Chekov um 1893

Kirsuberjagarðurinn eftir Anton Chekov (1860-1904) er hefðbundið stofudrama. Það er snilldarlega vel skrifað og byggt og persónur bjóða upp á nokkra túlkunarmöguleika. Það fjallar einum þræði um hnignun aðalsins í Rússlandi og alþýðuna sem vinnur sig upp til auðs og metorða eftir margra alda ánauð. Það fjallar líka um ástina, sorgina og mannlífið. Sýningin í Borgarleikhúsinu er mjög flott og á sviðsmyndin stóran þátt í því en hún er alveg frábærlega útfærð. Hljómsveitin er líka frábær. Hér er gleðin við völd. Leikararnir standa sig vel, einkum Ilmur (Varja), Þröstur Leó (Leóníd) og Valur Freyr (Epíkov) en Sigrún Edda (Ranevskaja) fannst mér frekar frekar þreytandi, með mjóa tilgerðarlega vælurödd. Hún er sinnulaus um peninga og afdrif óðalsins, m.a. vegna uppeldis sína og uppruna og algjörrar vanhæfni til að takast á við raunveruleikann. Grátkast hennar vegna sonarmissis var eiginlega bara vandræðalegt og ekki var hægt að hafa samúð með henni í sambandi við fláráðan eiginmanninn. Pétur Einarsson kom mér mjög á óvart í hlutverki þjónsins, Firs. Theódór Júlíusson var skemmtilega brussulegur og Guðjón Davíð var sannfærandi „myglaður“. Sýningin er löng og nokkrir leikhúsgestir farnir að ókyrrast eftir hlé. Ég skemmti mér vel og finnst alltaf jafnáhrifamikið þegar kirsuberjatrén eru felld í lokin.

Ég hef alltaf haft dálæti á verkum Hallgríms Helgasonar. Frjálslegt flæðið, endalausar hugmyndirnar, orðaleikirnir, íronían og hnyttnin eru heillandi. Konan við 1000° eftir Hallgrím Helgason er frábær saga. Aðalpersónan Herbjörg María er magnaður töffari og svarkur mikill sem bíður dauðans í bílskúr með tölvugarm og hárkollu (biðukollu). Lífshlaup hennar er skrautlegt og persónurnar kostulegar, s.s.  faðir hennar, Björn nasisti, móðirin Marsibil úr Breiðafirði og amman sem varð hundrað ára. Þá er eiginmaðurinn Bæring bærilega flottur  og minnir mest á Magnús í Bræðratungu. Breiðafjarðarkaflarnir eru snilldarlega vel skrifaðir (saga Svita-Gunnu er óborganleg)  lýsingar á heimstyrjöldinni eru hrikalega spennandi og pælingar hennar um lífið, samfélagið, fjölskylduna, móðurhlutverkið, karlmenn, stríð og frið og ást eru skemmtilega háðslegar. Kaflinn um stofnun íslenska lýðveldisins er algjörlega frábær.

Hallgrímur er skáld stílbragða og frumlegs myndmáls, orðgnóttar og frjórra hugmynda, hann notar stuðlasetningu, rím og húmor á listilegan hátt sem bræðir hjarta mitt alveg. Ég fell fyrir hraustlegu yfirskeggi sem verður haustlegt (306), íslenskri þagnahefð (80), meistara Jakob (53), bílatúni og bensínhofum (349), og því að varðveita eydóminn (379). Ég skemmti mér stórvel við lesturinn og leiddist aldrei, bókarkápan er hinsvegar herfileg.

Renndi yfir Jójó eftir Steinunni Sigurðardóttur. Sérkennileg bók um viðkvæmt mál. Sagan gerist í Berlín og er mjög fjölþjóðleg, persónurnar af ýmsu þjóðerni. Margt er vel skrifað, samtölin skemmtileg, ástinni fallega lýst. Aðalpersónan er læknir sem þarf að takast á við skuggalegt atvik úr fortíðinni þegar leiðinlegur sjúklingur leitar til hans. Læknir þessi er ungur og sprækur, á fallega og góða konu og hefur alla möguleika til góðra verka en fortíðin eitrar líf hans og hann hefur aldrei unnið úr henni. Hann dregur franskan róna upp úr ræsinu og þeir bindast vináttuböndum og í ljós kemur að þeir eiga meira sameiginlegt en að heita sama nafninu. Það er erfitt að finna til samúðar með persónunum, kannski af því að þeim er lýst utanfrá. Í lokin dregur til tíðinda og endirinn er opinn til túlkunar. Frásögnin er mjög meitluð og hefði mín vegna mátt vera lengri og dýpri, verið er að fást við stórar siðferðilegar spurningar. Það er örugglega framhald í smíðum.

Mig langar að lesa og helst eignast þessa bók. Þýðingu Péturs Gunnarssonar á Tristes Tropique eftir Claude Levi-Strauss sem kom út 1955 og Pétur hefur verið í tæpa tvo áratugi að þýða, með hléum. Í dag heyrði ég hann lesa úr henni og það lét afar vel í eyrum. Skemmtilegt efni (ferðasaga og mannfræðirannsókn) á gullfallegu máli, pælingar um lífið og tilveruna, siðmenninguna og manneskjuna í allri sinni nekt.

Ég er alltaf veik fyrir dönskum reyfurum og ætlaði að gleypa í mig Hefndargyðjuna eftir Söru Blædel. Sagan hefst með spennu og hörmulegum atburði en atburðarásin er síðan þvæld og þynnt út á 428 bls. Lýsingar á krufningum og leit að augljósum vísbendingum eru alltof langdregnar og persónurnar ekki neitt sérstaklega heillandi. Aðalpersónan Louise er ósköp venjuleg og ég gat ómögulega komið auga á að hún væri snilldarlögga. Útúrdúrar um Camillu vinkonu hennar í USA voru út úr kú og of mikið lagt í þá miðað við það litla sem hún uppgötvaði um málsatvik. Ég hef ekki lesið fyrri bækurnar tvær um Louise og ævintýri hennar svo e.t.v.þekki ég persónurnar ekki nógu vel. Þýðingin er ekkert sérstök heldur.  Ég varð fyrir vonbrigðum með þessa bók og bókarkápan er alveg glötuð.

Ekki druslaðist ég á neitt á bókmenntahátíð þótt skömm sé frá að segja. En ég er með Adam og Evelyn eftir Ingo Schulze undir leslampanum. Sagan gerist um 1990, nokkrum mánuðum áður en Berlínarmúrinn féll. Hún fjallar um austur og vestur, stöðnun og drauma, von og óvon, framtíð og fortíð, ást og hatur. Adam og Evelyn hætta saman eftir syndafall hans en halda samt í fyrirhugað sumarferðalag, þ.e. hann eltir hana og vini hennar um langan veg, yfir landamæri og inn í garð til vinafólks. Eftir japl og jaml og fuður og  löng samtöl sem eru krúttlega þreytandi og þrungin bældri reiði reyna þau Adam og Evelyn að nálgast hvort annað aftur en ljóst er að þau stefna nú hvort í sína áttina. Persónurnar eru ekki sérlega aðlaðandi fólk, mest nöldrarar og leiðindapúkar og fer Adam þar fremstur í flokki. Milli línanna má lesa um vald skriffinnskunnar og kommúnismans í austurhluta Þýskalands, það er njósnað um fólk, útvaldir fá að fara í nám, eignast íbúð, borða góðan mat eða ferðast og fólk er á flótta í leit að nýrri framtíð. Það er umtöluð bókmenntaleg tenging við Paradísarmissi og fall Berlínarmúrsins, þau skötuhjú hafa séð betra líf og þá er ekki aftur snúið.  Og það hriktir í öllum stoðum. Elísa Björg Þorsteinsdóttir þýðir þessa sögu úr þýsku náttúrulega bara snilldarlega eins og hennar er von og vísa. Hún hefur mikinn orðaforða og stíllinn er kjarnyrtur og fjölbreytilegur og það er því að þakka að ég er ekki löngu búin að henda þessari bók út í horn.

Bavíani eftir dönsku skáldkonuna Naja Marie Aidt inniheldur nokkrar eitraðar smásögur. Það sem þær eiga sameiginlegt er að lýsa grimmd og einmanaleika og því hversu lítið þarf til að hvunndagurinn breytist í martröð. Fyrsta sagan grípur mann strax, um litla fjölskyldu sem villist í sumarfríinu, og svo taka þær við hver af annarri, sögur af vondu fólki eða þegar líf venjulegs fólks tekur kollsteypu af því að í raun er það reist á sandi. Víða koma börn við sögu og það sker í hjartað að lesa um vanrækslu og ofbeldi. Titilsagan er átakanleg og sýnir vel hversu skjótt veður geta skipast í lofti. Mér finnst sögurnar magnaðar, spennan listilega byggð upp (t.d. sagan sem gerist í matvörubúðinni) og stíllinn hrár og raunsæislegur, persónurnar margbrotnar og grunnt á því góða í þeim þegar kreppir að. Í Bavíana er mannlegt eðli sýnt í köldu og nístandi ljósi, grimmdin afhjúpuð og engin miskunn. Það er stutt í dýrseðlið, apann í okkur mönnunum. Þýðing Ingunnar Ásdísardóttur er afbragðs góð.

„Það bar við á þessu vori (1851), að Hallgrímur Hallgrímsson, bóndi að Vík í Flateyjardal, ætlaði að draga skot úr byssu. Hljóp það óvænt af meðan hægri handleggur hans hvíldi á byssuopinu og hljóp skotið gegnum handlegginn. Var hjeraðslæknir Eggert Johnsen á Akureyri þegar sóttur og sneið hann af honum handlegginn nokkru fyrir ofan olnboga. Eftir það hann hafði þannig heppilega lokið þessu verki kauplaust og jafnframt tekið eftir hinum bágu heimilishögum þessa fjölskyldumanns, sýndi hann ótilkvaddur það veglyndi, er hann var kominn heim, að gangast fyrir gjafasöfnun handa hinum limlesta sjúklingi meðal kunningja sinna og mannvina á Akureyri, svo að hann vonum fyr sendi 100 rd. honum til hjálpar í fátækt hans og atvinnutjóni. … – Eftir þetta smíðaði Hallgrímur margt með einni hendi, svo að snild var að.“ (Annáll nítjándu aldar, II. bindi 1831-1856: 318-19, safnað hefur Pjetur Guðmundsson, prestur í Grímsey)