Í sumar las ég margt gott, m.a. ágæta bók, Skuggaleiki eftir kúbanskan höfund, José Carlos Somoza. Þetta er heimspekilegur reyfari sem gerist í Aþenu til forna. Dularfull morð eru framin og hinn sérkennilegi Herakles Pantór (hann er feitlaginn, fíkjuæta með keilulaga haus) tekur að sér að rannsaka málið. Sagan gerist að hluta til í neðanmálsgreinum og er sögð á tveimur sviðum sem taka svo að renna saman í vitund sögumanns / þýðanda, voða mikið metafiction. Mjög smart og spennandi.

„Það hlánaði bæði seint og illa um vorið, spilliblotar komu í halarófu, hver á eftir öðrum, – hann fraus, snjóaði og rigndi á víxl, loftið var ýmist hlætt eða nístandi, fjallið ýmist dílótt eða hvítt. Í gær flóðu bæjargöngin i leysingarvatni og torfsnyddurnar héngu í blautum lufsum milli raftanna, en ásælnir og frekir dropar runu viðstöðulaust eftir merkilega krókóttum farvegum ofan skarsúðina í baðstofunni og niður á gólf, – já mynduðu litla meinleysislega polla, sem þöndust út fyrr en varði og skutu öngum í allar áttir, líktust jafnvel ögrandi galdrastöfum…“

Ég átti alltaf eftir að lesa skáldsögur Ólafs Jóhanns Sigurðssonar og dreif í því í sumar. Ljóðskáld var hann frábært og ekki síðri rithöfundur, sé ég nú. Ég las Fjallið og drauminn í einum rykk og naut hverrar mínútu og ekki var Vorköld jörð síðri. Allur tilfinningaskalinn undir, ég hló dátt að dæmalausum einræðum og orðatiltækjum Kristjáns á Hamri og grét yfir því hve örlögin léku Sigurlaugu á Rauðalæk grátt. Stíllinn er frábær og þótt náttúrulýsingarnar geti orðið ansi langar eru þær meistaralegar. Og lýsingarnar á aðbúnaðinum á íslenskum sveitabæjum: maturinn, klæðin, húsakosturinn, jesús minn! Og þrældómurinn, baslið og fátæktin án minnstu vonar um betri tíð. Bækurnar segja frá Herdísi Hermannsdóttur, bernsku hennar og fullorðinsárum í sveitinni í byrjun 20. aldar. Þemað er kunnuglegt og minnir um margt á Sjálfstætt fólk. Falleg og góð lesning um réttlæti og ranglæti, vonir og þrár í íslensku stéttskiptu sveitasamfélag, , þar sem gömul gildi eru höfð í heiðri, ekki síst það að vera alltaf góður við minnimáttar.

Beitt áhöld (Sharp objects eftir Gillian Flynn) segir frá Camille, drykkfelldri blaðakonu sem er send í heimabæ sinn í Missouri til að rannsaka hrottaleg stúlknamorð.  Hún dvelur hjá fjölskyldu sinni sem er vægast sagt furðuleg. Sjálf hefur Camille verið haldin undarlegri þráhyggju frá unglingsárum: að skera sig, rista orð hér og þar á líkama sinn. Sagan er mjög spennandi og persónurnar sjúklega klikkaðar í ást sinni, banvænni umhyggju og eilífri baráttu fyrir viðurkenningu, algerlega staðnaðar í hrútleiðinlegum úthverfum og útbrunnum hjónaböndum. Þetta átti að verða kvöldsagan í húsbílnum en var einum of óhugguleg fyrir okkur mæðgur. Stór galli að sagan er hrikalega illa þýdd.

Var að ljúka við Dýrin í Saigon eftir Sigurð Guðmundsson. Þetta er eins konar ferðasaga, sjálfsvævisöguleg og heimspekileg, um Íslending í framandi umhverfi og menningu, hann kynnist sjálfum sér fyrst og fremst en líka innfæddum, bæði ræstingakonum og skóbursturum, og sér nýjar hliðar á lífinu. Hann kann ekki orð í víetnömsku og þeir sem hann kynnist tala varla orð í ensku svo samskiptin verða að fara fram eftir öðrum leiðum. Inn á milli eru súrrealískir kaflar um vitur og talandi dýr sem tengjast  persónum sögunnar, auk bréfa til látinnar móður. Flottar pælingar um tungumálið, ástina, lífið, listina og þjóðernið. Það er hvöss ádeila í pælingum um íslenskt þjóðerni og hið svokallaða þjóðarstolt. Hvað er það? Hvað þykjumst við vera? Erum við ekki bara vestrænir umhverfissóðar, gráðugir úlfar og merkikerti? Mig hefur alltaf langað að fara til Víetnam og vera þar í nokkra mánuði til að kynnast landi, þjóð og tungu. Ég verð þar í ellinni.

Ég var að lesa Þegar kóngur kom eftir Helga Ingólfsson. Sagan gerist í konungsheimsókninni 1874, skemmtileg bók, byggð upp eins og glæpasaga í formi dagbókar eða frásagnar einnar persónunnar, skólapiltsins Móritzar. Ung stúlka og lausaleiksbarn hennar finnast látin í grænni lautu einmitt þegar hátíðahöldin standa sem hæst.  Saga stúlkunnar er átakanleg og örugglega ekki einsdæmi á þessum árum. Hjaltalín læknir og Móritz standa í stórræðum við lausn málsins ásamt Borgfjörð lögregluþjóni en rannsóknin má ekki skyggja á heimsókn konungsins. Margar þekktar (karl)persónur koma við sögu, s.s. Matthías Jochumsson, Steingrímur Thorsteinsson, Sæfinnur á 16 skóm, Gestur Pálsson og sjálfstæðishetjan Jón Sigurðsson sem sýndur er í óvæntu ljósi. Lýsingar á skólalífinu eru fróðlegar og sviðsetning Reykjavíkurlífsins afar lifandi, híbýlin er myglaðir torfkofar eða heilsuspillandi skúrar, göturnar drullusvað, maturinn fábrotinn og ólystugur, fatnaður fólks lélegur og skjóllítill. Almúginn er kúgaður, fáfróður og skítugur, yfirstéttin spillt og meðal hennar hlægilegar höfðingjasleikjur. Andstæður milli stétta og kynja, ríkra og fátækra, menntaðra og ómenntaðra eru skarpar og hrikalegar. Samtöl eru hressileg, persónugalleríið stórskemmtilegt, spennan helst út í gegn. Vel skrifuð (aðeins of mikið af latínuslettum) og skemmtileg bók með mögnuðum persónu- og þjóðfélagslýsingum.

Í kvöld var síðasti þátturinn af Emmu, BBC-sjónvarpsþætti sem er byggður á samnefndri sögu Jane Austen (1775-1817). Stórskemmtilegir þættir þar sem lífið snýst um útsaum, te og samlokur, heimsóknir og samræður, ástir og hjónaband. Ægilega góðir og fallegir leikarar (Herra Kingsley er Eli Stone), sérstaklega var Emma heillandi (Romola Garai). Fæ aldrei nóg af svona kjólamyndum með glæstum  herragörðum, gosbrunnum og vandlega klipptu hekki, þjónustufólki og hestvögnum. Ég var örugglega hefðarfrú í fyrra lífi.

Viggó sæti Mortensen leikur í mynd sem gerð var eftir bókinni

Vegurinn eftir Cormac McCarthy er hrikalega svartsýn heimsendabók. Feðgar staulast eftir bráðnu malbikinu með innkaupakerru sem í eru allar jarðneskar eigur þeirra (ábreiður og nokkrar niðursuðudósir), allt í kringum þá er auðn og sviðin jörð, heimsendir hefur dunið yfir fyrir mörgum árum og vonarglætan um nýtt eða betra líf er ansi dauf. Glæpagengi, nauðgarar og mannætur sitja um líf fólks sem berst við sult og vosbúð. Í hverju heimsendirinn felst er ekki útskýrt sem eykur á spennu og dulúð. Áhrifamikil bók. Óneitanlega verður manni hugsað til fjarlægrar framtíðar, hvernig verður þetta allt ef við höldum áfram að menga og eyðileggja, útrýma dýrum og berast á banaspjót?

Örstutt skáldsaga eftir Ian McEwan, gerist snemma á sjöunda áratugnum, s.s. fyrir kynlífsbyltinguna svonefndu. Ung og nýgift hjón eru að ljúka málsverði á hóteli og brúðkaupsnóttin er framundan. Bæði eru reynslulaus og fáfróð um kynlíf. Hverjum (hvaða kalli?) datt eiginlega í hug að hjón ættu að sofa saman fyrst á brúðkaupsnóttina og að konan ætti að vera hrein mey? Á þessum tíma er kynlíf tabú og unga parið er ótrúlega bælt og þvingað og hrætt við að tala um tilfinningar sínar. Misskilningur, ólíkar væntingar, misvísandi skilaboð o.fl. valda því að tilvera þeirra beggja umturnast þessa nótt. Sagan líður afar hægt, lýsingarnar eru afar nákvæmar, samtölin stirð og þrungin ótta og feimni, fortíð og nútíð spinnast saman og spennan í loftinu er áþreifanleg. Það er ótrúlega pirrandi hvað persónurnar eru þvingaðar og þrjóskar og eiga erfitt með samskiptin en í því er snilldin fólgin. Sorgarsaga sem nístir í merg og bein.

„Dagur mun koma að kveldi og Föbus mun baða lafmóða fáka sína í sjávardjúpunum,  áður en ég fái upp talið allt það sem hefur tekið á sig nýja mynd“ (418) segir Óvíd í Ummyndunum en Kristján Árnason fékk þýðingarverðlaunin 2009  i dag. Þau voru afhent á Gljúfrasteini og þar með lauk störfum dómnefndarinnar.

Þýðing Kristjáns er bæði stórvirki og menningarviðburður, svipað og Shakespeare, 1001 nótt og Biblían. Kristján býr yfir miklum orðaforða, skáldgáfu, innsæi og þekkingu á myndmáli og stíl sem birtist vel í þýðingu hans. Hún er afar læsileg og aðgengileg, það er hægt að grípa niður hvar sem er og sökkva sér ofan  í sögur af örlagaglettum hinna fornu guða. Alls staðar eru dæmi um útsjónarsemi og næmi þýðandans fyrir blæbrigðum tungumálsins, bæði frummáls og þýðingar. Af  handahófi má nefna endalok hins sjálfhverfa unglings, Narkissusar, sem málgefna dísin Ekkó elti á röndum:

„En er Narkissus sá þetta í vatninu, sem var nú aftur orðið slétt sem spegill, þá var honum öllum lokið, og svo sem hið gula vax bráðnar af léttum eldi og klaki leysist upp af yl sólarinnar, þannig bráðnaði hann af ást og tærðist upp smám saman af innibyrgðum eldi. Þá hvarf roðinn af björtu hörundi hans, honum þvarr máttur og megin, og fegurð hans bliknaði, sá líkami sem Ekkó hafði unnað svo mjög varð ekki nema svipur hjá sjón“ (106-7).

Kristján hefur með þýðingu sinn á Ummyndunum fært nútímalesendum fornklassískan sagnaheim á gullaldaríslensku eða eins og þeir Óvíd orða það (432): Hann hefur lokið „verki sem hvorki bræði Júpíters né eldur né járn né tönn tímans munu fá grandað.“