallgríms Helgasonar, Sextíu kíló af sólskini, vekja strax athygli með leturgerð og káputexta sem bæði gleðja auga og hressa sál. Innihaldið gerir það ekki síður. Með meinfyndnum og grátbroslegum hætti birtast fortíð og örlög þjóðar á 460 blaðsíðum þar sem aldrei er dauð stund. Frá því Hallgrímur skrifaði sig frá fargi kynferðisofbeldis í skáldævisögunni Sjóveikur í Munchen (2015) og orti einlæglega um sorg og missi í Fiski af himni (2017), er hann á fullu stími og veður áfram eins og iðandi síldartorfa.

Sögumaður er yfirmaður með alsjáandi auga, hann er aðkomumaður í tíma og rúmi (Höfundur Íslands?) sem þekkir lúgusjoppur, varalit og fagra gosbrunna sem hinir kunna engin skil á. Rödd hans er gagnrýnin á þjóðskipulag og stéttaskiptingu í samfélagi þar sem öll frávik og framfaraskref eru litin hornauga, enginn á gúmmístígvél og eldspýtur hafa aldrei sést. Sagan gerist undir lok 19. aldar þegar íslensk þjóð hokrar í torfkofum í ánauð löngu afnumins vistarbands og einokunar eins og hún hafði gert í margar aldir þar á undan, étandi úldinn fisk og grasalímsgraut en vegna hjátrúar og fáfræði fúlsar fólk við feitri síldinni sem ólm vill komast ofan í pottana þess. Lífið er þrældómur og strit á akri óvinarins; skinn og lýsi, prjónles, kjöt og kjammi er lagt  inn hjá kaupmanni og nauðsynjavörur teknar út í staðinn. Þetta er hagkerfið og hin íslenska verslunarhefð, peningar sjást aldrei og viðskiptavinirnir eru háðir geðþótta og verðákvörðunum kaupmannsins.

Hallgrímur Helgason
Forlagið

Bóndinn Eilífur í Stundarkoti hafði það af á 20 árum að safna sér fyrir 3 lömbum og einum húsmæni (líkt og kollega hans, Bjartur í Sumarhúsum). Hann hefur verið dæmdur fyrir þjófnað og það er tilhlökkunarefni að fara í tugthús, koma í annan landshluta, fá reglulega að éta og þurfa ekki að strita við annað en sitja af sér dóminn. Hann hefur við upphaf sögu misst allt sem hann á í snjóflóði, nema son sinn á öðru ári en sá er alls staðar sólargeisli og aufúsuGestur. Elífur er að eilífu fastur í stétt fátækra og valdalausra kotbænda og ræður engu um örlög sín. Í dirfskukasti hyggst hann slíta af sér hlekki hugarfarsins og búa sér og syni sínum nýja framtíð en er snarlega brotinn á bak aftur. Þungbært er það þegar draumur Eilífs verður að engu og yfir hann hellist sú ískalda staðreynd að hann er sama sem dauður. Síðast spyrst til hans við frumstæðar og hrollkaldar hákarlaveiðar sem búa til gróða fyrir Kopp kaupmann. En sonurinn, Gestur litli, verður gestur í stétt og húsi kaupmannsins sem hann kallar nú föður sinn.

Gestur er frásagnarmiðjan, draumspakur með glöggt auga og hefur tengingu við allar sögupersónur en þær eru margar og skrautlegar. Snáðinn hefur þolað margt, upplifað missi og höfnun og hryllilegt ofbeldi um borð í franskri skútu, hann er drengur í taugaáfalli, unglingsgrey sem mann langar að taka í fangið, hugga og leiðbeina og helst ættleiða. Þrjá feður eignast hann en sá sem aldrei yfirgefur hann er kjarnaskáldið góða, hinn laghenti og bragfíkni Lási á Ytri-Skriðu sem fann upp hjólið alltof snemma. Hjartaskerandi er frásögn af Gesti í 28. kafla, einmana smala í þoku sem saknar fóstru sinnar, og enn átakanlegri er frásögn af því þegar hann fær bréf frá henni: „Vol hans var einn lágstemmdur og ámátlegur tónn, hinn hreini íslenski tónn í upphafi aldar, upplýstur af einu kerti í fjárhúsi fullu af myrkri“ (306).

Sjálfsagt voru þetta ekki bestu árin til að vera kona á Íslandi, segir á einum stað (197). Vinnukonur, ráðskonur og húsfreyjur eru flestar bognar og skældar af erfiðisvinnu og hafa aðrar eins sögupersónur ekki sést síðan Laxness sérhæfði sig í kvenlýsingum. Nægir að nefna hina hrjúfu Lárensíu sem rétt bregður fyrir með gráar forkristilegar rabbínafléttur og stækt ofnæmi fyrir börnum eftir að hafa eignast átján stykki og Hugljúfu í Hvammi sem enn mátti sjá í gegnum stritslikju lífsins að hafði verið snotur en var nú með samanherptar varir og kalnagaða vanga (369). Andstæður þeirra eru óslitnar en vofulegar prestsekkjurnar í Maddömuhúsi og hin fagra og „stofukæra“ kaupmannsdóttir Vigdís, kona Árna prests, tónskálds og þjóðlagasafnara (sem á sér raunverulega fyrirmynd). Þá er ónefnd Grandvör gamla Guðmannsdóttir frá Útdölum út sem leynir á sér, talar hrafl í frönsku og lumar á kveri í rúmbotni eins og stallsystir hennar í annarri frægri skáldsögu. Lýsing á henni á blaðsíðu 213 er snilld. Hún er ekki bara prjónandi húsdýr (190) heldur lifandi goðsögn og hetja. Af henni er löng saga (208-213) sem hefst svo:

„Í Útdölum út hafði eldur logað á hlóðum frá því um landnám, í rúm níu hundruð ár, sami eldur í sömu stó, og þannig var það á hverjum bæ um land allt, því elds er þörf á ísalandi. Um allar sveitir brunnu þessir ólympíueldar íslenskrar alþýðu og aldrei máttu þeir slökkvast. Á kvöldin var loginn svæfður til að vera vakinn að morgni. Var það kvennalist mikil sem gengið hafði kynslóða á milli, og varð aðeins með höndum numin, því engin þeirra formæðra gat útskýrt í orðum hvernig fela ætti eld. Einstaka sinnum kom það svo reyndar fyrir að eldurinn dó í stónni og var þá illt í efni, því sjálfvirku bensínkveikjararnir sátu enn í biðstofu sögunnar og flettu gömlum eldsneytistímaritum“ (209).

Fjörugur stíll og frumlegt myndmál ganga í gegnum söguna, kröftug nýsköpun sem sprengir upp tíma og rúm og opnar tungumálið með húmor, lifandi myndum og vísunum í hálfdauðan bókmenntaarfinn. Dæmin eru ótalmörg og aðeins nokkur tínd til:

„…honum virtust skjáturnar vera af dvergakyni og brynnti þeim líkt og músum“ (60).

„Að týna  barni var vont. Að týna annarra barni var verra. Að týna týndra manna barni verst“ (151).

„…fram á varir hennar kom svo ógnarblítt bros að sjá mátti að það hafði velkst um í sál hennar áratugum saman eins og bjórkútur í hafi…“ (191).

Frumleikinn yljar lesanda sem gleðst við nýsmíði eins og „harmslengd, píanófingraður, stritbrúnn og brimskeggjaður“, setningarnar sprikla af krafti og andríki. Má maður biðja um meira svona í íslenskum bókmenntum?

Persónurnar eru vandlega byggðar og hafa hver um sig boðskap að færa í skáldverkinu, segja hver sína sögu og sögu þjóðarinnar, saman settar af miskunnarlausu innsæi. Bara eitt dæmi: Rögnvaldur Sólskinsson flakkari, fulltrúi þessa þögla þjóðarbrots, kannski eini eftirlifandi þeirra þúsunda barna sem borin voru út og veinað höfðu í gilskorningum og gjótum Íslands. Málfar hans, þjóðfélagsstaða og hugmyndafræði passa hvergi en hann hefur þó þau áhrif að vekja Gest til umhugsunar og breytir lífi Árna prests.

Það er að mörgu að hyggja í þessari mögnuðu og margradda skáldsögu, í henni er flaumur af myndrænum lýsingum og senum, t.d. þegar Gestur lærir að prjóna en á kotbýlunum urðu allir að prjóna til að geta átt í sig og á til þess að geta haldið áfram að prjóna: „Gestur kom tregur inn í þessa vettlingaverksmiðju og virtist engan veginn vera efni í prjónagamm, það var enn í honum franska duggan, hann dró á eftir sér möru sína hvert sem hann fór og sagði nú sífellt færri orð“ (204). Og senan ægilega sem gerist í Steinkukoti þegar presturinn Árni með sitt snyrtilega yfirskegg vísiterar sigurverk fátæktarinnar, hina íslensku fjósbaðstofu (151-182). Sú sena er yfirgengilega grótesk og grimm, fyndin og sorgleg í senn en verður ekki höfð eftir hér en hlustendur eru hvattir til að lesa, helst við lýsistýru og sem allra fyrst. Ég veit ekki hvers Steinka þessi á að gjalda en hún kemur aftur við sögu í 42. kafla sem ber heitið Fegurðin, fátæktin og er aldeilis óborganleg.

Hvað þráð skal taka hér upp frekar af þeim mörgu sem fléttast saman i hinni sólgulu bók? Forneskjuna og fátæktina hjá þessu ísfólki, stöðnunina og stéttaskiptinguna, þrælslundina eða einokunina? Samanburðinn við Norðmenn eða sálgreininguna á íslensku þjóðinni sem er svo sönn og lýsandi og enn í fullu gildi? Af nógu er að taka.  Í þúsund ár hafði ekkert breyst í samfélaginu, hver dagur var barátta við hungur og kulda en þegar síldin kom í Segulfjörð bankaði framtíðin á dyrnar. Sumarið leið með ati á plani, brakandi seðlum, glampandi sól og mokfiskeríi. En „Að morgni hins sjötta dags septembermánaðar gerði stórgarð af norðri með éljum og hagli. Að draumasumri loknu, fullu af ævintýrum og nýjungum, gnauðaði gamla Ísland í gættum og ljórum“ (449).

Í lok sögu stendur Gestur í alveg sömu sporum og faðir hans í upphafi. Á hann möguleika á mannsæmandi lífi eða heldur vítahringurinn áfram?  Til hvers var svo allt þetta fýrverkerí, allur þessi freyðandi texti og grafísku senur, brýning og háð, ást og ofbeldi, frelsi og ófrelsi? Jú, lesandi er innblásinn og útblásinn eftir lesturinn, hefur notið orðaleiksins, öðlast innsýn og nýja sýn, kímt og viknað, fundið fyrir bullandi samlíðun og von. Það hlýtur jú að vera tilgangur allra góðra skáldverka.

Víðsjá, 15. nóvember 2018

Sauðargæran

Í aðdraganda kosninga er vert að minnast orða  Oddnýjar Guðmundsdóttur frá Hóli á Langanesi:

Auðvaldið stjórnaði líklega ekki heiminum enn,

ef það ætti ekki sauðargærur til skiptanna.

Orðaleppar og aðrar ljótar syrpur, 1983

29187203_836896113168657_619012986169720832_o