Guðrún Árnadóttir frá Lundi (1887-1975) var afkastamikill  og afar vinsæll rithöfundur sem samtals skrifaði 26 skáldsögur. Flestar eru þær ástar-og fjölskyldusögur sem gefa góða innsýn í íslenska sveitamenningu fyrr á öldum. Úr þeim má margt lesa t.d. um kjör fólks fyrr á tímum, stöðu kvenna, stéttaskiptingu, vinnubrögð til sveita, tíðaranda almennt, afþreyingu og tómstundir svo dæmi séu tekin. Það er svo löngu orðið tímabært fyrir metnaðarfulla bóka-og menningarþjóð að gera vandaða sjónvarpsþætti eftir verkum Guðrúnar og selja um allan heim. Ég las Dalalíf mér til mikilar ánægju á sínum tíma og á dögunum las ég Tengdadótturina, 3ja binda skáldsögu sem gerist í Fellssveit einhvern tímann um og eftir aldamótin 1900 gæti ég trúað. Að vísu er fyrsta bindið ekki til á bókasafninu, sennilega verið  lesið upp til agna og seinni bindin tvö eru þokkalega lúin og þvæld af mikilli notkun.  Í Tengdadótturinni segir bæði af þeim Hraunhamrafeðgum, Þorgeiri og Hjálmari, sem eru vel stæðir og nægjusamir (næstum nískir) sjálfseignarbændur og af stórbændunum á Hálsi sem hafa aðra sýn á lífið. Meðan Hálsfólkið með elstu dótturina, rúmlega þrítuga dugnaðarkonuna Sigurfljóð í fararbroddi, fer illa með vinnufólkið sitt, hefur allt í sukki og safnar skuldum, þumlungast og þumbast „það á Hraunhömrum“, gerir vel við sitt fólk og safnar fé í skattholið sitt. Hjálmar verður ástfanginn af Ástu í Heiðargörðum, fátækri en afar laglegri stúlku, en er þvingaður af foreldrum sínum til að trúlofast Sigurfljóð sem er 12 árum eldri en hann. Eru þær afar ólíkar stöllurnar, Ásta er hæglát ljóska, fíngerð, þögul, auðsveip, góð og falleg og bíður þess sem verða vill með Hjálmar sinn en Sigurfljóð er rauðhærð og skapstór, framhleypin, stjórnsöm, harðdugleg saumakona og mikil hestakona, og afar stórbeinótt sem er henni ekki til framdráttar (nef, hendur og fætur er allt í stærra lagi). Sigurfljóð lítur líka stórt á sig enda býr hún á fallegustu og ríkustu jörð sýslunnar og er skólagengin. Ekki er annað hægt en að hafa samúð með henni blessaðri, hún gerir margvísleg mistök í lífinu og lærir seint af þeim. Hún er þó hreinskiptin í öllum brussuganginum og dregur ekki dul á skoðanir sínar en Hjálmar er rola og heigull, a.m.k. framan af sögunni. Sigurfljóð elskar Hjálmar út af lífinu en sú ást er algjörlega óendurgoldin. Það svíður og særir og ástamálin flækjast, tekist á er á um stolt og heiður, ást og afbrýði blossa upp, bréfin berast eða misfarast, slúðrið dafnar og misklíð vex milli sveitunganna og allt er þetta svo skemmtilega skrifað og sviðsett, persónur og samtöl svo lifandi  að maður fyllist notalegri nostalgíu, sogast inn í dimman  torfbæinn, sötrar sjóðheitt kaffið með sögupersónunum og lifir sig inn í dramað.

Renndi yfir Kvöldverðinn eftir Herman Koch (þýdd úr hollensku) sem sló í gegn í heimalandi sínu í fyrra. Bræður hittast ásamt eiginkonunum yfir kvöldverði á flottum veitingastað til að ræða viðkvæmt mál. Þetta er fjölskyldudrama,  flott frásagnartækni og pælingar. Smátt og smátt afhjúpar sögumaður andlega bresti sína, siðleysi og grimmd. Hörkuspennandi saga sem situr í manni. Þýðingin er ágæt en hnökra hefði mátt sníða af;  maður gerir ekki hlutina með „einni hendi“ né „þagar mál í hel“.

Styðja á startara.

Stara á það bjartara.

Hafa séð það svartara.

Sussa á kvartara.

(Þórarinn Eldjárn 2010, Vísnafýsn bls. 72)

Í sumar las ég margt gott, m.a. ágæta bók, Skuggaleiki eftir kúbanskan höfund, José Carlos Somoza. Þetta er heimspekilegur reyfari sem gerist í Aþenu til forna. Dularfull morð eru framin og hinn sérkennilegi Herakles Pantór (hann er feitlaginn, fíkjuæta með keilulaga haus) tekur að sér að rannsaka málið. Sagan gerist að hluta til í neðanmálsgreinum og er sögð á tveimur sviðum sem taka svo að renna saman í vitund sögumanns / þýðanda, voða mikið metafiction. Mjög smart og spennandi.

„Það hlánaði bæði seint og illa um vorið, spilliblotar komu í halarófu, hver á eftir öðrum, – hann fraus, snjóaði og rigndi á víxl, loftið var ýmist hlætt eða nístandi, fjallið ýmist dílótt eða hvítt. Í gær flóðu bæjargöngin i leysingarvatni og torfsnyddurnar héngu í blautum lufsum milli raftanna, en ásælnir og frekir dropar runu viðstöðulaust eftir merkilega krókóttum farvegum ofan skarsúðina í baðstofunni og niður á gólf, – já mynduðu litla meinleysislega polla, sem þöndust út fyrr en varði og skutu öngum í allar áttir, líktust jafnvel ögrandi galdrastöfum…“

Ég átti alltaf eftir að lesa skáldsögur Ólafs Jóhanns Sigurðssonar og dreif í því í sumar. Ljóðskáld var hann frábært og ekki síðri rithöfundur, sé ég nú. Ég las Fjallið og drauminn í einum rykk og naut hverrar mínútu og ekki var Vorköld jörð síðri. Allur tilfinningaskalinn undir, ég hló dátt að dæmalausum einræðum og orðatiltækjum Kristjáns á Hamri og grét yfir því hve örlögin léku Sigurlaugu á Rauðalæk grátt. Stíllinn er frábær og þótt náttúrulýsingarnar geti orðið ansi langar eru þær meistaralegar. Og lýsingarnar á aðbúnaðinum á íslenskum sveitabæjum: maturinn, klæðin, húsakosturinn, jesús minn! Og þrældómurinn, baslið og fátæktin án minnstu vonar um betri tíð. Bækurnar segja frá Herdísi Hermannsdóttur, bernsku hennar og fullorðinsárum í sveitinni í byrjun 20. aldar. Þemað er kunnuglegt og minnir um margt á Sjálfstætt fólk. Falleg og góð lesning um réttlæti og ranglæti, vonir og þrár í íslensku stéttskiptu sveitasamfélag, , þar sem gömul gildi eru höfð í heiðri, ekki síst það að vera alltaf góður við minnimáttar.

Beitt áhöld (Sharp objects eftir Gillian Flynn) segir frá Camille, drykkfelldri blaðakonu sem er send í heimabæ sinn í Missouri til að rannsaka hrottaleg stúlknamorð.  Hún dvelur hjá fjölskyldu sinni sem er vægast sagt furðuleg. Sjálf hefur Camille verið haldin undarlegri þráhyggju frá unglingsárum: að skera sig, rista orð hér og þar á líkama sinn. Sagan er mjög spennandi og persónurnar sjúklega klikkaðar í ást sinni, banvænni umhyggju og eilífri baráttu fyrir viðurkenningu, algerlega staðnaðar í hrútleiðinlegum úthverfum og útbrunnum hjónaböndum. Þetta átti að verða kvöldsagan í húsbílnum en var einum of óhugguleg fyrir okkur mæðgur. Stór galli að sagan er hrikalega illa þýdd.

Var að ljúka við Dýrin í Saigon eftir Sigurð Guðmundsson. Þetta er eins konar ferðasaga, sjálfsvævisöguleg og heimspekileg, um Íslending í framandi umhverfi og menningu, hann kynnist sjálfum sér fyrst og fremst en líka innfæddum, bæði ræstingakonum og skóbursturum, og sér nýjar hliðar á lífinu. Hann kann ekki orð í víetnömsku og þeir sem hann kynnist tala varla orð í ensku svo samskiptin verða að fara fram eftir öðrum leiðum. Inn á milli eru súrrealískir kaflar um vitur og talandi dýr sem tengjast  persónum sögunnar, auk bréfa til látinnar móður. Flottar pælingar um tungumálið, ástina, lífið, listina og þjóðernið. Það er hvöss ádeila í pælingum um íslenskt þjóðerni og hið svokallaða þjóðarstolt. Hvað er það? Hvað þykjumst við vera? Erum við ekki bara vestrænir umhverfissóðar, gráðugir úlfar og merkikerti? Mig hefur alltaf langað að fara til Víetnam og vera þar í nokkra mánuði til að kynnast landi, þjóð og tungu. Ég verð þar í ellinni.

Ég var að lesa Þegar kóngur kom eftir Helga Ingólfsson. Sagan gerist í konungsheimsókninni 1874, skemmtileg bók, byggð upp eins og glæpasaga í formi dagbókar eða frásagnar einnar persónunnar, skólapiltsins Móritzar. Ung stúlka og lausaleiksbarn hennar finnast látin í grænni lautu einmitt þegar hátíðahöldin standa sem hæst.  Saga stúlkunnar er átakanleg og örugglega ekki einsdæmi á þessum árum. Hjaltalín læknir og Móritz standa í stórræðum við lausn málsins ásamt Borgfjörð lögregluþjóni en rannsóknin má ekki skyggja á heimsókn konungsins. Margar þekktar (karl)persónur koma við sögu, s.s. Matthías Jochumsson, Steingrímur Thorsteinsson, Sæfinnur á 16 skóm, Gestur Pálsson og sjálfstæðishetjan Jón Sigurðsson sem sýndur er í óvæntu ljósi. Lýsingar á skólalífinu eru fróðlegar og sviðsetning Reykjavíkurlífsins afar lifandi, híbýlin er myglaðir torfkofar eða heilsuspillandi skúrar, göturnar drullusvað, maturinn fábrotinn og ólystugur, fatnaður fólks lélegur og skjóllítill. Almúginn er kúgaður, fáfróður og skítugur, yfirstéttin spillt og meðal hennar hlægilegar höfðingjasleikjur. Andstæður milli stétta og kynja, ríkra og fátækra, menntaðra og ómenntaðra eru skarpar og hrikalegar. Samtöl eru hressileg, persónugalleríið stórskemmtilegt, spennan helst út í gegn. Vel skrifuð (aðeins of mikið af latínuslettum) og skemmtileg bók með mögnuðum persónu- og þjóðfélagslýsingum.

Í kvöld var síðasti þátturinn af Emmu, BBC-sjónvarpsþætti sem er byggður á samnefndri sögu Jane Austen (1775-1817). Stórskemmtilegir þættir þar sem lífið snýst um útsaum, te og samlokur, heimsóknir og samræður, ástir og hjónaband. Ægilega góðir og fallegir leikarar (Herra Kingsley er Eli Stone), sérstaklega var Emma heillandi (Romola Garai). Fæ aldrei nóg af svona kjólamyndum með glæstum  herragörðum, gosbrunnum og vandlega klipptu hekki, þjónustufólki og hestvögnum. Ég var örugglega hefðarfrú í fyrra lífi.