„Á sviði efnishyggju snúast í þjóðlífinu tveir kólfar hvor um annan, sjálfstæðismenn sem lýsa því yfir að höfuðviðfangsefni þeirra sé að berjast gegn jafnaðarmönnum (…). Jafnaðarmenn telja höfuðviðfangsefni sitt að uppræta íhald – stjórnmálaflokk sem var lagður niður í landinu 1929. Hvorugur þekkir sjálfan sig af þeirri mynd sem andstæðingurinn bregður upp af honum. Báðir beita líkum aðferðum til að vera sér úti um lífsbjörg í þeirri veiðistöð sem þeir þekkja eina, lokaðir inni í leikgrind málfars em alvaran hefur étist innan úr“.

Svo ritar Þorsteinn Antonsson (f. 1943) í grein sem heitir „Íslenskt þjóðlíf og bókmenntastofnunin“ í bókinni, Sjáendur og utangarðsskáld (1985) sem ég keypti á bókamarkaðnum í Perlunni um daginn á 290 krónur. Skemmtilegar greinar um bókmenntir eftir kallinn, honum ratast víða satt á munn og ótrúlegt að sjá að sömu draugar eru á ferð í bókmenntastofnuninni og pólitíkinni síðan á níunda áratug síðustu aldar. Ég minnist þess að lærifaðir minn í bókmenntum í háskólanum, Matthías Viðar Sæmundsson (1954-2004), las eitt sinn upp úr persónulegu bréfi frá Þorsteini í kennslustund við mikinn fögnuð. Báðir sjáendur og utangarðs.

Ástarbál og fleira

Á Seyðisfirði gerist margt í leynum og Jón Hallur Stefánsson hefur skrifað þennan fína krimma um það. Ég skemmti mér mjög vel við að lesa bókina, trúverðugar persónur og eðlileg samtöl, spennandi söguþráður og vel skrifað (nokkrar smávægilegar mál- og stafsetningarvillur). Hressandi sófalesning, spenna og drama.

Dickens, 1812-1870

„…Ég hef reynt að lýsa þvi sem kom fyrir mig og mömmu á eynni. Ég hef ekki reynt að fegra neitt. Allir segja það sama og Dickens. Þeir hafa dálæti á sögupersónum hans. En eitthvað hefur breyst innra með mér. Eftir því sem ég hef elst hef ég fjarlægst sögupersónur hans. Þær eru of háværar, þær eru ýktar. En séu grímurnar teknar af þeim má sjá skilning hjá skapara þeirra á mannssálinni og öllum þrautum hennar og fordild. Þegar ég sagði föður mínum frá dauða mömmu féll hann saman og grét. Það var þá sem ég áttaði mig á því að fegrun getur átt rétt á sér. En hún á heima í lífinu – ekki bókmenntunum“ (233).

Herra Pip er frábær bók. Á afskekktri suðurhafseyju geisar stríð en hin 13 ára Matilda kynnist Glæstum vonum eftir Dickens hjá hinum undarlega Hr. Watts, eina hvíta manninum á eyjunni. Hermenn og skæruliðar halda eyjarskeggjum í helgreipum, eina flóttaleiðin er á náðir skáldskaparins en hann getur verið skeinuhættur. Sagan er um kærleika, grimmd og hinn undarlega eiginleika eða náðargáfu mannskepnunnar að geta raðað saman lífi sínu úr rjúkandi rústum.

Ég var að lesa Dægurvísu (1965) og Í sama klefa (1981) eftir Jakobínu Sigurðardóttur, greip Snöruna (1968) í leiðinni. Dægurvísa var tilnefnd til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs á sínum tíma. Hún eldist ekki sérlega vel, er doldið unglingaleg í byggingu en vel stíluð, persónurnar eru einfaldar og söguþráðurinn frekar óspennandi. Hugmyndin gengur út á að fylgjast með íbúum húss í einn sólarhring, hvunndegi þeirra og örlögum, ástum, sorg og vonbrigðum. Jakobína gerði margvíslega tilraunir með sögumann og sjónarhorn, í Snörunni (sem er mjög sósíalísk bók) er verið að ávarpa annan mann og í Í sama klefa segir alþýðukona annarri konu frá lífshlaupi sínu, frásögn hennar er slitrótt og tilþrifalítil en þegar hún raðast saman finnur maður til samúðar og samstöðu með lítilmagnanum.  Verk Jakobínu eru ýmist flokkuð sem módernismi eða undir félagslegt raunsæi. Jakobína fæddist á Hornströndum frostaveturinn mikla. Hún bjó rausnarbúi í Mývatnssveit til dauðadags 1994 og hóf að skrifa skáldsögur eftir að hafa komið upp fjórum börnum. Það var (er?) hlutskipti margra skáldkvenna. Það er engin mynd til af henni á netinu og hún er ekki á bókmenntavefnum undir joð.

Japönsk fjöldaframleiðsla

Ég lauk við Skaparann í dag, á alþjóðlegum baráttudegi kvenna. Ég hef alltaf verið mjög hrifin af verkum Guðrúnar Evu Mínervudóttur, Albúm fannst mér frábær bók og einnig Fyrirlestur um hamingjuna. Í þeim er einhver þægileg hippastemning sem ég fíla vel, liðinn / glataður tími, venjulegt fólk sem hefur sína sérviskur og fortíðarþrá. Í Skaparanum segir frá Sveini sem smíðar kynlífsdúkkur og Lóu, einstæðri móður á barmi taugaáfalls, eldri dóttir hennar þjáist að anorexíu og sjálf er Lóa á góðri leið með að missa stjórn á drykkjunni. Sjónarhorninu er skipt á milli þeirra Sveins og Lóu og sömu atburðum lýst út frá upplifun hvors þeirra. Um leið er tekist á um heimspekilegar og siðferðilegar spurningar, um líkama og sál, sköp-un og sílikon, kynlífsiðnað, firringu og einmanaleika. Hér er hvorki klám eða predikanir, bara einmana manneskjur sem þurfa á ást og umhyggju að halda og kynnast af tilviljun. En margs konar misskilningur,  komplexar og flækjur koma upp enda er lífið flókið og fullt af veseni. Þó leynist von í allri þjáningunni og ruglinu. Flott bók og vel skrifuð. Mér og minni fjölskyldu kom verulega á óvart að sjá vísu eftir pabba í bókinni, orta um Kópavogsskáldið góða  Hjört Pálsson fyrir margt löngu:

Hann sem aldrei átti föt / né krónu fyrir kaffi / er nú kominn út á göt- / u á Béemmvaffi.

Í kvennabúri soldáns

Ég er að lesa Tré Janissaranna, sakamálasögu eftir Jason Goodwin í svolítið stirðri þýðingu Ragnars J. Gunnarssonar. Geldingnum Yashin er falið að rannsaka dularfull morð við hirð Tyrkjasoldáns. Óvenjuleg rannsóknarlöggan, sögutíminn (nítjánda öldin) og framandi umhverfi heimsveldis Ottómana í Istanbúl minnir mig aðeins á sögurnar um Erast Fandorín (Boris Akunin), hinn fræga og rökvísa, rússneska spæjara sem ég held mikið upp á. Yashim er fágætur karakter og merkileg persóna, geltur á unga aldri, kynlaus en ekki alveg laus við langanirnar. Hann er útsmoginn og lunkinn að leggja saman tvo og tvo, fíhraustur og afbragðs kokkur (girnilegar uppskriftir eru í sögunni). Það er gaman að fylgjast með iðandi borgarlífinu, markaðstorgum og moskum, kurteisisvenjum og tedrykkju, stéttaskiptingu og samfélagsgerð þar sem súpugerðarmenn, vændiskonur og sútarar hafa hver sitt umráðasvæði. Fortíð og framandi menningarheimar eru svo sannarlega heillandi söguefni. Janissarar þeir sem bókin er kennd við voru úrvalssveit hermanna sem hafði verndarhlutverk og naut ýmissa forréttinda. Á friðartímum gerðust þeir yfirgangssamir og loks fékk soldáninn nóg, snerist gegn þeim og voru þeir felldir  þúsundum saman hvar sem til þeirra náðist. Nú er ég á bls. 204 (af 345) og svo virðist sem einhverjir Janissarar hafi lifað af helförina og hyggi á hefndir. Líst vel á og held að Yashim muni takast að leysa málið en til þess hefur hann aðeins tíu daga.

Rannsóknarlögreglumaðurinn geðstirði, Kurt Wallander, fær liðsauka frá Lindu dóttur sinni í nýjustu bók Henning Mankells, Fyrir frostið ( Innan frosten kom út 2002 í Svíþjóð en 2008 hér á landi, hvaða seinagangur er það eiginlega?) Linda litla ætlar líka að verða lögga og er sannarlega betri en enginn, bráðskörp og hugrökk kona. En þarf hún ekki bara að fá sinn eigin bókaflokk? Sagan er alltof löng og langdregin, undarlegar þýðingar á stöku stað og óskipuleg greinaskil í samtölum en spennan er vissulega til staðar og karakterarnir áhugaverðir þótt þeir séu orðnir frekar fyrirsjáanlegir, löggurnar stressaðar og glæponarnir snarklikkaðir trúarofstækismenn. Wallander hefur verið í betra formi, ég vil meira af honum og minna af Lindu.

Sólsetur í Afríku

„Mma Ramotswe hallaði sér aftur í stólnum og lokaði augunum. Hún vissi að til voru staðir í heiminum sem voru alltaf grænir og gróskumiklir, þar sem vatn hafði enga merkingu því að það var alltaf til staðar, þar sem gripirnir voru aldrei horaðir og sljóir; hún vissi það. En hana langaði ekki til að búa á slíkum stað því hann væri ekki Botsvana, að minnsta kosti ekki hennar Botsvana. Uppi í norðri, nálægt Maun, við óseyrina þar sem áin rann öfugt, aftur inn í landið, var gróskan meiri. Hún hafði komið þangað margoft og tærir lækirnir og víðáttur Mopani-skóganna og hátt grasið hafði fyllt hana undrun. Hún hafði verið glöð fyrir hönd fólksins þarna því það hafði vatn allt í kringum sig, en henni hafði ekki fundist þetta vera sinn staður, heldur var hann í suðrinu, í brakandi þurru suðrinu“ (208).

Enn ein hugljúf saga um Mma Ramotswe á Kvenspæjarastofu nr. 1 eftir Skotann Alexander McCall Smith, sú sjöunda í röðinni. Maður er eiginlega kominn til Afríku og finnur lyktina af kraumandi graskersbitum í potti, rauðrunnatei og kleinuhringjum og iljarnar brenna í sjóðheitum sandi. Skemmtilegar persónur og góður andi svífur yfir, viska og yfirvegun; þetta er mannbætandi lesning. Og nú er verið að gera bíómynd um Kvenspæjarastofuna, það verður gaman að sjá. Ekkert popp og kók í hléinu, heldur  mopani-ormar og vatn.