Þá hefur dómnefndin góða lokið störfum í bili. Fimm bækur voru tilnefndar í dag um leið og íslensku bókmenntaverðlaunin. Það má heyra hér (undir lok Víðsjár).

Tilnefningar:

Elísa Björg Þorsteinsdóttir – Málavextir

Guðbergur Bergsson – Öll dagsins glóð

Kristján Árnason – Ummyndanir

María Rán Guðjónsdóttir – Kirkja hafsins

Sigurður Karlsson – Yfir hafið og í steininn

Safn portúgalskra ljóða frá 1900-2008 í snilldarþýðingu Guðbergs Bergssonar:

ÞAÐ ÞARF ENGINN AÐ SEGJA MÉR

Það þarf enginn að segja mér

að aspir veki veruleikann með nekt sinni

þegar sólin umvefur þær, stoltar, einmanalegar,

hnarreistar við vatnborðið.

Úr fjarlægð nálgast menn með báta

Og vaða fljóið upp í klyft.

Folarnir hlaupa frjálsir um eyjarnar

en fara síðan um stíga

með ólar gyrtar um kviðinn

João José Cachofel (1920-1982)

GEITURNAR

Alls staðar þar sem er hálent og jörðin hrjóstrug eru geitur, svartar, afar kvenlegar að skoppa af einum steini á annan. Frá því ég var lítill hef ég verið hrifnn að þessum gálum. Ég átti eina, afi gaf mér hana og kenndi mér að nota hana þegar ég væri þyrstur, þrútnu volgu júgrin sem hendurnar léku við mjúklega áður en munnurinn færðist nær, svo mjólkin spýttist ekki um andlitið, hálsinn, brjóstið, og jafnvel, eins og stundum gerðist, hver veit nema að ásettu ráði, um litla ilmandi gatið. Geitin hét Malta og var hesturinn minn og hver veit nema fyrsta konan.

Eugénio de Andrade (1923-2005)

Við Sossa fórum í Borgarleikhúsið í gær að sjá Djúpið, eftir Jón Atla Jónasson. Þetta er einleikur sem gerist á hafi úti svo Sossa var á heimavelli. Það eru furðu fá íslensk leikverk sem fjalla um eða tengjast sjómennsku og útgerð, einn af aðalatvinnuvegum þjóðarinnar (Brim, Hart í bak, Hafið…). Ingvar E. Sigurðsson (E-ið stendur fyrir Eggert) var algjörlega frábær, það sem maðurinn getur leikið! Fyrir utan hvað hann er fallegur, með frábæra framsögn og rosalega útgeislun þá leikur hann svoleiðis af lífi og sál að maður sat í lokin skjálfandi með gæsahúð í nokkrar mínútur áður en klappið braust út.

Kirkja hafsins er margverðlaunuð skáldsaga eftir Ildefonso Falcones. Ég opnaði þessa bók full fordóma (nafnið er klént) en hún kom skemmtilega á óvart. Sagan gerist á 14. öld, lénsherrarnir arðræna leiguliða sína, halda þeim í lífstíðaránauð, hirða arðinn af striti þeirra og nauðga kvenfólkinu. Feðgarnir Barnet og Arnau komast til Barcelona við illan leik og þá upphefst mikil og soldið langdregin hörmungarsaga af baráttu við óréttlætið. Það voru ekki færri illmenni á fjórtándu öld en nú, alls staðar verið að svindla, græða og svívirða. María Rán Guðjónsdóttir þýddi þennan doðrant beint úr spænsku og gerir það bara býsna vel.

Þetta er soldið skondin saga um landabrugg og leynilega fólksflutninga. Persónurnar eru skemmtilega æðrulausar og heilsteyptar, prinsippfólk sem er ekki að eltast við eitthvað rugl. Minnir doldið á Heinesen finnst mér.  Höfundurinn Tapio er Íslandsvinur og þýðing Sigurðar Karlssonar bara býsna góð. Hér er bókin á finnsku fyrir áhugasama.

Býfluga(Little Bee í USA, The Other Hand í UK) er mögnuð saga um samnefnda stúlku sem hefur flúið frá heimalandi sínu, Nígeríu, til Bretlands. Hún leitar á náðir Söru, blaðakonu sem nýlega hefur misst mann sinn vegna atburða sem tengjast Býflugu og er þar að auki í tómu tjóni vegna framhjáhalds o.fl. Víð á Vesturlöndum höfum ekki grænan grun um allan þann hrylling sem viðgengst í Afríku, mannréttindabrot, morð og nauðganir eru daglegt brauð. Samt eiga Vesturlönd sök á þessu með botnlausri græðgi sinni, þau hafa sölsað undir sig auðlindir Afríkubúa, t.d. olíu og demanta, og ala á ófriði til að geta selt þeim vopn. Sorgarsaga, hörkuspennandi, ekki fyrir viðkvæmar sálir.

Las óvenjulega bók um daginn, Votlendi (Feuchtgebiete) eftir þýska skáldkonu, Charlotte Roche. Bjarni Jónsson þýddi, sennilega úr ensku. Þetta er hressilega hispurlaus saga, botnlaus ádeila og geðveiki, en þó er smáglóra í ruglinu. Algjörlega kynósa saga en ekki samt klám. Líkaminn til umfjöllunar, með öllum sínum opum, úrgangi og vessum og engin fjöður dregin yfir það. Er þetta femínistabók, kvenfrelsisbók? Tja það er spurning. Konur hafa verið óhreinar frá dögum Adams og Evu, þær eru undir endalausri pressu með að verða hreinar, fallegar, ungar, stæltar og kynþokkafullar, þær eiga að líta vel út og ilma vel. Sjá ágætis umfjöllun hér. Bókin er skrifuð gegn öllu hreinlætinu, sótthreinsuninni, sýklahræðslunni, dauðhreinsuninni. Tíðablóðið er mas blátt í auglýsingunum en hér lekur það um allt, til höfuðs dömubindaiðnaðinum. Hér er enginn tepruskapur, hressilegt talmál, tekið á tabúum. Hispursleysið skilar sér í þýðingunni, engin væmin orð eins og samfarir, bakhluti og sköp heldur eru hlutirnir kallaðir sínum réttu nöfnum. Bullandi gróteska, líkamsvessar, öll op í gangi! Frábært! En er söguhetjan fórnarlamb líkamsdýrkunar eða frjáls (snargeggjaður) gerandi? Hún er lítil, óörugg og einmana þrátt fyrir allt fjörið í kynlífinu og þráir innst inni sameiningu fjölskyldunnar. Gaman að þessu.

Eftir Juan José Millás (2006).  Hermann Stefánsson þýðir bókina, sennilega úr spænsku en það kemur ekki fram á saurblaði. Millás er þekktur spænskur rithöfundur, margverðlaunaður og viðurkenndur en ekki hef ég lesið annað eftir hann. Laura og Julio er friðsöm bók um firrtar, líflausar og  hversdagslegar  manneskjur en ástin deyr í tilbreytingarleysinu. Hnökralaus þýðing á íslenskunni, virðist mér, stundum eru tyrfnir og heimspekilegir kaflar  sem erfitt hefur verið að þýða. Mér fannst flott sagan í sögunni um kassadömuna, fötin í fatahreinsuninni og um skuggana. Sjálfur er Julio einskonar skuggi, lifir skuggalífi í íbúð vinar síns (íbúðin er spegilmynd af íbúð þeirra Lauru), fer í föt hans og notar rakspírann hans, og njósnar um Lauru sem vill skilnað enda hefur hún þegar snúið sér annað. Raunsæið er hér í botni, fjarlægð og skilningsleysi. Alls staðar eru tvennur og skipting, andstæður; raunverulegt og gervi/plat, sbr. vinnu Julios sem felst í að búa til líkön af veruleikanum. Eftirminnileg bók, fínn ritdómur í DV hér.

Allmargar bækur sem koma út um þessar mundir eru úr framandi menningarheimum (t.d. Hús moskunnar, Tilræðið, DeNiro og ég, allt fínar bækur og vel þýddar). Í morgun lauk ég við Hvíta tígurinn  (Bookverðlaunin 2008), sem gerist í Indlandi, Ísak Harðarson þýðir hana úr ensku (oftast ágætlega). Stórskemmtileg saga, söguhetjan Balram fæðist í litlu þorpi sem er fast í fornum siðum, stéttaskiptingu og  barnaþrælkun, hann gerist þjónn og bílstjóri hvíts auðmanns og fer til í Delhí, brjálæðislega spilltrar og kaótískrar borgar þar sem frumskógarlögmálið ræður. Balram tilheyrir neðsta lagi samfélagsins og þarf að þola margvíslega kúgun og niðurlægingu uns hann tekur til sinna ráða. Boðskapurinn er sá að fátæktin geti af sér grimmd og ofbeldi, geri menn vonda. Balram trúir þvi staðfastlega að þegar hvíti maðurinn verður búinn að ganga frá sjálfum sér með farsímanotkun og eiturlyfjum muni tími hinna brúnu og gulu manna renna upp. Er það svo ósennileg kenning?

Ég hef verið að lesa og skrifa um Harm englanna eftir Jón Kalman. Hún er alveg frábær, full af snjó og myrkri. Set ritdóminn hér þegar hann hefur birst í Mbl. Þetta er í senn heimspekileg, pólitísk og söguleg skáldsaga sem er engu síðri en Himnaríki og helvíti sem var algjör snilld. Brugðið er upp margvíslegum myndum af íslensku þjóðlífi eins og það var fyrir um hundrað árum,  karlar eru úttaugaðir af erfiðisvinnu, sjóvolki og búandhokri, en börn, sérstaklega munaðarleysingjar, eru svelt og barin, og konur hugga, líkna og fórna:

„… því þannig hefur það alltaf verið, menn koma slæptir heim, blautir, kaldir af sjó eða engjum, hlamma sér ofan i fletin og konur draga af þeim klæðin og ganga síðan frá meðan þeir hvíla sig, þurrka fötin meðan þeir sofa, þær sofna seint en vakna á undan öllum, undirbúa og þjónusta meðan þeir hvíla sig, meðan þeir lesa, læra að skrifa, meðan þeir mennta sig og ná forskoti, vald kallar alltaf á óréttlæti og þó lífið sé hugsanlega fagurt þá er manneskjan ófullkomin…“ (249).