Bókmenntir

Svar við bréfi Helgu

Lauk við bókina á einum degi og naut hverrar mínútu. Hún er afar vel stíluð þótt nokkurra endurtekninga gæti í orðfæri. Óþarfi er td að nota orðið „sladda“ margsinnis þótt það sé gott orð. Þetta er ástarsaga, „sluprug“ af erótík. Ást manns og konu, ástin á landinu, sveitinni, skepnunum. Svo er hún myndskreytt fallega. Minnir mig á öll gömlu bréfin sem send voru milli sókna og landshluta fyrr á öldum og bíða þess í bókhlöðunni að verða lesin. Rithöfundarferill Bergsveins Birgissonar er orðinn glæsilegur, þrjár mjög góðar bækur, hann er á réttri hillu.

Elínborg Lárusdóttir

Í Sól í hádegisstað (1960) og Dag skal að kveldi lofa (1961) eftir Elínborgu Lárusdóttur segir frá merkishjónunum Þuríði og Hákoni sem búa rausnarbúi í Dal á sautjándu öld. Óðalið Dalur stendur hæst í sveitinni, bæjarstæðið er gott, tún grösug, kostajörð. Þau hjónin eiga einn son barna sem Stefán heitir, hann er þrjóskur og fylginn sér, einrænn, fámáll og dulur en ekki ómyndarlegur þótt hann sé samanrekinn og ekki mjög hávaxinn. Hann leggur hug á Sólveigu á Máná, undurfagra dóttur fátæks prests en hún ann öðrum manni, Árna sem er flautaþyrill, bráðmyndarlegur en sárafátækur og faðir hennar neitar þeim að eigast. Stefán herðir sig upp í að biðja hennar en er hafnað og hefur Sólveig sjaldan séð annan eins þurs og þennan meðal sinna mörgu biðla. Á hlaðinu segir hann að ef henni snúist einhvern tímann hugur skuli hún skrifa sér. Sex árum og 2 lausaleiksbörnum síðar tekur hún bónorði hans og flyst sem tilvonandi húsfreyja í Dal, telpan hennar verður eftir hjá föðurómyndinni en drengurinn Benjamín fylgir henni. Stefán gerist harla glaður og reisir viðbyggingu, alla þiljaða innan, smíðar rúm og húsgögn, hleður vandaðar hlóðir og setur glugga í allar áttir. M.a.s. setur hann dyr sem þau ein nota og þurfa því ekki að ganga um hinn bæinn. Kvonfang sonarins er í mikilli óþökk Þuríðar sem finnst hann taka verulega niður fyrir sig með þessari viðbót í familíuna. Engu að síður tengist hún Benjamín Sólveigarsyni nánum böndum sem væri hann hennar eigið ömmubarn og kostar hann síðar til náms en aldrei sýnir hún honum blíðuhót svo aðrir sjái. Hákon er drengur góður og amast aldrei við Sólveigu heldur gleðst fyrir hönd sonar síns sem ella væri ókvæntur til æviloka því enga vill hann aðra fyrir konu. Tengdamæðgurnar talast ekki við árum saman en ástin dafnar hjá ungu hjónunum sem eignast 2 syni til viðbótar og Sólveig iðrast stolts síns og hroka forðum, brýtur odd af oflæti sínu og leitar loks sátta hjá Þuríði sem aldrei hefði sjálf stigið það skref að fyrra bragði. Sagan endar því vel, Hákon er orðinn gamall og sér fram á að sonurinn muni búa rausnarbúi áfram á ættaróðalinu, Þuríður er sátt og ungu hjónin alsæl. Þessar  bækur eru að mestu leyti lausar við þann predikunartón sem finna má í nokkrum verka Elínborgar. Aukapersónur eru eftirminnilegar, ss séra Geir og kona hans, madama Jóney sem er illgjörn blaðurskjóða, bláfátæk og sísvöng, og Beta sem er laundóttir bróður Hákonar og elskar Stefán frá barnæsku, Jóna yfirsetukona á Mýri, umburðarlynd og kærleiksrík, gömlu konurnar Þrúður og Ástriður og sýslumaðurinn á Skálá sem á að vísa til Skúla fógeta en nokkrir sannsögulegir atburðir eru í sögunni um samskipti hans við óðalsbóndann. Lýsingar á aðbúnaði, híbýlum, klæðnaði og mat eru afar nákvæmar og langar og lýsa vel aldarfarinu. Hungur, eldgos og vosbúð, flakkarar verða úti og dóu margir úr „ófeiti“. Sagan er í tveimur bindum og nokkuð langdregin á köflum, minnir um margt á bækur Guðrúnar frá Lundi og Jóns Thoroddsens, bæði hvað varðar stíl, efnistök, söguheim, byggingu, þema og persónusköpun. Þær eru mjög gott efni í hefðbundna bókmenntagreiningu auk þess sem hægt er að fjalla um samfélag sögunnar og greina bælingu, höfnun, græðgi og fýsnir. Kjarngóð sveitaíslenska einkennir bækur Elínborgar, snaggaraleg samtöl, dásamlegir búskaparhættir og þjóðlegur bragur er á persónunum og sögumaður sér í huga þeirra allra. En stundum er eins og Elínborg missi þráðinn eða gleymi hvað hún ætlaði sér með persónurnar, örlög Betu og maddömu Jóneyjar verða t.d. endaslepp í sögunni.

„Elínborg fæddist 12. nóvember 1891 að Tunguhálsi, Lýtingsstaðahreppi í Skagafirði. 15 ára gömul  fór hún í Kvennaskólann á Blönduósi og síðan í Kennaraskólann í Reykjavík. Hún bjó meirihluta ævi sinnar í Reykjavík og lagði stund á ritstörf. Hún gaf á rithöfundaferli sínum út yfir 30 bækur og voru verk hennar fjölbreytt. Helst má nefna sögulegar skáldsögur hennar, sem höfðu skagfirskt mannlíf og náttúru sem viðfangsefni. Hún fjallaði einnig mikið um dulræn fyrirbæri og sálarrannsóknir, sérstaklega á síðari hluta rithöfundarferlis síns. Elínborg lést 1976, þá 85 ára gömul. Sama ár kom síðasta bók hennar út. Elínborg var ástsæll og mikið lesinn höfundur á sínum tíma, en ekki áttu verk hennar uppi á pallborðið hjá menningarvitum samtímans þegar þau komu út. Það á hún sammerkt með mörgum kvenrithöfundum sem stigu fram á ritvöllinn á fyrrihluta síðustu aldar og fram yfir hana miðja. Elínborgu og verkum hennar hefur ekki verið gerð mikil skil, hvorki af bókmenntafræðingum né öðrum“ (http://www.feykir.is/archives/10817). Ekki er hún meðal höfunda á bokmenntir.is og ekkert um hana á Wikipedia.

Dagur kvennanna, ástarsaga

Megas og Þórunn Valdimars skrifuðu erótíska sögu fyrir nokkrum árum og hefur hún legið í handriti óbætt hjá garði ef marka má texta á bókarkápu. Sagan kom út fyrir síðustu jól og er stórskondin, grótesk og gamansöm og minnir helst á stíl og frásagnarhátt Guðbergs Bergssonar. Hér erum við að tala um heilmikla nýsköpun og ögrun í stíl, nýyrði og töffaraskap, stuðla, rím og hrynjandi. Karlar og konur eru bordýr og skordýr, skotdýr og gotdýr, raufdýr og skaufdýr, strax á fyrstu bls. Ástarsaga Máneyjar og Himinhrjóðs er skemmtileg og safarík. Gaman að reynslusögum þeirra úr kynlífinu, alltof sjaldgæft stöff í bókmenntum.

En svo er það kvenfrelsisbaráttan 1975 sem er skotspónninn, á soldið karlrembulegan hátt verð ég að segja. Systralag, höfuðgribbur, kvennakirkjugarður, leggöngulög, skessur og brauðsokkur o.s.frv. Gömul mussuklisja er dregin upp og dustað af henni mesta rykið, valdið er vagínunnar, karlar eru til óþurftar. Soldið síðbúin fyndni.

Doris deyr

Doris deyr, smásagnasafn eftir Kristínu Eiríksdóttur kom mér verulega á óvart. Hún er spútnik í íslenskum bókmenntum og sögurnar eru frábærar. Þær eru blátt áfram, einlægar, segja frá einmana og ráðvilltu fólki í grimmum og absúrd heimi. Endirinn er óvæntur eða enginn, dramað sérstakt, persónurnar brjóstumkennanlegar. Flott bók (dómur hér og hér).

Að lestri loknum var tími í hlaupanámskeiðinu og ég þeyttist áfram í hraðasprettum og trimmaði á milli í Laugardalnum, held það hafi verið ca 4 km í skítakulda. En mér er illt í vinstri kálfanum, það er eins og sinarnar séu að slitna í sundur. Sennilega hleyp ég eitthvað vitlaust. Áhugasamir geta fylgst með hlaupadagbókinni minni á hlaup.com (félagar) en þar kemur í ljós hvort ég hef þetta af.

Mörg eru ljónsins eyru

Mörg eru ljónsins eyru eftir Þórunni Erlu- og Valdimarsdóttur gerist í nútímanum og vísar til atburða sem segir frá í Laxdælu sællar minningar. Hún fjallar aðallega um ástarþríhyrninginn Guðrúnu – Kjartan – Bolla þótt lögreglumaðurinn og ljónslöppin Leó sé að þvælast um á síðunum og leysa morðmál. Það er aðallega tvennt sem gerir þessa bók góða, það er í fyrsta lagi stíllinn eða tungutakið, sem er blæbrigðaríkt, frjótt, kliðmjúkt, stuðlað og myndrænt, og svo (kvenlegt) sálfræðilegt innsæi í huga og tilfinningar persónanna. Svo er hún líka lúmskt fyndin.
„Leó leiðist skýrslugerðin í vinnunni. Verður að létta sér upp, kaffið er hætt að virka. Þetta fína slagorð yfir hrunið Helvítis fokking fokk vekur forvitni um rót og merkingu orðsins í íslensku. Hann rámar i setningu úr þjóðvísu og er því viss um að þetta fucking fuck á innlenda rót… man eftir að hafa heyrt fokkum, við brokkum með stokkum. Láta það fokka, hvað þýðir það? Hlýtur að vera af sömu rót og fuck Engilsaxanna. Hann grípur íslenska orðabók úr hillunni, ÁB 1963: fokka, -aði = 1. gaufa, dunda. 2. láta e-ð fokka, sleppa, láta fara. Vissi það. Fukk er typpi í norrænum mállýskum en hér varð kynlíf losun, dund og gauf! Of kalt til að gera nokkuð utan húss og allir heyra innan dyra. Við fórum að fokka svona aumingjalega (237)“.

Ljósa

Ljósa eftir Kristínu Steinsdóttur er áhrifamikil saga. Eftirminnilegar persónur, skemmtilegar samfélagslýsingar, hrífandi saga, flottur frásagnarháttur sem lýsir vel andlegum þrengingum aðalpersónunnar, þöggun og bælingu, höfnun, úrræðaleysi aðstandenda og niðurlægingu sjúklingsins, fáfræði fólks og fordómum. Vel stílað og pælt, minnir stundum á Vigdísi Gríms, þekkt hugmynd um fugl sem tákn fyrir geðveikina stendur fyrir sínu. Hver verður ekki geðveikur af að búa í afskekktri sveit á nítjándu öld, í dimmum og lekum torfkofa, sligaður af vinnu og barneignum og bugaður af brostnum vonum og skilningsleysi?!

Ljósa er hreppstjóradóttir, hefur gengið í kvennaskóla, hefur tónlistarhæfileika og er eftirsótt saumakona. Sem barn er hún næm og draumlynd og veruleikinn kemur stundum harkalega við hana. Hún verður ung fyrir hjartasorg, giftist ágætum en andlausum bónda og þau hlaða niður börnum. Ekkert í umhverfi hennar ýtir undir gleði, sköpunarkraft eða frelsi og trú hennar á huldufólk er bábilja sem enginn tekur mark á. Nóg hefur fólkið að gera í sveitinni, ekki síst konurnar sem ganga bæði til úti- og inniverka, kasóléttar í þokkabót. Sagan endurspeglar vel hlutskipti og stöðu kvenna á þessum tíma, endalaust stag og nudd og jag, börn og fjósverk, eldamennska og skylduverk. Ljósa hefur samt nokkra sérstöðu, hún er sæmilega efnum búin og hefur fengið ýmis tækifæri í lífinu. Það sama er ekki hægt að segja um t.d. Möggu vinnukonu sem á ekki sjö dagana sæla. Geðveiki Ljósu lúrir undir og brýst fram þegar álagið verður of mikið, annað hvort liggur hún í kör eða þeytist út um allar sveitir og ruglar tóma þvælu. Á endanum er ekkert eftir nema algjör neyðarúrræði. Mér skilst að sagan sé byggði á sönnum atburðum. Ég átti von á að þessi bók yrði tilnefnd til bókmenntaverðlaunanna. Er það ávallt hlutskipti (kven)barnabókahöfunda að vera skör lægra en aðrir rithöfundar?

Tilnefndir til þýðingarverðlaunanna 2010

Þá hefur dómnefndin tilnefnt fimm öndvegisþýðendur til verðlauna. Í nefndinni voru auk mín Kristján Árnason, sem þýddi Ummyndanir eftir Óvíd og fékk verðlaunin í fyrra, og Ragnheiður Margrét Guðmundsdóttir. Það fór vel á með nefndarmönnum, fundir voru tíðir og skemmtilegir.

Atli Magnússon
tilnefndur fyrir Silas Marner eftir George Eliot (Mary Ann Evans)
Erlingur E. Halldórsson
Tilnefndur fyrir Guðdómlega gleðileikinn eftir Dante Alighieri
Njörður P. Njarðvík
tilnefndur fyrir Vetrarbraut eftir Kjell Espmark
Óskar Árni Óskarsson
Tilnefndur fyrir Kaffihús tregans eftir Carson McCullers
Þórarinn Eldjárn
Tilnefndur fyrir Lé konung eftir William Shakespeare

Brúður

lítið eitt innar í glaumnum

blaktir

ein flauelshvít svefnbæn:

óli krossbrá kemur og hellir blýi í

augun á mér hann er flinkur og stundvís

hann á litla regnhlíf og starir á mig

nakta – ég held það sé varasamt að

játast honum en mig langar

að

lifa hættulega

(Sigurbjörg Þrastardóttir 2010, bls. 40)