Í Valeyrarvalsinum eftir Guðmund Andra stíga fram dramatískar persónur sem hver á sína sögu. Þungbær örlög stíga dans við hversdagslegt líf í litlu plássi. Fólkið þekkist en þó ekki, lifir sínu lífi í friði og ró, ræktar garðinn sinn, lumar á leyndarmálum, fer á kóræfingu og hugsar til barnanna sem flutt eru suður. Sögurnar eru listilega byggðar og gerast á örfáum augnablikum, þær sitja í sagnasveig þar sem sama rödd talar í byrjun og við sögulok um þokuna sem læðist inn af hafinu, það er einhver alsjáandi þokulúður og síðdegisgola sem leiðir lesandann inn í þetta pláss sem er alls staðar og hvergi. Snöggum svipmyndum af fólki og samfélagi er brugðið upp en forsaga og eftirmál læðast að manni milli línanna svo persónurnar verða manni hjartfólgnar. Ógæfa séra Sæmundar er grátbrosleg og kaflinn um Smyril skáld (Thor) er eins og fallegt ljóð, raunasaga læknisins, klaufska Jóa, angist Svenna og einsemd Jósu nísta í hjartað.  Yfir sögunum hvílir ljúfsár tregi, sjaldséð samúð og væntumþykja sem minna okkur á að lífið er yndislegt um leið og það er bæði sárt og hverfult. Listavel skrifað, samið og útpælt.

Ég heyrði Guðmund Andra lesa úr bókinni á dögunum og það er unun að hlýða á hann. Ekki spillti fyrir að þegar upplestri lauk léku hinir Ástsælu spaðar nokkur frábær lög með stórskemmtilegum textum eins og þeirra er von og vísa.

Diljá er ung, hugmyndarík og nett ofvirk en varla skyggn eða kraftaverkakona, eða hvað? Lokaverkefni hennar í Listaháskólanum er gjörningur, hún ætlar að vera á kassa í Bónus, vera eldhress með bleikt hár og gult naglalakk, taka herlegheitin upp og sýna beint. Hún meinar ekkert illt en verkefnið vex hennni yfir höfuð og siðferðisspurningar vakna. Í Bónusstelpunni eftir Rögnu Sigurðardóttur er fjallað um  trú, von og kærleika á skemmtilegan hátt. Persónurnar er einkar vel gerðar og smjúga beint í hjarta lesandans. Saga margra þeirra er átakanleg og dregur upp mynd af því hversu langt er fólk er tilbúið að ganga í erfiðri lífsbaráttu og réttlátri reiði (ef hún er til). Þetta er ástarsaga,  hárbeitt hrunsaga og kraftaverkasaga, saga um list og hæfileika, mjög vel skrifuð og persónurnar skipta mann máli. Sagan er soldið tætingsleg, mörgu er velt upp en ýmsu ósvarað og óafgreitt í lokin, hinn dularfulli Haffi er óljós persóna allan tímann og afstaða Diljár til hans blendin eins og lesandans. Kjör Huldu og Guðrúnar eru nístandi bág og lýsandi fyrir stéttskipt íslenskt þjóðfélag með atvinnuleysi, kreppu og hörmungum en örlitla vonarglætu má þó  eygja hjá Svönu og Ófeigi sem þrátt fyrir hliðarspor og tímabundna fjarlægð virðast ætla að höndla hamingjuna.

“ – Þetta er allt spurning um sköpunina, María mín, sumt fólk getur ekki lifað nema að skapa, þannig manneskja er ég og þess vegna er lífið bara ein stór spurning um kröfur sköpunarinnar. Hún sækir á og velur sér leið, lambabarn, það að mála kött er það sama og segja af honum sögu, það að sauma út mynd af hesti er það sama og að yrkja um hann ljóð. Spurningin er bara hvaða leið maður fer til að sýna þann dauðvona fugl sem maður felur innst í  hjarta sér og segja honum að vera sá fugl sem hann er og syngja um hvaðeina sem hann vill, stundum um hrædda konu, stundum um ást, stundum um vá og háska og voðaleynd mannsins“ (236).

Bók Vigdísar Grímsdóttur er litrík orðaveisla með ljóðaglaumi. Ógnvekjandi er hún samt, lýsir einræðisríki þar sem ógnarstjórn, ofbeldi og grimmd viðgengst og fólk er algjörlega varnarlaust. Tilraun um fyrirmyndarríki er algengt þema í bókmenntum en sjaldnast í ljóðrænum dúr eins og hér. Verk Nínu Bjarkar Árnadóttur eru alls staðar í sögunni og ég var satt að segja búin að gleyma hversu magnað skáld hún er. Sagan er ekkert léttmeti heldur þung, hæglesin og torræð, margt er gefið í skyn um háska og voða en fátt sagt berum orðum. Myndum er brugðið upp af pyntingaherbergi, sveltandi gamlingjum, fullum kirkjugörðum, niðurlægðu og óhamingjusömu fólki. Allt er réttlætt með „leikritinu“, að hver og einn hafi hlutverk og verði að leika það hvað sem tautar og raular. Á sunnudögum er alltaf skemmtun sem sefar fólkið um stund þar eru m.a. lesin ljóð og ölið þambað. Lesandinn veit allan tímann að þetta mun aldrei fara vel. Persónurnar eru skrautlegar og eftirminnilegar, t.d. bókavörðurinn, mamman og pabbinn og Finnur, venjulegt fólk sem reynir að lifa af við hrikalegar aðstæður. Töfrum slungin saga, ofin mörgum leyniþráðum, meistaralega tengd við skáldskap og boðskap sem sannarlega er ekkert fagnaðarerindi.

Chekov um 1893

Kirsuberjagarðurinn eftir Anton Chekov (1860-1904) er hefðbundið stofudrama. Það er snilldarlega vel skrifað og byggt og persónur bjóða upp á nokkra túlkunarmöguleika. Það fjallar einum þræði um hnignun aðalsins í Rússlandi og alþýðuna sem vinnur sig upp til auðs og metorða eftir margra alda ánauð. Það fjallar líka um ástina, sorgina og mannlífið. Sýningin í Borgarleikhúsinu er mjög flott og á sviðsmyndin stóran þátt í því en hún er alveg frábærlega útfærð. Hljómsveitin er líka frábær. Hér er gleðin við völd. Leikararnir standa sig vel, einkum Ilmur (Varja), Þröstur Leó (Leóníd) og Valur Freyr (Epíkov) en Sigrún Edda (Ranevskaja) fannst mér frekar frekar þreytandi, með mjóa tilgerðarlega vælurödd. Hún er sinnulaus um peninga og afdrif óðalsins, m.a. vegna uppeldis sína og uppruna og algjörrar vanhæfni til að takast á við raunveruleikann. Grátkast hennar vegna sonarmissis var eiginlega bara vandræðalegt og ekki var hægt að hafa samúð með henni í sambandi við fláráðan eiginmanninn. Pétur Einarsson kom mér mjög á óvart í hlutverki þjónsins, Firs. Theódór Júlíusson var skemmtilega brussulegur og Guðjón Davíð var sannfærandi „myglaður“. Sýningin er löng og nokkrir leikhúsgestir farnir að ókyrrast eftir hlé. Ég skemmti mér vel og finnst alltaf jafnáhrifamikið þegar kirsuberjatrén eru felld í lokin.

Ég hef alltaf haft dálæti á verkum Hallgríms Helgasonar. Frjálslegt flæðið, endalausar hugmyndirnar, orðaleikirnir, íronían og hnyttnin eru heillandi. Konan við 1000° eftir Hallgrím Helgason er frábær saga. Aðalpersónan Herbjörg María er magnaður töffari og svarkur mikill sem bíður dauðans í bílskúr með tölvugarm og hárkollu (biðukollu). Lífshlaup hennar er skrautlegt og persónurnar kostulegar, s.s.  faðir hennar, Björn nasisti, móðirin Marsibil úr Breiðafirði og amman sem varð hundrað ára. Þá er eiginmaðurinn Bæring bærilega flottur  og minnir mest á Magnús í Bræðratungu. Breiðafjarðarkaflarnir eru snilldarlega vel skrifaðir (saga Svita-Gunnu er óborganleg)  lýsingar á heimstyrjöldinni eru hrikalega spennandi og pælingar hennar um lífið, samfélagið, fjölskylduna, móðurhlutverkið, karlmenn, stríð og frið og ást eru skemmtilega háðslegar. Kaflinn um stofnun íslenska lýðveldisins er algjörlega frábær.

Hallgrímur er skáld stílbragða og frumlegs myndmáls, orðgnóttar og frjórra hugmynda, hann notar stuðlasetningu, rím og húmor á listilegan hátt sem bræðir hjarta mitt alveg. Ég fell fyrir hraustlegu yfirskeggi sem verður haustlegt (306), íslenskri þagnahefð (80), meistara Jakob (53), bílatúni og bensínhofum (349), og því að varðveita eydóminn (379). Ég skemmti mér stórvel við lesturinn og leiddist aldrei, bókarkápan er hinsvegar herfileg.

Renndi yfir Jójó eftir Steinunni Sigurðardóttur. Sérkennileg bók um viðkvæmt mál. Sagan gerist í Berlín og er mjög fjölþjóðleg, persónurnar af ýmsu þjóðerni. Margt er vel skrifað, samtölin skemmtileg, ástinni fallega lýst. Aðalpersónan er læknir sem þarf að takast á við skuggalegt atvik úr fortíðinni þegar leiðinlegur sjúklingur leitar til hans. Læknir þessi er ungur og sprækur, á fallega og góða konu og hefur alla möguleika til góðra verka en fortíðin eitrar líf hans og hann hefur aldrei unnið úr henni. Hann dregur franskan róna upp úr ræsinu og þeir bindast vináttuböndum og í ljós kemur að þeir eiga meira sameiginlegt en að heita sama nafninu. Það er erfitt að finna til samúðar með persónunum, kannski af því að þeim er lýst utanfrá. Í lokin dregur til tíðinda og endirinn er opinn til túlkunar. Frásögnin er mjög meitluð og hefði mín vegna mátt vera lengri og dýpri, verið er að fást við stórar siðferðilegar spurningar. Það er örugglega framhald í smíðum.

Mig langar að lesa og helst eignast þessa bók. Þýðingu Péturs Gunnarssonar á Tristes Tropique eftir Claude Levi-Strauss sem kom út 1955 og Pétur hefur verið í tæpa tvo áratugi að þýða, með hléum. Í dag heyrði ég hann lesa úr henni og það lét afar vel í eyrum. Skemmtilegt efni (ferðasaga og mannfræðirannsókn) á gullfallegu máli, pælingar um lífið og tilveruna, siðmenninguna og manneskjuna í allri sinni nekt.

Ég er alltaf veik fyrir dönskum reyfurum og ætlaði að gleypa í mig Hefndargyðjuna eftir Söru Blædel. Sagan hefst með spennu og hörmulegum atburði en atburðarásin er síðan þvæld og þynnt út á 428 bls. Lýsingar á krufningum og leit að augljósum vísbendingum eru alltof langdregnar og persónurnar ekki neitt sérstaklega heillandi. Aðalpersónan Louise er ósköp venjuleg og ég gat ómögulega komið auga á að hún væri snilldarlögga. Útúrdúrar um Camillu vinkonu hennar í USA voru út úr kú og of mikið lagt í þá miðað við það litla sem hún uppgötvaði um málsatvik. Ég hef ekki lesið fyrri bækurnar tvær um Louise og ævintýri hennar svo e.t.v.þekki ég persónurnar ekki nógu vel. Þýðingin er ekkert sérstök heldur.  Ég varð fyrir vonbrigðum með þessa bók og bókarkápan er alveg glötuð.

Ekki druslaðist ég á neitt á bókmenntahátíð þótt skömm sé frá að segja. En ég er með Adam og Evelyn eftir Ingo Schulze undir leslampanum. Sagan gerist um 1990, nokkrum mánuðum áður en Berlínarmúrinn féll. Hún fjallar um austur og vestur, stöðnun og drauma, von og óvon, framtíð og fortíð, ást og hatur. Adam og Evelyn hætta saman eftir syndafall hans en halda samt í fyrirhugað sumarferðalag, þ.e. hann eltir hana og vini hennar um langan veg, yfir landamæri og inn í garð til vinafólks. Eftir japl og jaml og fuður og  löng samtöl sem eru krúttlega þreytandi og þrungin bældri reiði reyna þau Adam og Evelyn að nálgast hvort annað aftur en ljóst er að þau stefna nú hvort í sína áttina. Persónurnar eru ekki sérlega aðlaðandi fólk, mest nöldrarar og leiðindapúkar og fer Adam þar fremstur í flokki. Milli línanna má lesa um vald skriffinnskunnar og kommúnismans í austurhluta Þýskalands, það er njósnað um fólk, útvaldir fá að fara í nám, eignast íbúð, borða góðan mat eða ferðast og fólk er á flótta í leit að nýrri framtíð. Það er umtöluð bókmenntaleg tenging við Paradísarmissi og fall Berlínarmúrsins, þau skötuhjú hafa séð betra líf og þá er ekki aftur snúið.  Og það hriktir í öllum stoðum. Elísa Björg Þorsteinsdóttir þýðir þessa sögu úr þýsku náttúrulega bara snilldarlega eins og hennar er von og vísa. Hún hefur mikinn orðaforða og stíllinn er kjarnyrtur og fjölbreytilegur og það er því að þakka að ég er ekki löngu búin að henda þessari bók út í horn.