Bókmenntir

Maður í myrkri

Maður í myrkri eftir Paul Auster var á náttborðinu síðustu daga. Ekki var gagnrýnandi NY Times hrifinn. En ég er stórhrifin að því undanskildu að þýðingin er því miður óttalegt klambur en við því getur Paul Auster lítið gert. Alltof víða eru illa þýddir frasar,  mikið af lausum greini (hin, hinn) og þýðingabragur (af ensku) á setningum.  Af því að ég var enn í stuði eftir að hafa setið í hinni frábæru þýðingarnefnd 2010 hripaði ég hjá mér nokkur dæmi um það sem betur mætti fara og birti hér örfá þeirra:

„Í morgunsár næsta dags vaknar hann… (12). Þegar hann kastar skilnaðarkveðju á Brick… (18). Ég tek mér stundarhlé til að skipta um stöðu í rúminu… (29). …sem ýtir á undan sér innkaupakerru fylltri eigum sínum… (30). …sundursprengt átakasvæði hrannað rústum og líkömum andvana borgara… (32). Ég er að hlusta vinur. Ég er ekkert nema eyrað (37). Áður en hún hleypir sjálfri sér út… (45).“

Svo má spyrja, hvernig pissar maður í gat á flösku? (sbr. bls. 50).

Nemesis

Um páskana las ég Nemesis eftir Jo Nesbö. Hörkuspennandi reyfari um (eins klisjulega og það hljómar) drykkfellda, kaldhæðna og kvensama löggu með sálarflækjur en skýra rökhugsun, endalausa þolinmæði og öfluga rannsóknarhæfileika. Minnir stundum á samlanda hans Morgan Kane, lögregluforingja sem einnig var veikur fyrir víni og villtum meyjum og leysti sakamál á sinn hátt. Atburðarásin er hröð, persónurnar áhugaverðar, t.d. Beate Lönn sem er límheili og áþekk Lisbeth Salander um margt, hinn hégómagjarni Iversen, spillta löggan Tom Waaler o.m.fl. Þessi reyfari er tæpar 500 síður og kom út á frummálinu 2002! Nesbö er heitur krimmahöfundur, vonandi þarf ekki lengur að bíða árum saman eftir þýðingum á bókum hans.

Svívirða

Ég er að brjótast í gegnum Svívirðu eftir Lotte og Sören Hammer. Það er einmitt svívirðilega leiðinleg bók og frekar stirðlega þýdd. Efnið er erfitt og viðkvæmt: er réttlætanlegt að drepa barnaníðinga? Hef eytt of miklum tíma í hana nú þegar og enn eru 100 síður eftir. Verð að finna mér einhverja aðra bók til að kjamsa á um páskana.

Góður Gyrðir

Nú fær maður aftur trú á mannkynið eftir hraksmán í icesave-kosningunum því Gyrðir Elíasson fær bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 2011. Það er stórkostlegt! Íslendingar hafa sex sinnum fengið þessi verðlaun, fimm karlar og ein kona (er þetta sama kynjahlutfall og í Kiljunni?). Ég hef alltaf verið mikill og einlægur Gyrðisaðdáandi, sagnaheimur hans er svo furðulega heillandi. Eitt sinn ritaði ég grein í TMM um Steintré og hengi hana hér við fyrir áhugasama. Svo vil ég að Guðbergur Bergsson fái nóbelinn og þá er kannski smá von um betri heim.

Tími nornarinnar á rúv

Ég er ánægð með þann fyrsta af sjónvarpsþáttunum sem byggðir eru á Tima nornarinnar eftir Árna Þórarinsson. Einar blaðamaður er skemmtileg týpa, töffari, eldklár og ófyrirleitinn, með ískaldan húmor og heitar skoðanir, alveg tilvalinn á bíótjald eða sjónvarpsskjá. Mér fannst leikurinn áberandi góður í þættinum, Hjálmar Hjálmarsson er bara alveg eins og Einar. Allir eru einhvern veginn afslappaðir og kasjúal, málfarið eðlilegt og tilsvör fyndin. Íslenskir leikarar eru oft svo stirðir og leikritslegir í bíó, bæði í orðfæri og framsögn, en það fer þó batnandi. Svo er líka gaman að sjá ný andlit á skjánum, Þórunn Magnea sýndi dramatíska takta á elliheimilinu og flissandi menntaskólastelpur voru frábærar. Myndataka og klipping er til mikillar fyrirmyndar, gaman að norðlensku vetrarríki sem leikmynd og bíll Einars, sem gerir það gott í upphafs- og lokastefi þáttanna, er bara algjört brill. Ekki spillir að sagan gerist á Akureyri, þeim fagra bæ. Ég bíð spennt eftir framhaldinu.

Svar við bréfi Helgu

Lauk við bókina á einum degi og naut hverrar mínútu. Hún er afar vel stíluð þótt nokkurra endurtekninga gæti í orðfæri. Óþarfi er td að nota orðið „sladda“ margsinnis þótt það sé gott orð. Þetta er ástarsaga, „sluprug“ af erótík. Ást manns og konu, ástin á landinu, sveitinni, skepnunum. Svo er hún myndskreytt fallega. Minnir mig á öll gömlu bréfin sem send voru milli sókna og landshluta fyrr á öldum og bíða þess í bókhlöðunni að verða lesin. Rithöfundarferill Bergsveins Birgissonar er orðinn glæsilegur, þrjár mjög góðar bækur, hann er á réttri hillu.

Elínborg Lárusdóttir

Í Sól í hádegisstað (1960) og Dag skal að kveldi lofa (1961) eftir Elínborgu Lárusdóttur segir frá merkishjónunum Þuríði og Hákoni sem búa rausnarbúi í Dal á sautjándu öld. Óðalið Dalur stendur hæst í sveitinni, bæjarstæðið er gott, tún grösug, kostajörð. Þau hjónin eiga einn son barna sem Stefán heitir, hann er þrjóskur og fylginn sér, einrænn, fámáll og dulur en ekki ómyndarlegur þótt hann sé samanrekinn og ekki mjög hávaxinn. Hann leggur hug á Sólveigu á Máná, undurfagra dóttur fátæks prests en hún ann öðrum manni, Árna sem er flautaþyrill, bráðmyndarlegur en sárafátækur og faðir hennar neitar þeim að eigast. Stefán herðir sig upp í að biðja hennar en er hafnað og hefur Sólveig sjaldan séð annan eins þurs og þennan meðal sinna mörgu biðla. Á hlaðinu segir hann að ef henni snúist einhvern tímann hugur skuli hún skrifa sér. Sex árum og 2 lausaleiksbörnum síðar tekur hún bónorði hans og flyst sem tilvonandi húsfreyja í Dal, telpan hennar verður eftir hjá föðurómyndinni en drengurinn Benjamín fylgir henni. Stefán gerist harla glaður og reisir viðbyggingu, alla þiljaða innan, smíðar rúm og húsgögn, hleður vandaðar hlóðir og setur glugga í allar áttir. M.a.s. setur hann dyr sem þau ein nota og þurfa því ekki að ganga um hinn bæinn. Kvonfang sonarins er í mikilli óþökk Þuríðar sem finnst hann taka verulega niður fyrir sig með þessari viðbót í familíuna. Engu að síður tengist hún Benjamín Sólveigarsyni nánum böndum sem væri hann hennar eigið ömmubarn og kostar hann síðar til náms en aldrei sýnir hún honum blíðuhót svo aðrir sjái. Hákon er drengur góður og amast aldrei við Sólveigu heldur gleðst fyrir hönd sonar síns sem ella væri ókvæntur til æviloka því enga vill hann aðra fyrir konu. Tengdamæðgurnar talast ekki við árum saman en ástin dafnar hjá ungu hjónunum sem eignast 2 syni til viðbótar og Sólveig iðrast stolts síns og hroka forðum, brýtur odd af oflæti sínu og leitar loks sátta hjá Þuríði sem aldrei hefði sjálf stigið það skref að fyrra bragði. Sagan endar því vel, Hákon er orðinn gamall og sér fram á að sonurinn muni búa rausnarbúi áfram á ættaróðalinu, Þuríður er sátt og ungu hjónin alsæl. Þessar  bækur eru að mestu leyti lausar við þann predikunartón sem finna má í nokkrum verka Elínborgar. Aukapersónur eru eftirminnilegar, ss séra Geir og kona hans, madama Jóney sem er illgjörn blaðurskjóða, bláfátæk og sísvöng, og Beta sem er laundóttir bróður Hákonar og elskar Stefán frá barnæsku, Jóna yfirsetukona á Mýri, umburðarlynd og kærleiksrík, gömlu konurnar Þrúður og Ástriður og sýslumaðurinn á Skálá sem á að vísa til Skúla fógeta en nokkrir sannsögulegir atburðir eru í sögunni um samskipti hans við óðalsbóndann. Lýsingar á aðbúnaði, híbýlum, klæðnaði og mat eru afar nákvæmar og langar og lýsa vel aldarfarinu. Hungur, eldgos og vosbúð, flakkarar verða úti og dóu margir úr „ófeiti“. Sagan er í tveimur bindum og nokkuð langdregin á köflum, minnir um margt á bækur Guðrúnar frá Lundi og Jóns Thoroddsens, bæði hvað varðar stíl, efnistök, söguheim, byggingu, þema og persónusköpun. Þær eru mjög gott efni í hefðbundna bókmenntagreiningu auk þess sem hægt er að fjalla um samfélag sögunnar og greina bælingu, höfnun, græðgi og fýsnir. Kjarngóð sveitaíslenska einkennir bækur Elínborgar, snaggaraleg samtöl, dásamlegir búskaparhættir og þjóðlegur bragur er á persónunum og sögumaður sér í huga þeirra allra. En stundum er eins og Elínborg missi þráðinn eða gleymi hvað hún ætlaði sér með persónurnar, örlög Betu og maddömu Jóneyjar verða t.d. endaslepp í sögunni.

„Elínborg fæddist 12. nóvember 1891 að Tunguhálsi, Lýtingsstaðahreppi í Skagafirði. 15 ára gömul  fór hún í Kvennaskólann á Blönduósi og síðan í Kennaraskólann í Reykjavík. Hún bjó meirihluta ævi sinnar í Reykjavík og lagði stund á ritstörf. Hún gaf á rithöfundaferli sínum út yfir 30 bækur og voru verk hennar fjölbreytt. Helst má nefna sögulegar skáldsögur hennar, sem höfðu skagfirskt mannlíf og náttúru sem viðfangsefni. Hún fjallaði einnig mikið um dulræn fyrirbæri og sálarrannsóknir, sérstaklega á síðari hluta rithöfundarferlis síns. Elínborg lést 1976, þá 85 ára gömul. Sama ár kom síðasta bók hennar út. Elínborg var ástsæll og mikið lesinn höfundur á sínum tíma, en ekki áttu verk hennar uppi á pallborðið hjá menningarvitum samtímans þegar þau komu út. Það á hún sammerkt með mörgum kvenrithöfundum sem stigu fram á ritvöllinn á fyrrihluta síðustu aldar og fram yfir hana miðja. Elínborgu og verkum hennar hefur ekki verið gerð mikil skil, hvorki af bókmenntafræðingum né öðrum“ (http://www.feykir.is/archives/10817). Ekki er hún meðal höfunda á bokmenntir.is og ekkert um hana á Wikipedia.

Dagur kvennanna, ástarsaga

Megas og Þórunn Valdimars skrifuðu erótíska sögu fyrir nokkrum árum og hefur hún legið í handriti óbætt hjá garði ef marka má texta á bókarkápu. Sagan kom út fyrir síðustu jól og er stórskondin, grótesk og gamansöm og minnir helst á stíl og frásagnarhátt Guðbergs Bergssonar. Hér erum við að tala um heilmikla nýsköpun og ögrun í stíl, nýyrði og töffaraskap, stuðla, rím og hrynjandi. Karlar og konur eru bordýr og skordýr, skotdýr og gotdýr, raufdýr og skaufdýr, strax á fyrstu bls. Ástarsaga Máneyjar og Himinhrjóðs er skemmtileg og safarík. Gaman að reynslusögum þeirra úr kynlífinu, alltof sjaldgæft stöff í bókmenntum.

En svo er það kvenfrelsisbaráttan 1975 sem er skotspónninn, á soldið karlrembulegan hátt verð ég að segja. Systralag, höfuðgribbur, kvennakirkjugarður, leggöngulög, skessur og brauðsokkur o.s.frv. Gömul mussuklisja er dregin upp og dustað af henni mesta rykið, valdið er vagínunnar, karlar eru til óþurftar. Soldið síðbúin fyndni.

Doris deyr

Doris deyr, smásagnasafn eftir Kristínu Eiríksdóttur kom mér verulega á óvart. Hún er spútnik í íslenskum bókmenntum og sögurnar eru frábærar. Þær eru blátt áfram, einlægar, segja frá einmana og ráðvilltu fólki í grimmum og absúrd heimi. Endirinn er óvæntur eða enginn, dramað sérstakt, persónurnar brjóstumkennanlegar. Flott bók (dómur hér og hér).

Að lestri loknum var tími í hlaupanámskeiðinu og ég þeyttist áfram í hraðasprettum og trimmaði á milli í Laugardalnum, held það hafi verið ca 4 km í skítakulda. En mér er illt í vinstri kálfanum, það er eins og sinarnar séu að slitna í sundur. Sennilega hleyp ég eitthvað vitlaust. Áhugasamir geta fylgst með hlaupadagbókinni minni á hlaup.com (félagar) en þar kemur í ljós hvort ég hef þetta af.