Guðrún Hannesdóttir

UM YRKISEFNI GUÐRÚNAR HANNESDÓTTUR – INNGANGUR AРLJÓÐAÞINGI

Þann 16. maí efndi Skáld.is og Óðfræðifélagið Boðn til ljóðaþings til heiðurs skáldkonunni Guðrúnu Hannesdóttur. Skáld og aðdáendur lásu ljóð Guðrúnar og sögðu stuttlega frá þeim í skipulögðu flæði.

Húsfyllir var í Gunnarshúsi, vöfflur voru bakaðar og kaffi hitað og stemningin var afar góð.

Hér er inngangserindið að viðburðinum, byggt á grein minni i Són 2026.

Kæra Guðrún, Góðir gestir, skáld, ljóðaunnendur og aðdáendur okkar góðu skáldkonu.

Ljóðskáldið Guðrún Hannesdóttir hefur, ásamt vísnasöfnun og myndskreytingum, ort ljóðabækur, skrifað verðlaunaðar barnabækur og þýtt úr heimsbókmenntum sem hún sömuleiðis hreppti verðlaun fyrir.

Ljóðstaf og Fjöruverðlaun og  verðskuldaða viðurkenningu Rithöfundasjóðs Ríkisútvarpsins hefur hún hlotið. Ekki vildi hún að ég færi að tíunda æviferil hennar svo ég sleppi því en þó er vert að geta þess að hún er fædd á fyrsta degi lýðveldisins.

Ljóðabækurnar hennar tíu komu út frá 2007-2024  og verða vonandi fleiri. Þær spanna 500 blaðsíður í Ljóðasafni hennar sem Dimma gaf út í fyrra í fallegu bandi og öndvegis eftirmála Bergljótar Soffíu.

Fyrsta ljóðabók hennar, fléttur, kom út 2007 en þá var hún 63ja ára, jafngömul mér…. Eftir farsæla starfsævi var ekkert sem tafði lengur að ljóðin streymdu fram, hún er auðvitað ein af mörgum skáldkonum í veröldinni sem stíga fram að loknum sínum skyldustörfum. Sstendur ekki enn yfir togstreitan fræga milli skyldu og sköpunarþrár eða hvað?

fléttur fékk afar góða dóma og óhætt er að segja að fáir höfundar hafi stigið fram með frumburð sinn svo fullþroskaðan eins og Guðrún gerði. Síðan koma þær út hver af annarri, ljóðabækurnar 10, allar djúpar, áleitnar, formfagrar.  Titlar bóka hennar og ljóða hafa djúpa merkingu en eru alltaf hógværðarlega rituð með litlum staf og rúmast flest á einni blaðsíðu.

Í hverri ljóðabók sinni smíðar hún orð eða setur þau óvænt saman og tungumálið er henni eilíf uppspretta túlkunar og nýjunga. Víða eru nýgervingar í myndmálinu og ný orð eða samsetningar, sem dæmi mætti nefna orð eins og: snjóbirtuórar, kyrrðardans, gælitunga, ástnæmur, dúnhvítur, öskuskór og himinstrá…  dásamleg orð.

Formið er alltaf fágað og stuðst er við höfuðstafi og rím þegar það hentar efni og boðskap. Og enginn fer eins vel með þögnina eins og Guðrún.

Soffía Auður  setti fram áhugaverða kenningu í Són um að Guðrún vinni markvisst með skynfæri mannsins, þ.e. sjón, snertingu og heyrn. Það er alveg rétt, hjá Guðrúnu er allt útpælt; efni, form, bygging og röð ljóða, uppsetning á síðum og opnum, titlar og allt.

Framan af er í verkum Guðrúnar víða hlýlega vísað til bernsku, minninga og liðinna daga, fjárhúsa og fornra handrita, sveitalífs og þjóðsagna sem lifna auðveldlega í menningarbakgrunni (alllavega okkar eldri) kynslóða. Þar eru heimspekilegar pælingar um bernskuna og sakleysið. Þar birtist víða ljúfsár nostalgía eftir einföldu lífi í kyrrð og nægjusemi í samhljómi við náttúruna. Þannig að framan af er allt með kyrrum kjörum.

Ég kynntist verkum Guðrúnar fyrst þegar ég rakst á slitur úr orðabók fugla (eina bókin hennar með svo löngu nafni) frá 2014. Hún sker sig aðeins úr höfundarverkinu en er samt eins og bæði fyrri og síðari ljóðabækur:  útpæld: efni, myndmál, form og bragur smella saman. Fuglamálið í Slitrunum er svo fagurt, og einkennist af vísdómi og fáguðum smekk, ljóðlínurnar haganlega smíðaðar, húmorinn aldrei langt undan og íronían kraumar undir yfirborðinu. Ég kolféll  fyrir þessu.

Um yrkisefni sín almennt segir Guðrún í viðtali: „Það eru margir þræðir vel sýnilegir: bernskuminningar, ævintýraminni og þjóðsagna-, hugsun um náttúru landsins, hjátrú og ýmislegt gleymt og grafið, sögur af mönnum og dýrum, misrétti, styrjaldir og annað miskunnarleysi lífsins. Og stundum blandast þetta allt saman… ” Við munum heyra dæmi um þessi yrkisefni og fleiri í dag frá dyggum lesendum hér á voru ljóðaþingi.

Guðrún yrkir af sjaldgæfri orðsnilld og hagleikni, djúpri visku, stakri myndvísi og knýjandi þörf. Ljóð hennar eiga það sameiginlegt að vera yfirveguð og þaulhugsuð. Þau fjalla ekki síst um manneskjuna – aðallega konuna -, börn og bernsku,   minningar og menningu, landið og söguna. Náttúran á sinn fasta sess, hún er smágerð og viðkvæm fyrir hnjaski, athyglinni er beint að steinvölum snjókornum, mosató og laufblöðum sem fá síðan í hennar meðförum nýtt samhengi og varað er við hvers kyns náttúruspjöllum, td í ljóði sem heitir„tónverk í smíðum” þar sem verið er að „mylja fjöll / þurrka upp ár / krossfesta vindinn / þrautpína prísundarfiska ..“

Boðskapurinn er sá að áður  en við er litið hefur landið verið lagt undir grjótnámur og fiskeldi, virkjanir,  og vindmyllur ef ekkert er að gert.  Ef ekki er hlustað!

Femínískur undirtónn er víða í ljóðum Guðrúnar. Sem dæmi mætti ljóð Marta þvær fætur frelsarans en í seinna erindinu færir íslensk vinnukona f sjómann í hlýja sokka (300); báðar þjóna þær körlum. Í öðru ljóði er brugðið upp mynd af eiginkonu Nóa (hverrar nafn kemur ekki fram í Biflíunni) sem reynir að halda eldinum á lífi, þrífa og hugga, um borð í Örkinni.

Kraftmikið ljóð sem heitir„það hlýtur að vera…“ (46) má túlka sem kraumandi sársauka manneskjunnar gegnum aldir og lýst er furðu á þolgæðinu:

Ég hlýt að hafa staðið

á eyðilegri heiði

um niðdimma nótt 

borað krepptum tánum

niður í votan svörðinn

fundið veiðihárin spíra út úr nefinu

heita blóðtauma

hríslast um tennur og tungu

og augun loga af grimmd

hlýt að hafa keyrt 

hnakkann á bak aftur

og sperrt út klóhvassa fingur

í eitt skipti fyrir öll

og rekið upp þvílíkt

skerandi skaðræðisöskur

að stjörnurnar á himninum

dofnuðu um stund

hvernig hefði ég annars

getað fæðst aftur

svona yfirmáta

mild og meinlaus?

Framan af er jú allt með kyrrum kjörum  en Guðrún heldur sífellt áfram að þróa ljóðheim sinn, myndmál og hugmyndir og í seinni bókum hennar hefur kyrrlátt yfirborðið gárast, tónninn orðið dekkri og beittari. Pólitískt sjónarhorn verður meira áberandi og varnaðarorðin skýrari. Sjá má afstöðu gegn neyslu, bruðli og græðgi og Þemu eins og ofbeldi gegn börnum, stríð, sorg og óhugnaður er víða að finna. „þrálát eins og þakleki / þessi manndráp“ segir á einum stað. Ekki eins mild og meinlaus og ætla mætti?

Í ljóðum Guðrúnar má alltaf greina þennan kunnuglega söknuð eftir fortíð og því að tengjast náttúrunni – þar sem blakta gullstrá og huggunarreyr, hryssur bíta, regndropar falla, fræ fjúka og norðurljósin syngja en í síðari verkum hennar hefur sprunga myndast í hina kyrrlátu mynd. Stríðin eru endalaus og eins og segir í einu ljóði: spegilbrot gætu verið „…fleiri / beittari blóðugri og líkari veruleika okkar / en hægt væri að afbera með nokkru móti.“

Best er að skáldkonan eigi lokaorðin. Í viðtali frá 2023 sem ég tók við Guðrúnu og er að finna á vef skáld.is segir hún um skáldskap sinn:

„Fyrir mér eru ljóð þýðingarmikill og merkilegur máti til að lýsa upp orðin, lýsa upp hugsanir og tilfinningar okkar – þau eru hljóðlátt en magnað bergmál manna í milli.“

Takk fyrir skáldskapinn, Guðrún. 

BLÚSSANDI SKÁLDSKAPUR, BASL OG VÍMA – Um Ástusögur

Ásta SIgurðardóttir var ein af fyrstu módernísku höfundunum hér á landi og hafði áhrif á bókmenntir, menningu og samfélag svo eftir var tekið. Hún skrifaði um málefni sem tengjast reynsluheimi konu; nauðgun, misrétti, fordóma, valdaleysi og drykkju kvenna.

Út er komin bókin Ástusögur, líf og list Ástu Sigurðardóttur, skrifuð til heiðurs skáldkonunni því liðin eru 90 ár frá því hún fæddist. Ritstjórar eru Guðrún Steinþórsdóttir og Sigrún Margrét Guðmundsdóttir og Hrefna Sigurðardóttir sá um hönnun og umbrot. Í bókinni er stefnt saman fræðikonum og skáldkonum auk þess em  fjölskyldumeðlimir skrifa í bókina og varpa á Ástu margvíslegu ljósi –  og skuggum.

Margt er merkilegt í  bókinni, bæði er þar vönduð fræðimennska og fallegur skáldskapur. Þar er að finna áður óbirt uppkast að smásögunni Frostrigningu sem einhver hefur ritskoðað af nokkru offorsi og einlæg bréf sem Ásta skrifaði systur sinni. Þá fjallar  Bergljót Soffía Kristjánsdóttir um kveðskap Ástu sem sýnir skýrt að skynjun hennar var óvenjuleg og Soffía Auður Birgisdóttir túlkar smásöguna Súpermann á nýstárlegan hátt. Í grein eftir Kolbein Þorsteinsson og Silju Aðalsteinsdóttur er m.a. rætt um þær miklu væntingar sem til Ástu voru gerðar sem skáldkonu og áttu etv þátt í hnignun hennar og falli. Dagný Þorsteinsdóttir ritar minningar um móður sína sem láta engan ósnortinn. Sigrún Margrét, annar ritstjóranna, skrifar ritrýnda grein um kvengotnesk viðfangsefni hjá Ástu. Og loks má nefna grein Dagnýjar Kristjánsdóttur þar sem m.a. er fjallað um þá drusluskömmun sem Ásta varð fyrir, svo dæmi séu tekin um áhugavert efni í bókinni.

Sjö skáldkonur heiðra Ástu í bókinni. Guðrún Hannesdóttir tekur upp þráð frá Ástu, þar sem hún skrifaði um heimahaga sína:  „…má allt eins kalla ljóð eins og svo margt óbundið mál hennar“:

Ég vildi láta grafa mig í flæðarmáli að loknum ævidögum eins og sumir landnámsmenn. Ekki þó af sömu ástæðim og þeir, enda byggðust þær á misskilningi eins og öll trú. Ef sjórinn „vígir“ sér það svæði sem hann ríkir yfir, er sú vígsla heiðin. Heiðni er eðli lands og hafs, lofts og elds, þetta heiða, kreddulausa lífsviðhorf sem er ekki skoðun og ekki trú, heldur eðli og lögmál, eilíft eins og náttúran. Í svölum hreinum ægissandi vil ég verða að engu, láta brimgnýinn kveða mig inn í þessa eilífu hringrás, meðan tær sjórinn þvær bein mín og tandurhreinn skeljasandur fágar þau hvít og breytir þeim í sína mynd (174).

Síðan ævisaga Ástu Minn hlátur er sorg kom út 1992, hefur vantað heildstætt rit með pælingum um höfundarverk þessarar merku skáldkonu. Lífi hennar og list eru gerð fagmannleg (tvær greinar eru ritrýndar) og fagurfræðileg skil, af virðingu og skilningi sem hún ekki naut í lifanda lífi. Ásta var fjölhæf og listræn, lifði hratt og dó ung, líf hennar var blússandi skáldskapur, basl og víma. Sögupersónur hennar eru utangarðs og áttavilltar í ríkjandi smáborgarahætti, „og eina leiðarljósið er oft og tíðum sígarettan“ eins og fram kemur í grein Ástu Kristínar Benediktsdóttur en þar segir að ljóst sé að frægar ljósmyndir Kaldals af skáldkonunni með sígarettuna hafi átt stóran þátt í að efla og varðveita ímynd Ástu sem uppreisnarkonu, bóhems og róttæklings – sem reyndist svo hvorki sanngjarnt né heilladrjúgt.

Birt á skáld.is 20. nóvember 2022

Prísundarfiskar og annálamyrkur

Í nýjustu ljóðabók Guðrúnar Hannesdóttur, Kallfæri, eru um 60 ljóð. Aftast eru nokkrar skýringar. Guðrún á brýnt erindi, hún þarf sannarlega að komast í kallfæri við lesendur og nú er það okkar að hlusta. 

Ljóðin eru mörg hver flugbeitt og tekin er skýr afstaða gegn stríði, náttúruspjöllum, andvaraleysi og og hvers kyns yfirgangi. Sum bera með sér söknuð eftir fortíð eða tengjast náttúrunni; þar blakta gullstrá og huggunarreyr, hryssur bíta, regndropar og snjókorn falla, fræ fjúka og norðurljósin syngja. Víða er frost og ís í ljóðunum, vetrarhörkur og klakahröngl og „rabarbarastóðið fyrir utan kreppir tærnar í angist” (35).  Rödd ljóðmælanda er rödd þess sem víða hefur farið og margt reynt og vill vara okkur við áður en það verður of seint. 

Fyrstu tvö ljóðin í bókinni draga fram liðinn tíma sem mörgum er ókunnur og svipað þema er í ljóðinu „myrkur” á bls. 55. Í amstri daganna, umferðarnið og síbylju, heyrist ekki hátt í birtingarhljómi, fjaðraþyt eða fornu tauti og skrjáfi en við ættum kannski að leggja eyrun við og muna uppruna okkar og fortíð. 

Þriðja ljóðið „tónverk í smíðum” er í sama dúr. Þar eru fyrirboðar þess að verið er að eyðileggja náttúruna með endalausri græðgi. Áður en við er litið er búið að leggja landið okkar undir grjótnámur, virkjanir og vindmyllur.  Orðið prísundarfiskur kemur þar fyrir;  lax sem elst upp í keri eða kví.

Í  ljóðinu „Jeríkó, þaulæft atriði” er vísað til þess að stríð hafa verið háð um aldir og þau bitna mest á börnum. Lúmskt fyndið er ljóð um internetið (já, reynið bara að yrkja eitthvað bitastætt um það óskáldlega fyrirbæri) og yfirvofandi endalok þess.  Og ljóð um hlátur kvenna snerti mig, það minnir á lífsbaráttu formæðra okkar og upp rifjuðust ummæli skáldkonunnar Margaret Atwood: Karlar óttast að konur hlægi að þeim – konur óttast að karlar drepi þær.

VINDHANAHLÁTUR

í þann tíð hlógu konur

hvorki dátt né lengi

kannski stöku álfkona á nýársnótt

eða stúlka í hópi barna

undir rökkursvefninn

í þessu landi var hlátur jafn galinn

og vindhani á bæjarburst

hefði ekki lafað þar lengi

nema ryðgaður skakkur

með óþolandi ískri

til einkis að tjasla við hann

slitinn úr öllu samhengi við vindáttina

og nauðsynleg jafnaðargerð

eins gott að sleppa honum alveg

(32)

Guðrún er meistari í orðasmíð og hugrenningatengslum eins og ótal dæmi sýna; „reynið bara að segja upphátt: þrír vetur í röð … og fallið er bratt niður í dimmt annálamyrkur” (36). 

Ekki eiga mávar sér marga málsvara en Guðrún dregur upp mynd af þeim, leitandi sér eilíflega að góðum stað til að deyja á.  Ruslahaugarnir þar sem þeir dvelja löngum eru friðsæll staður; með volgri vélarolíu  og ryðrauðum salla sem fellur hljóðlaust (41). Allt á sinn tilverurétt í heimsmyndinni.

Lljóðin í Kallfæri eru ort af orðsnilld og hagleikni, djúpri visku, stakri myndvísi og knýjandi þörf. Þau eru hvert öðru betra. Ég staldraði oft við mörg þeirra og naut þess að lesa þau, s.s. telos, gullgerðarlist og „dátarnir staðföstu. 

Bókin endar á himnabréfi til lesenda en skv. gamalli trú voru það bréf sem skrifuð voru á himnum og bárust síðan til manna. Þeir sem komust yfir slík bréf töldust hólpnir í þessu lífi og öðrum (61). Í Kallfæri er sannarlega reynt að koma himnabréfinu til okkar, vara okkur við og veita sáluhjálp. En við þurfum að leggja eyrun við.

Ekki er það útdautt enn…

400px-Pinguinus_impennus_(Audubon)

Slitur úr orðabók fugla (2014) er fjórða ljóðabók Guðrúnar Hannesdóttur. Hún fer sér hægt í ljóðagerðinni en ferill hennar spannar nú tuttugu ár. Í nýju bókinni eru 33 ljóð sem öll tengjast fuglum á einhvern hátt eins og titillinn gefur til kynna. Hér birtast m.a. kristilegar dúfur, stressuð lóa, svekktur svanur og gaukur í klukku. Sumir fuglar tala, aðrir eru feigir eða jafnvel dauðir, frosnir við svell eða standa í ljósum logum, þeir eru greyptir í gull og blý en allir eiga þessir fuglar við okkur erindi.

Hér er á ferð útpæld, þematísk og heildstæð ljóðabók með skemmtilegum vinklum. Myndmálið tengist þemanu náið, fugl er algengt tákn í bókmenntum sem skírskotar í ýmsar áttir en stendur oft fyrir frelsi og frelsisþrá. Myndmálið er skýrt og einkennist af vísdómi og fáguðum smekk, ljóðlínurnar haganlega smíðaðar, húmor aldrei langt undan og niðurstaðan oft óvænt, ef ekki íronísk.

Táknum eins og vængjum, fjöðrum, hvössum goggum og krepptum klóm bregður fyrir í ljóðunum og yfir flögrar lúmsk ádeila sem birtist m.a. í að samúð ljóðmælandans er með dýrum frekar en mönnum. Vísanir eru víða, t.d. í bókmenntir fyrri alda, s.s. Egils sögu, sumar skýrðar í athugasemdum í bókarlok, aðrar svífa yfir vötnum þar til þær tengjast einhverju í huganum sem kalla má almenna þekkingu (miðaldra fólks), eins og t.d. „litla gula fræ / það var ég sem fann þig / svona hnöttótt og skínandi / og stútfullt af möguleikum“ (8).

Eftirfarandi er gott dæmi um ljóð úr bókinni. Hér talar geirfuglinn en eins og kunnugt er dó hann út um miðja 19. öld vegna ofveiði, hann var eltur uppi ófleygur og varnarlaus. Í ljóðinu lýsir fuglinn örvæntingu sinni og feigð. Formið er frjálst en takturinn minnir á forna bragarhætti:

geirfugl

(ertu aftur farinn að gráta?)

skerið mitt sokkið

öndvegið víðsýna

leikvangur ljóssins

og hreiðurklöppin mín fegurst allra

hjarta mitt skelfur

líkt og dauðaþögnin

rétt fyrir jarðskjálftann mikla

angistin nístir sem

logandi teinn

eggið mitt kólnar

á skötuskeri

tjóðraður við

minn titrandi skugga

bíð ég komu mannanna

með bareflin

brugðnu

(25)

Það er alltaf von á góðu frá Guðrúnu Hannesdóttur. Á meðan skáldskapur eins og Slitur úr orðabók fugla er til á Íslandi þarf ekki að óttast að ljóðið hljóti sömu örlög og geirfuglinn.

Birt í Kvennablaðinu 12. mars 2015

Ljóð spegluð af Guðrúnu Hannesdóttur

Rakst á þessi frábæru, fallegu, fornu ljóð frá Finnlandi, „spegluð af“ Guðrúnu Hannesdóttur, í Stínu (apríl 2013)

Ef vinur minn kæmi gangandi

fengi ég enn minn vin að sjá

kæmi hann til mín langt úr fjarska

ég rétti honum hiklaust hönd mína styrka

þó héldi hann á eiturnöðru

munnur minn leitaði hans í kossi

þó drypi af vörum  hans úlfablóð

ég félli honum fast að hálsi

þó sleginn væri hann líkþrá sárri

legðist fegin við hlið hans niður

þó lakið væri drifið blóði.

Sokkar handa dauðanum

ég lofaði dauðanum

að prjóna á hann sokka

tæki hann mig auma

úr táradal þessum

en það gerði hann ekki

skömmin sú arna

greip bara með sér

þá glöðu og ríku

– gerpið atarna

skeytti hvorki

um skömm né sóma

tók lukkunnar börn

í lífsins blóma

skildi mig eftir

skarn allra barna

í dimmu horni

– fanturinn svorni

hvað geri ég nú?

hvers á ég að gjalda?

gráta mun ég

þurrum tárum

þó sokkalaus skeinist hann

um veröld sárkalda

– um aldir alda!

(ort út frá fornri hálfkæringsvísu með kúnstugu rími)

Sumarkoma

mýrar þiðna

skarir gliðna

sandkorn losna

eitt frá öðru

tjarnir hlýna

strendur sindra

losnar allt

úr íssins viðjum

djúpt í hafi

kviknar ylur

seint mun hlýna

kalið hjarta

sorg mín handan

þíðumarka