Ægilega á ég erfitt með að skilja sjálfsmorðsárásir, að drepa sig og fjölda óbreyttra borgara í leiðinni í þágu (göfugs) málstaðar. Vissulega er tilgangur þeirra háleitur og fórnarlundin algjör. Tilræðið eftir Yasmina Khadra (not, það er dulnefni) fjallar um arabískan skurðlækni í Tel Aviv, kona hans sprengir sig í loft upp á kaffihúsi en hann hafði ekki hugmynd um að hún væri hryðjuverkamaður og berðist með Palestínu. Sagan lýsir harmi hans og hefnd sem leiðir hann á slóðir uppruna síns og það rennur upp fyrir honum að á meðan hann var að lækna sjúka og slasaða og búa um sig í öryggi og vellystingum er verið að murka lífið úr þjóð  hans. Hér sér maður stríðið milli araba og gyðinga í Ísrael í skýru ljósi.  Sagan er ágæt en alltof stutt, mér finnst vanta einhver málalok (t.d. hverfur Kim bara úr sögunni) eða kannski er það bara friður og sátt sem ég þrái? Og hvorugt er að finna á þessu svæði þar sem stríð hefur geisað í áratugi,  risaveldin kynda undir ófriðnum og græða á vopnasölunni.

Skáldfræðisaga eftir Bergsvein Birgisson. Þetta er stórskemmtileg bók, vel skrifuð og hárbeitt, hugmyndafræðin sem hún boðar er íronísk  og ótrúlega sannfærandi í allri geðveikinni. Flott analýsa á sögu mannsins á jörðinni, trúarbrögðum, kapítalisma, neyslu og græðgi, Drengur, þú verður að lesa þessa!
„Ég sagði að niðurstaða mín væri í raun sáraeinföld, að því betur sem maður sökkti sér í rannsóknir á kúm, þeim mun skýrar skildist manni að maður var í rauninni að stúdera mannskepnuna. Ég sagðist halda það væru ósýnileg bönd á milli kúa og menningar. Var ekki nútímamanninum markaður þröngur bás líkt og kúnni? Hafði hann ekki misst sína góðu geislan og persónuleika líkt og sýnt hafði verið fram á með kýr sem gengu inni alla daga? Minnti ekki vöxtur hans meir og meir á útlínur hormónakúa? Urðu ekki nautgripasýningar og verðlaunaveitingar fyrir stærstu og fallegustu skepnurnar að veruleika á sama tíma og útvalningarkenning kristninnar fór að breiðast út eins og pest um alla Evrópu og Bandaríkin? Og urðu ekki fegurðarsamkeppnir að veruleika um hundrað árum síðar? Mátti ekki bráðum tala um mannrækt í sama skilningi og nautgriparækt? Og hvað um mjólkina? Hún var orðin þynnri sökum fóðurbætisins og hún var gerilsneydd. Var hér kannski um að ræða beina mynd af útþynningu mannlegrar hugsunar og raunverulegra efnisgæða, þar sem allir hefðu meira af því sem varð lélegra og lélegra… (110)

Hér eru nokkur þúsund hamborgarar

„…hin belgíska blákýr, ræktuð í Englandi, sem var rænd sínu náttúrulega mýóstatín-geni sem stöðvar vöðvavöxt eftir að vissu marki er náð. Ef kapítalíska kýrin snerist um lágan fóðurkostnað og hagkvæmni þá sýndi sú túrbókapítalíska hvernig afkastaaukningartrúin hafði valtað yfir hagkvæmnistrúna með sínum fóðurbæti, hormónum og genaíhræringum. Blákýrin hélt bara áfram að vaxa, langt út fyrir þau mörk náttúrunnar sem beinagrindin setti, hún var mynd af tímum sem teygðu mörkin æ meira og virtu lífið að sama skapi minna – jafnvel Grikkirnir hefðu grátið í sínum mussum hefðu þeir séð slíka misþyrmingu hlutfallajafnvægisins, þar sem útblásið rassgatið var í engu samræmi við  haus eða fætur skepnunnar. Nýjustu tölur sýndu að í þessu hormóna-uppblásna og riðandi finngálkni lá framtíð sífellt „afkastameiri“ kjötiðnaðar, kvartmilljón af sæðishólkum úr bláuxum var seld til Bretlands bara árið 2005. Framtíðin var þetta þunglynda kjötfjall rekið áfram með rafhundum og stuðkylfum…(205).

Ég er að grufla í gömlum bókum. Er m.a. að lesa Íslandsferð 1862 eftir enska ferðalanginn C. W. Shepherd sem segir frá nokkurra vikna erfiðu ferðalagi frá Reykjavík til Vestfjarða snemmsumars, á þreyttum og vannærðum hestum, gist var í ísköldum kirkjum, blautu tjaldi eða skítugum torfbæjum. Þar rakst ég á frásögn af verksmiðju sem reist var á Hvítárvöllum á 19. öld og var þar framleiddur niðursoðinn lax. Nánar um þetta: „A Scot, James Ritchie, built a factory in Borgarnes in 1858 to conserve salmon. He moved it to the confluence of Rivers Hvita and Grimsa the next year. This factory employed many English and Icelandic workers for about 16 years. His endeavours reached as far as Akranes, now the largest town in the western part of the country. He used a small steamboat to transport raw materials and the products. The operation was discontinued in 1876 because of the increased competition and the export of iced salmon“ (heimild). Þetta kallar maður stórhug og dugnað í afskekktu, strjálbýlu og fátæku landi.

Hvítárvellir

 Shephard fór einnig um Norðurlandið: „Akureyri er næst stærsti kaupstaður landsins með 600 íbúum. Samt var hvergi unnt að fá kvöldmat kl. 11. … Samt er rétt að geta þess að Akureyri er líflegasti og viðfelldnasti bærinn á Íslandi, og þar er mest athafnasemi. … Sérhver ferðamaður hlýtur að dást að trjánum á Akureyri. Þau eru að vísu aðeins tvö talsins, en það eru regluleg tré með gildum stofni og greinum og um 25 fet á hæð. Þetta eru reyniviðir og standa sinn við hvort hús norðarlega í bænum.“

Rosa hasar

Mér tókst að ná mér í næstu bók í Millenium-seríunni svokallaðri, framhald af Menn sem hata konur eftir Stieg Larsson. Það er á ylhýrri dönsku, Pigen der legede med ilden, útleggst svo: Stúlkan sem lék sér að eldinum. Lesturinn gengur ótrúlega vel, ég bý greinilega að fornri dönskukunnáttu frá áttunda áratugnum. Ég er búin með ca. 300 bls. og eftir langar lýsingar á því þegar Lisbeth Salander kaupir sér íbúð og fer í Ikea er hún allt í einu eftirlýst fyrir þrjú morð! Og auðvitað frekar grunsamleg þar sem hún er á skrá yfir léttgeggjað fólk, hún hefur verið svipt forræði og er með skuggalega fortíð. Spennan er rosaleg, ör skipti sjónarhorns, flottur og hraður stíll og stutt samtöl.  Að vísu eru tölvupælingarnar stundum doldið hjárænulegar, t.d. lýsingar á  alls konar hakkaraforritum, netþjónum, aðgangsorðum, möppum og skjölum, og ræsingu ýmissa forrita (t.d. Word). Mikael  sjarmatröll er á sínum stað, kaldrifjaðir glæponar og misgáfaðar löggur flækja málið,  alls konar krókar og útúrdúrar og hvert smáatriði er útpælt! Ég fæ þriðju og síðustu bókina eftir helgina, á sænsku og þá reynir á norrönt samarbejde.

Kuldi og vosbúð

Miklar annir eru nú við viðhald og viðgerðir á íbúð á neðri hæð hússins sem verður til leigu frá 1. júní. Ég hef þó gefið mér tíma til að lesa nokkrar línur á kvöldin áður en ég dett út af með sementsrykið í hárinu. DeNiro og ég eftir Rawi Hage gerist í Beirút á stríðstímum (það var oft sagt um  herbergið hans Óttars meðan ég var að reyna að ala hann upp í guðsótta og góðum siðum að það líktist nákvæmlega þeim stað á þeim tíma) og fjallar um þá hlið stríðsins sem snýr að hinum almenna borgara. Ég horfi núorðið sárasjaldan á sjónvarpsfréttir og er einhvern veginn dofin fyrir hörmungum, mannfalli og sprengingum. Þarna er dauðinn sífellt yfirvofandi, frumskógarlögmálin ráða, spilling, eiturlyf og manndráp viðtekin venja. Oft er vatnslaust og rafmagnslaust, skóla- og heilbrigðiskerfi í lamasessi og fólkið firrt og vondauft. Grimmdarleg saga, sums staðar spretta fram ljóðrænir kaflar eins og skrattinn úr sauðarleggnum og sagan endar í algjörri geðveiki. Þjófaborg eftir David Benioff er á svipum slóðum, umsátursástand ríkir í Leníngrad í seinni heimstyrjöldinni og óbreyttir borgarar svelta eða drepast úr kulda. Afi sögumanns, sem var á staðnum, segir söguna í nafni gyðingadrengsins Lev sem lendir í illræmdu fangelsi en getur bjargað lífi sínu með að útvega 12 egg í brúðkaupsveislu dóttur ofursta nokkurs. En egg liggja ekki á lausu frekar en annað matarkyns í borginni þar sem dúfur, hundar, rottur og jafnvel menn enda í pottinum og haldið er partí ef einhver á hálfan lauk. Með Lev í þessari hættuför er Kolja, frábær karakter, liðhlaupi og gamansamur raupari, og saman lenda þeir í ótrúlegustu ævintýrum, glíma við mannætur, skæruliða og þýska hermenn. Snilldarsenur og tilvaldar í bíómynd, maður finnur hungrið og kuldann algjörlega á eigin skinni og svo er húmorinn frábær, ég elska allt sem er eitthvað svona rússneskt!

Grimmdarleg saga

Stétt og heiður, vinátta, traust og ást

Í kvöld er árshátíð leshringsins ógurlega, haldin heima hjá Þorfinni sem er höfðingi og ástríðukokkur. Þemað er ungverskt, eplasúpa, liptauer ostur, paprikukjúklingur, huniyaditerta og tokai en hringslimir skipta með sér að koma með réttina. Bók kvöldsins er Kertin brenna niður eftir Sándor Márai (1900-1989). Afar dramatísk saga um vellríkan og einmana hershöfðingja af aðalsættum og vin hans, fátækan bóhem, sem hittast eftir 40 ára aðskilnað til að gera upp fortíðina en vinurinn hafði haldið við konu hershöfðingjans. Vinurinn stakk af frá öllu saman en hershöfðinginn hunsaði konu sína árum saman, hún tærðist upp og dó. Sagan er að mestu samtal þeirra félaga eina kvöldstund meðan kertin brenna niður. Sándor Márai flúði Ungverjaland kommúnismans á sínum tíma en er talinn með helstu rithöfundum Austur-Evrópu. Árið 2006 var þýðing Hjalta Kristgeirssonar úr ungversku tilnefnd til íslensku þýðingarverðlaunanna (en Rúnar Helgi Vignisson hreppti þau fyrir Barndóm eftir J. Coetztee).

Grimmur farsi

 Ég gafst eiginlega upp á Bjöguð enska Lúdmílu eftir DBC Pierre, eða réttara sagt las seinni partinn afar hratt og skrykkjótt. Fyrir utan steikt samtöl með framandi orðatiltækjum og afskaplega frumlegum líkingum, stórklikkaða karaktera og hrjóstugan stíl var grimmdin og ofbeldið einhvern veginn farsakennt. Það skrýtna gerðist þegar kápan var hönnuð að „Bjöguð“ breyttist í „Brotin“ (á ensku heitir bókin Ludmila´s Broken English), harla óvenjulegt en því var reddað með lausri kápu. Það breytir því ekki að innihald bókarinnar er svæsið torf en sagan ýtir við manni; lýðræði og mannréttindi eru ekki alls staðar í heiðri höfð í heiminum og oftast eru það konur, börn og lítilmagnar sem fara verst út úr stríðsátökum.