Ég hef verið að lesa ævisögu Gríms Jónssonar amtmanns á Möðruvöllum í Hörgárdal  (1785-1849) eftir Kristmund Bjarnason. Ég hef varla getað lagt hana frá mér þar sem hún er afar fróðleg og skemmtileg. Tímabilið sem fjallað er um er svo merkilegt og heillandi, Grímur sjálfur var merkismaður sem stóð í stappi bæði opinberlega og í einkalífi og dregin er upp sannfærandi mannlýsing, fjallað er bæði um lífshlaup hans og framavonir, ættir og fjölskyldu, persónuleika hans, kosti og galla. Mál og stíll bókarinnar má kenna við gullaldaríslensku. Engu er haldið fram í bókinni án raka og heimilda en stundum spurt kurteislega hvort hitt og þetta gæti verið orsök og afleiðing, margt er hrakið og ný gögn dregin fram í dagsljósið. Gaman er m.a. að lesa um skólahald á Íslandi í byrjun nítjándu aldar en Grímur var fátækur nemandi í Hólavallarskóla í Reykjavík. Kennslan er bágborin og snjóar inn í kennslustofurnar, margir skólapiltar eru með skyrbjúg, líkamlegar refsingar viðgangast og skólameistari er sífullur. Þá gerði ég mér ekki almennilega grein fyrir önnum þeim sem embættis-og valdsmenn hér á landi höfðu hér áður fyrr. Maður skyldi ætla að allt hefði verið hér meira og minna í dróma og deyfð og fátt borið til tíðinda sem Danakóngur hefði áhuga á eða vildi setja sig inn í. En aldeilis ekki, skrifa þurfti ótal skýrslur, yfirlit, tilkynningar og bréf í tví- og þríriti, taka við tilskipunum konungs og koma þeim til framkvæmda, eltast við að óléttar vinnukonur, níðskáld og niðursetninga, yfirheyra og ávíta vanhæfa  hreppstjóra  og svikula presta, refsa alþýðunni grimmilega fyrir minnstu yfírsjónir, standa skil á öllu regluverkinu, sköttum og verðgildi jarða, fjalla um verslun og búnaðarmál, vísitera í amtinu um óbrúaðar ár og í vondum veðrum, og skera úr deilum og margvíslegum klögumálum sem bárust endalaust inn á borð amtmannsins. Einkalíf Gríms var líka snúið, kona hans var dönsk og vildi búa í heimalandi sínu, börnin voru mörg og þau hjónin skuldum vafin. Á efri árum var hann oft sárþjáður bæði á sál og líkama, hann var rúmfastur og langt leiddur af margvíslegum kvillum (s.s. gyllinæð og tannleysi) þegar þjóðfrelsisþenkjandi bændur tóku sig til og riðu heim til hans með þeirri kröfu að hann segði af sér þar sem hann væri fulltrúi kúgunarvalds. Hálfum mánuði síðar lést Grímur amtmaður.  Ævisaga hans er stórmerk heimild um manninn og aldarfarið, minnst er á margt fólk og merkilegt sem gaman er að lesa um, ýmist þjóðþekkt eða löngu gleymt. Vísað er í margvíslegar heimildir, m.a. er vitnaði í dagbók Nínu, dóttur Gríms, sem ég hefði hug á að lesa meira í. Ekki hefur mikið þess háttar efni eftir konur varðveist frá þessu tímabili, þó er eitthvað til að bréfum, t.d. þau sem fóru á milli Gríms og systur hans, Ingjbjargar sem var móðir Gríms Thomsens.

Það var mikið rokk og ról á Gauragangi í Borgarleikhúsinu í gærkvöldi. Sýningin ber nafn með rentu, leikritið fjallar um strákagaura fyrst og fremst, aðallega hið önuga og uppreisnargjarna ungskáld Orm Óðinsson. Guðjón D. Karlsson leikur Orm og gerir það bara fantavel. Lögin eru grípandi og skemmtileg og vel flutt, söngurinn flottur (Guðjón er fínn söngvari og Valgerður algjör díva), dansarnir líka og sviðsmyndin er smart, grafíkin á tjaldi innst á sviðinu kom mjög vel út.  Leikararnir stóðu sig almennt mhög vel. Ég fattaði ekki alveg yngstu systur Orms sem var algjört krútt en átti hún að vera smábarn eða var hún þroskaheft? Sigrún Edda var ægilega tilgerðarleg, eins og hún er nú góð leikkona yfirleitt. Kennararnir voru frábærir, Bergur Þór fór algerlega á kostum. Karakterarnir eru grunnir, dregnir einföldum dráttum og boðskapurinn ekki sérlega djúpur en svoleiðis eru söngleikir og það er bara gaman. Nokkur atriði hefði að ósekju mátt stytta eða sleppa þar sem sýningin er fulllöng (kl 20 til 23). Það mátti heyra saumnál detta í salnum sem var troðinn unglingum úr grunn- og framhaldsskólum landsins en síðan brutust út mikil fagnaðarlæti í sýningarlok. Gauragangur er flott fjölskyldusýning, stuð og stemning.

Skellti mér á bókamarkaðinn í Perlunni og gerði þessi líka reyfarakaup á öndvegisritum: Aðalgeir Kristjánsson. Síðasti Fjölnismaðurinn, ævi Konráðs Gíslasonar. 990 kr. Benedikt Gröndal: Rit 2. 495 kr. Brynjúlfur frá Minna-Núpi: Saga hugsunar minnar. 990 kr. Gils Guðmundsson. Í nærveru sálar, Einar Hjörleifsson Kvaran, Maðurinn og skáldið. 390 kr. Guðrún P. Helgadóttir: Brautryðjandinn Júlíana Jónsdóttir skáldkona. 490 kr. Kristmundur Bjarnason. Lífsþorsti og leyndar ástir. Svipmyndir úr lífi Gríms Thomsens og nokkurra samferðamanna hans. 490 kr. Oddný Guðmundsdóttir frá Hóli á Langanesi: Skuld. 495 kr. Svo keypti ég eina bók til viðbótar og gaf í afmælisgjöf, samtals var þetta 5325 kr fyrir 8 eigulegar bækur sem ég ætla að lesa næstu vikur og á ferðalaginu í sumar. Gamlar bækur eru á sæmilegu verði á markaðnum en nýlegar alltof dýrar. Hand- og fræðibækur eru líka of dýrar. Þarna var fullt af fólki og góð stemning.

Ég sótti fyrri hluta málþings hjá Félagi um átjándu aldar fræði í dag en félagið er að hefja sitt 17. starfsár. Finnst líka mjög langt síðan ég sat stofnfund félagsins og tók sæti í stjórninni sællar minningar. Þema þingsins að þessu sinni var læknavísindi og heilbrigðismál, miklu meira spennandi en það kannski hljómar. M.a. fjallaði Örn Hrafnkelsson um Jón Magnússon (1662-1738), bróður Árna handritasafnara, sem skrifaði m.a. íslenska málfræði og lækningabókina Praxis Medica úr hálærðum bókum samantekin. Jón var mikill lærdómsmaður en féll í hórdóm nokkrum sinnum og var dæmdur til dauða en náðaður. Rithönd hans er jöfn og fögur og hann skrifaði margt fyrir Árna bróður. Bók hans var aldrei prentuð en gekk manna á milli í afskriftum. Hún byggir á svokölluðum raunlækningum, þe. ekki á alþýðutrú um fullt tungl, kattargall og hár úr höfði hengds manns. Þar segir m.a. svo skemmtilega:  „Hringferð blóðsins er óaflátanleg…“ og þar eru gefin ráð við þungum andardrætti kvenna (smyrja kremi á hnakkann á þeim). Bragi Þ. Ólafsson sagði frá bókinni Yfirsetukvennaskólinn sem út kom 1749 og fjallar um fæðingar, með frábærum lýsingum og skýringarmyndum. Þar fjalla menntaðir miðaldra karlar í yfirstétt um fæðingarreynslu kvenna. Ólöf Garðarsdóttir sagði m.a. frá fyrstu ljósmóðurinni, Margarítu Magnússen, sem hafði mikil áhrif á að konur gæfu nýfæddum börnum sínum brjóst. Það dró verulega úr ungbarnadauða sem var mun meiri hér en á hinum Norðurlöndunum. Kannski ekki furða þegar ráðlagt var í handbókum og af landlækni að gefa nýburum mysu fyrstu 2 vikurnar. Á þinginu sagði Örn Hrafnkelsson frá stafrænu handritasafni á netinu sem verið er að vinna að og verður spennandi að fylgjast með því.

„Tveir eru garpar er einna hafa orðið nafnkunnastir á Vestfjörðum, þeir Þorgeir Hávarsson og Þormóður Bersason svarabræður, og er að vonum mart í frásögum af þeim við Djúp, þar sem þeir hófust upp, svo og í Jökulfjörðum og á Hornströndum; hafa þeir og í þessum stöðum öllum frægðarverk unnin…Flestar þykja oss sögur garpa þessara svo merkilegar að andvaka nokkur sé til gerandi að rifja þær upp enn um sinn…“

 Fór að sjá Gerplu í gærkvöldi í Þjóðleikhúsinu. Baltasar Kormákur leikstýrir og samdi leikgerðina ásamt Ólafi Egilssyni og leikhópnum, hún er ansi snjöll og húmorinn algjörlega í öndvegi. Sögumannsformið var notað í góðu hófi, Ólafur Darri þrumaði yfir salinn þegar við átti. Leikmynd Gretars Reynissonar er mjög flott, snarbrattur hamar, loðnar þúfur og burstabæir úr tjöldum sem geta á einu augnabliki breyst í lokrekkju eða æstan sjó. Lýsingin er útpæld og nær algjörlega fram þeim áhrifum sem henni er ætlað,  glímubúningarnir eru óvænt útspil, stíla inn á þjóðrembuna og eru sérlega notadrjúgir. Tónlistin kemur skemmtilega á óvart og kitlar hláturtaugarnar. Leikararnir stóðu sig allir með mikilli prýði, þeir léku t.d. altaristöflu, dauðan hval, feigan hrút og fjöruga hesta eins og ekkert væri og það er nú ekki heiglum hent að tala saman á 14. aldar íslensku og láta það virka. Kolbrún og Þórdís í Ögri eru skýrar andstæður sem takast á um skáldið og elskhugann Þormóð. Björn Thors var mjög flottur,  ekki vitund líkur Katli Mána í þessu stykki, og það er sérlega gaman að sjá  Ólafíu Hrönn og Ilmi leika fögur og tragísk tálkvendi af mikilli reisn og innlifun. Jóhannes Haukur var flottur Þorgeir, brjóstumkennanlegur og meinfyndinn með sína eilífu hetjufrasa og óslökkvandi bardagafýsn. Óborganlegt og ógleymanlegt er ástaratriði á ís þar sem leikararnir skauta um sviðið og auðvitað er atriðið með hvönnina Þorgeirs á sínum stað. Það er ekki víst að þeir sem ekki þekkja Gerplu Laxness  fái jafnmikið út úr sýningunni, miklu er sleppt og margt einfaldað og sumt túlkað í botn eins og gengur þegar heimsfræg skáldsaga er færð í leikbúning í fyrsta skipti. En þetta er frábær sýning, sjónræn og leikræn, falleg og skemmtileg.

Ég er mikill aðdáandi skáldverka Gyrðis Elíassonar. Frá því ég las Bréfbátarigninguna í Kennó á níunda áratug siðustu aldar varð ég algerlega heilluð af sagnaheimi hans og frásagnarhætti. Það er hægt að gleyma sér algerlega í sögum hans og ljóðum, litum og myndum, tónum og táknum, vísunum og tengingum. Söguþráðurinn tekur óvæntar dýfur, persónurnar eru daprar og einmana, misskildar og sérvitrar. Það er alltaf eitthvað undirliggjandi, spenna og ógn, sem heldur manni í helgreipum. Lauk við Milli trjánna á dögunum og er í fyrsta skipti tvístígandi. Sögurnar í bókinni eru fullmargar og mér fannst þær misgóðar. Náði ekki tengingu við þær allar eins og ég er vön en flestar eru reyndar magnaðar. Húmorinn, ljúflegur en lúmskur textinn, bæld sorg, biturð og reiði, dapurlegar persónurnar, þetta er allt á sínum stað en hvað er ég þá að væla? Ég ætla að gefa bókinni meiri tíma, maður les ekki Gyrði á hlaupum. En ég vona að hann fái bókmenntaverðlaunin 2009 sem hann er tilnefndur til, þetta er náttúrulega snillingur.

Á því herrans ári 2008 kom út skáldsagan Hallgrímur, um ævi Hallgríms Péturssonar, eftir Úlfar Þormóðsson. Ég varð strax heilluð af flottri bókarkápu en komst ekki í að lesa hana fyrr en á dögunum. Í verkinu er þeim Brynjólfi Sveinssyni og Hallgrími stillt upp sem vinum og fóstbræðrum á tímum galdrafárs, hjátrúar, harðra dóma og sárrar fátæktar. Brynjólfur safnar skáldskap og handritum, hann er kennimaður, trú hans er staðföst og honum er annt um heiður sinn og starfsframa. Ólík eru kjör þeirra Hallgríms og skoðanir en vinátta þeirra nær út yfir gröf og dauða. Guðríður Símonardóttir, Tyrkja-Gudda,  er heillandi kona, fögur, lífsreynd og dularfull ræktar hún rabarbara við bæjarvegginn og aðstoðar nágrannakonur í barnsnauð, hún er 15 árum eldri en hinn stóri og dökki Hallgrímur. Hann er efasemdarmaður fram í rauðan dauðann, andríkt skáld, lífið leikur hann býsna grátt og hefði leikið hann öllu verr hefði Brynjólfs ekki notið við. Þetta er stórfín skáldsaga, líkt og bæði Rauð mold og Hrapandi jörð, sem fjalla um Tyrkjaránið. Þessi verk Úlfars Þormóðssonar hafa ekki notið nægrar athygli og hylli. Hann skrifar um heillandi tíma og sögulega atburði af þekkingu og innsæi, flottur stíll, leikræn samtöl, flott umgjörð,  mikið drama.

Ég vek athygli dyggra og útvalinna lesenda minna á því að nú er hægt að lesa bókmenntagagnrýni mína hér á síðunni (frá árinu 2000 og til vorra daga). Þetta efni hef ég dundað við að grafa upp og brotist í gegnum myrkviði WordPress með hyggjuvitið eitt að vopni. Ef til vill vantar einhverja dóma en þetta er mestallt hér samankomið. Ef stemning er fyrir því, mun ég setja inn fjölmiðlapistlana mína sem ég skrifaði í Moggann á árunum 2001-2003. Njótið vel.

Í gærkvöldi fórum við Sossa á leikritið Munaðarlaus eftir Dennys Kelly (breskt leikritaskáld) sem sýnt er í salnum í Norræna húsinu. Þetta er hörkuleikrit, keyrt áfram án hlés í einn og hálfan tíma. Þrjár persónur takast á í þröngu rými, tengsl þeirra og stórar siðferðislegar spurningar koma fram í samtölum á milli þeirra: uppgjör, ásakanir, slitróttar setningar, misvísandi skilaboð, beiskja, höfnun; slettur, frammígrip, æsingur, hver talar ofaní annan, misskilja eða  leiða talið að öðru. Hér er meðvirkni, öryggisfíkn, samviska, réttlæti, rasismi, stéttaskipting, fjölskyldubönd, ofbeldi og ást. Helena og Danni búa saman og eiga fimm ára gamlan son Þau búa í fallegri íbúð í „fokking skítahverfi“ í stórborg, þau hafa góða vinnu og lifa sínu fjölskyldulífi innan um ofbeldi götunnar. Bróðir Helenu, Ívar, er í vondum málum og birtist eitt kvöldið á stofugólfinu hjá þeim, alblóðugur. Þau systkinin urðu ung munaðarlaus og hefur Helena haldið hlífiskildi yfir bróður sínum alla ævi. Eftir því sem líður á leikritið sést betur og betur hvaða mann persónurnar hafa að geyma og það er ekki fagurt. Verkið er þýtt á  hispurlaust talmál sem svínvirkar, fokk og sorrí í öðru hverju orði auka á trúverðugleikann. Þrír ungir leikarar fara með hlutverkin og eru allir upprennandi snillingar. Vignir Rafn Valþórsson þýðir og leikstýrir (gamall MK-ingur). Magnað leikrit, hrátt og átakanlegt, sem allir ættu að sjá, örfáar sýningar, sjá HÉR.

Ps. hlusta á Lostafulla listræningjann á rúv í dag kl. 14.30.

Mefistó og Faust díla um sál hins síðarnefnda (Delacroix 1798-1863)

Sagan af Faust hinum lífsþreytta sem seldi djöfsa sál sína forðum er sígild og Goethe gerði hana að efnivið sínum í samnefndu verki. Faust Goethes er sundurlaus ljóðabálkur sem hann var áratugi að hnoða saman en innan um eru gullmolar. Til eru tvær hálfkláraðar þýðingar á íslensku á Faust. Hið frábæra Vesturport hefur samið leikgerð af Faust og ég var á lokaæfingu í gær í Borgarleikhúsinu. Margt er gott og fallegt í sýningunni en ég var samt ekki alveg heilluð þótt þarna sé frábært og sérlega myndarlegt listafólk. Hilmir Snær er Mefistóteles og æðir frussandi um sviðið með ýktri rödd eins og vanalega, Björn Hlynur er litlaus sem Faust ungur og Rúnar Freyr alltaf jafnstirður. Nína Dögg var algerlega frábær og Þorsteinn Gunnarsson líka, alvöruleikarar sem lýstu upp sviðið með nærveru sinni, góðri framsögn og blæbrigðaríkri tjáningu. Gréta, ungmeyjan sem heillaði Faust  með sakleysi sínu og fegurð, var ekkert sérstök, hvorki sérlega saklaus né tælandi. Sviðsmyndin er smart útfærð en oft hrikti í henni þegar leikararnir klifruðu í henni. Yfir áhorfendur er strengt net þar sem leikið er og dansað af mikilli innlifun. Loftfimleikar þessir komu vel út fyrir djöfla og púka og innkoma t.d. Rúnars sem Valentinos (sem er orðinn einhver Valli skrípafígúra) var áhrifamikil en í sumum atriðum voru þeir næstum því kjánalegir. Í leikgerðina finnst mér vanta að túlka miklu dýpra angistina, bölið og efann í breysku manneðlinu. Hins vegar er þetta flugeldasýning í flottum sviðs- og leikhúslausnum, húmor og leikgleði og mér leiddist aldrei. Ég mæli hiklaust með því að fólk sjái þessa sýningu, hún er smart, frumleg og skemmtileg.