„Tveir eru garpar er einna hafa orðið nafnkunnastir á Vestfjörðum, þeir Þorgeir Hávarsson og Þormóður Bersason svarabræður, og er að vonum mart í frásögum af þeim við Djúp, þar sem þeir hófust upp, svo og í Jökulfjörðum og á Hornströndum; hafa þeir og í þessum stöðum öllum frægðarverk unnin…Flestar þykja oss sögur garpa þessara svo merkilegar að andvaka nokkur sé til gerandi að rifja þær upp enn um sinn…“

 Fór að sjá Gerplu í gærkvöldi í Þjóðleikhúsinu. Baltasar Kormákur leikstýrir og samdi leikgerðina ásamt Ólafi Egilssyni og leikhópnum, hún er ansi snjöll og húmorinn algjörlega í öndvegi. Sögumannsformið var notað í góðu hófi, Ólafur Darri þrumaði yfir salinn þegar við átti. Leikmynd Gretars Reynissonar er mjög flott, snarbrattur hamar, loðnar þúfur og burstabæir úr tjöldum sem geta á einu augnabliki breyst í lokrekkju eða æstan sjó. Lýsingin er útpæld og nær algjörlega fram þeim áhrifum sem henni er ætlað,  glímubúningarnir eru óvænt útspil, stíla inn á þjóðrembuna og eru sérlega notadrjúgir. Tónlistin kemur skemmtilega á óvart og kitlar hláturtaugarnar. Leikararnir stóðu sig allir með mikilli prýði, þeir léku t.d. altaristöflu, dauðan hval, feigan hrút og fjöruga hesta eins og ekkert væri og það er nú ekki heiglum hent að tala saman á 14. aldar íslensku og láta það virka. Kolbrún og Þórdís í Ögri eru skýrar andstæður sem takast á um skáldið og elskhugann Þormóð. Björn Thors var mjög flottur,  ekki vitund líkur Katli Mána í þessu stykki, og það er sérlega gaman að sjá  Ólafíu Hrönn og Ilmi leika fögur og tragísk tálkvendi af mikilli reisn og innlifun. Jóhannes Haukur var flottur Þorgeir, brjóstumkennanlegur og meinfyndinn með sína eilífu hetjufrasa og óslökkvandi bardagafýsn. Óborganlegt og ógleymanlegt er ástaratriði á ís þar sem leikararnir skauta um sviðið og auðvitað er atriðið með hvönnina Þorgeirs á sínum stað. Það er ekki víst að þeir sem ekki þekkja Gerplu Laxness  fái jafnmikið út úr sýningunni, miklu er sleppt og margt einfaldað og sumt túlkað í botn eins og gengur þegar heimsfræg skáldsaga er færð í leikbúning í fyrsta skipti. En þetta er frábær sýning, sjónræn og leikræn, falleg og skemmtileg.

Ég er mikill aðdáandi skáldverka Gyrðis Elíassonar. Frá því ég las Bréfbátarigninguna í Kennó á níunda áratug siðustu aldar varð ég algerlega heilluð af sagnaheimi hans og frásagnarhætti. Það er hægt að gleyma sér algerlega í sögum hans og ljóðum, litum og myndum, tónum og táknum, vísunum og tengingum. Söguþráðurinn tekur óvæntar dýfur, persónurnar eru daprar og einmana, misskildar og sérvitrar. Það er alltaf eitthvað undirliggjandi, spenna og ógn, sem heldur manni í helgreipum. Lauk við Milli trjánna á dögunum og er í fyrsta skipti tvístígandi. Sögurnar í bókinni eru fullmargar og mér fannst þær misgóðar. Náði ekki tengingu við þær allar eins og ég er vön en flestar eru reyndar magnaðar. Húmorinn, ljúflegur en lúmskur textinn, bæld sorg, biturð og reiði, dapurlegar persónurnar, þetta er allt á sínum stað en hvað er ég þá að væla? Ég ætla að gefa bókinni meiri tíma, maður les ekki Gyrði á hlaupum. En ég vona að hann fái bókmenntaverðlaunin 2009 sem hann er tilnefndur til, þetta er náttúrulega snillingur.

Á því herrans ári 2008 kom út skáldsagan Hallgrímur, um ævi Hallgríms Péturssonar, eftir Úlfar Þormóðsson. Ég varð strax heilluð af flottri bókarkápu en komst ekki í að lesa hana fyrr en á dögunum. Í verkinu er þeim Brynjólfi Sveinssyni og Hallgrími stillt upp sem vinum og fóstbræðrum á tímum galdrafárs, hjátrúar, harðra dóma og sárrar fátæktar. Brynjólfur safnar skáldskap og handritum, hann er kennimaður, trú hans er staðföst og honum er annt um heiður sinn og starfsframa. Ólík eru kjör þeirra Hallgríms og skoðanir en vinátta þeirra nær út yfir gröf og dauða. Guðríður Símonardóttir, Tyrkja-Gudda,  er heillandi kona, fögur, lífsreynd og dularfull ræktar hún rabarbara við bæjarvegginn og aðstoðar nágrannakonur í barnsnauð, hún er 15 árum eldri en hinn stóri og dökki Hallgrímur. Hann er efasemdarmaður fram í rauðan dauðann, andríkt skáld, lífið leikur hann býsna grátt og hefði leikið hann öllu verr hefði Brynjólfs ekki notið við. Þetta er stórfín skáldsaga, líkt og bæði Rauð mold og Hrapandi jörð, sem fjalla um Tyrkjaránið. Þessi verk Úlfars Þormóðssonar hafa ekki notið nægrar athygli og hylli. Hann skrifar um heillandi tíma og sögulega atburði af þekkingu og innsæi, flottur stíll, leikræn samtöl, flott umgjörð,  mikið drama.

Ég vek athygli dyggra og útvalinna lesenda minna á því að nú er hægt að lesa bókmenntagagnrýni mína hér á síðunni (frá árinu 2000 og til vorra daga). Þetta efni hef ég dundað við að grafa upp og brotist í gegnum myrkviði WordPress með hyggjuvitið eitt að vopni. Ef til vill vantar einhverja dóma en þetta er mestallt hér samankomið. Ef stemning er fyrir því, mun ég setja inn fjölmiðlapistlana mína sem ég skrifaði í Moggann á árunum 2001-2003. Njótið vel.

Í gærkvöldi fórum við Sossa á leikritið Munaðarlaus eftir Dennys Kelly (breskt leikritaskáld) sem sýnt er í salnum í Norræna húsinu. Þetta er hörkuleikrit, keyrt áfram án hlés í einn og hálfan tíma. Þrjár persónur takast á í þröngu rými, tengsl þeirra og stórar siðferðislegar spurningar koma fram í samtölum á milli þeirra: uppgjör, ásakanir, slitróttar setningar, misvísandi skilaboð, beiskja, höfnun; slettur, frammígrip, æsingur, hver talar ofaní annan, misskilja eða  leiða talið að öðru. Hér er meðvirkni, öryggisfíkn, samviska, réttlæti, rasismi, stéttaskipting, fjölskyldubönd, ofbeldi og ást. Helena og Danni búa saman og eiga fimm ára gamlan son Þau búa í fallegri íbúð í „fokking skítahverfi“ í stórborg, þau hafa góða vinnu og lifa sínu fjölskyldulífi innan um ofbeldi götunnar. Bróðir Helenu, Ívar, er í vondum málum og birtist eitt kvöldið á stofugólfinu hjá þeim, alblóðugur. Þau systkinin urðu ung munaðarlaus og hefur Helena haldið hlífiskildi yfir bróður sínum alla ævi. Eftir því sem líður á leikritið sést betur og betur hvaða mann persónurnar hafa að geyma og það er ekki fagurt. Verkið er þýtt á  hispurlaust talmál sem svínvirkar, fokk og sorrí í öðru hverju orði auka á trúverðugleikann. Þrír ungir leikarar fara með hlutverkin og eru allir upprennandi snillingar. Vignir Rafn Valþórsson þýðir og leikstýrir (gamall MK-ingur). Magnað leikrit, hrátt og átakanlegt, sem allir ættu að sjá, örfáar sýningar, sjá HÉR.

Ps. hlusta á Lostafulla listræningjann á rúv í dag kl. 14.30.

Mefistó og Faust díla um sál hins síðarnefnda (Delacroix 1798-1863)

Sagan af Faust hinum lífsþreytta sem seldi djöfsa sál sína forðum er sígild og Goethe gerði hana að efnivið sínum í samnefndu verki. Faust Goethes er sundurlaus ljóðabálkur sem hann var áratugi að hnoða saman en innan um eru gullmolar. Til eru tvær hálfkláraðar þýðingar á íslensku á Faust. Hið frábæra Vesturport hefur samið leikgerð af Faust og ég var á lokaæfingu í gær í Borgarleikhúsinu. Margt er gott og fallegt í sýningunni en ég var samt ekki alveg heilluð þótt þarna sé frábært og sérlega myndarlegt listafólk. Hilmir Snær er Mefistóteles og æðir frussandi um sviðið með ýktri rödd eins og vanalega, Björn Hlynur er litlaus sem Faust ungur og Rúnar Freyr alltaf jafnstirður. Nína Dögg var algerlega frábær og Þorsteinn Gunnarsson líka, alvöruleikarar sem lýstu upp sviðið með nærveru sinni, góðri framsögn og blæbrigðaríkri tjáningu. Gréta, ungmeyjan sem heillaði Faust  með sakleysi sínu og fegurð, var ekkert sérstök, hvorki sérlega saklaus né tælandi. Sviðsmyndin er smart útfærð en oft hrikti í henni þegar leikararnir klifruðu í henni. Yfir áhorfendur er strengt net þar sem leikið er og dansað af mikilli innlifun. Loftfimleikar þessir komu vel út fyrir djöfla og púka og innkoma t.d. Rúnars sem Valentinos (sem er orðinn einhver Valli skrípafígúra) var áhrifamikil en í sumum atriðum voru þeir næstum því kjánalegir. Í leikgerðina finnst mér vanta að túlka miklu dýpra angistina, bölið og efann í breysku manneðlinu. Hins vegar er þetta flugeldasýning í flottum sviðs- og leikhúslausnum, húmor og leikgleði og mér leiddist aldrei. Ég mæli hiklaust með því að fólk sjái þessa sýningu, hún er smart, frumleg og skemmtileg.

Pabbi bauð okkur afkomendum sínum og tengdabörnum á söngleikinn Ólíver í Þjóðleikhúsinu, hann gaf okkur það í jólagjöf. Það var mjög gaman. Sýningin er flott show, allir á þönum, dansandi og syngjandi. Hljómsveitin heldur uppi fjörinu. Sýningin er auðvitað fyrir börn fyrst og fremst, ógnin, háskinn og grimmdin eru milduð, persónurnar einfaldar og söguþráðurinn þynntur út. Söngtextarnir eru flottir og vel heyrast orðaskil. Góð skemmtun fyrir unga sem aldna og aldrei dauður punktur.

Lauk í gær við Himininn yfir Þingvöllum eftir Steinar Braga. Þrjár langar smásögur sem snúast um einmana  fólk, firrt og geggjað. Flottar sögur um vonleysi, heimsendi, glötun. Einkum var ég hrifin af síðustu sögunni sem birtir myrka framtíðarsýn, sjórinn er gufaður upp, borgirnar auðar og varla nokkurt líf að sjá. Þrjár manneskjur þrauka á borpalli í miðri eyðimörk, týndar og tröllum gefnar. Miðsagan er um kærustuparið Davíð og Önnu, átakanleg saga, full af tilvistarspeki og furðum. Fyrsta sagan er um hinn einræna Emil sem fær ókunna stelpu í heimsókn til sín og hún setur líf hans úr skorðum. Þetta er flottur texti, persónurnar vel útfærðar og spennan á milli þeirra mögnuð, andinn drungalegur og ógnvekjandi. Sannkallaðar hryllingssögur.

Ævisaga Vigdísar Finnbogadóttur er hátt á fimmta hundrað síður, með myndum og heimildaskrá. Það er gaman að lesa hana, hún er vel skrifuð og skemmtileg. Bókarkápan er hins vegar hræðileg, afar vond ljósmynd  hjá JPV. Gleðilegt að fyrirmyndarkonan og forsetinn ástsæli skuli hafa verið með minnimáttarkennd sem unglingur og þjáðst af freknum og feimni, óöryggi og fullkomnunaráráttu og sem ung kona hafi henni fundist hún hafa klúðrað öllu lífi sínu, hætti í skóla og skildi við eiginmanninn. Þetta er samt eins konar glansmynd, ekki fær maður neitt að vita t.d. um uppruna dótturinnar, leyndarmálið bak við eilífa æsku Vigdísar (lýtaaðgerðir?) eða um ástarlíf hennar – enda kemur manni þetta náttúrulega ekkert við þótt mann blóðlangi að vita það. Ritdómur á leiðinni í mbl en birtur hér fyrir mína dyggu lesendur.