bókmenntagagnrýni

Graður og gráðugur – Geirmundur í sveiflu

Ritdómur frá árinu 2016

Meðan handritin eru lokuð inni í eldtraustum skáp og Hús íslenskra fræðaeins og opin gröf, kemur út glæný Íslendingasaga eins og skrattinn úr sauðarleggnum. Í Geirmundar sögu heljarskinns eftir Bergsvein Birgisson (2015) er leikið með myrkar miðaldasenur, ýktar hetjudáðir, fræðilegar neðanmálsgreinar og lúna frasa á fornmáli.

Söguöld, vettvangur héraðshöfðingja, víkinga og hetja, er mikið í tísku um þessar mundir. Nægir að nefna gríðarlegar vinsældir sjónvarpsþáttanna Game of Thrones og Vikings því til sönnunar, þótt þar komi reyndar eflaust fleira til. Og til eru öndvegis skáldsögur íslenskar sem eru á þessu róli, eins og t.d. Gerpla Laxness sem á engan sinn líka, Sturlungasögur Thors og Einars Kárasonar, Hér liggur skáld Þórarins Eldjárns, endurvinnsla Þórunnar Valdimarsdóttur úr Íslendingasögum, Glæsir Ármanns Jakobssonar og víkingasögur Vilborgar Davíðsdóttur. Ljóst er að unnt er að vinna með skapandi hætti úr óþrjótandi efniviði íslenskra fornbókmennta.

Ekki allt sem sýnist

Glænýrri Íslendingasögu svipar mjög að útliti og uppsetningu til hinnar vönduðu ritraðar Íslenzka fornritafélagsins sem prýtt hefur bókaskápa í betri stofum landsmanna í áratugi. Geirmundar saga heljarskinns hefur skv. formála verið nefnd í nokkrum heimildum fyrri tíðar en lengi verið talin týnd og tröllum gefin. Nú sprettur hún fram alsköpuð, sett saman eftir ýmsum krókaleiðum sem tíundaðar eru í löngum og fræðilegum formála. Þar segir m.a. að sagan hafi verið hundsuð hingað til af fræðaheiminum og settar eru fram djarfar tilgátur og skáldlegar um ástæður þess, sem eru allavega umhugsunar virði hvað sem sannleiksgildi líður. Formálinn, sem er tæpar 70 síður, hefur virðulegt og trúverðugt yfirbragð lærdóms og fræðimennsku en ekki er allt sem sýnist.

Hver er höfundurinn?

Handrit frá fornum tíma bárust til nútímamanna eftir margvíslegum leiðum og sjaldnast nokkur leið að fullyrða um hver upprunalegur höfundur var.  Sagt er í formála Geirmundar sögu að Brandur hinn fróði hafi ritað söguna á 12. öld, síðan hafi séra Magnús Þórhallsson skrifað hana upp snemma á 15. öld. Þá hafi ekkert spurst til handrits eða sögu fyrr en árið 1940 þegar Svanur nokkur Kjerúlf, furðufugl og sérviskupúki, afritaði handrit Magnúsar eftir skjölum í einkaeign með frekar ónákvæmum hætti; setti inn klausur frá eigin brjósti og afbakaði textann eins og honum þóknaðist. Loks gerir titlaður höfundur, Bergsveinn Birgisson grein fyrir handritum og varðveislu sögunnar í formálanum og á síðustu blaðsíðu bókarinar birtist ljósmynd af honum í munkakufli með fjaðurpenna á lofti.

Varðveisla og viðtökusaga, fræðilegir kaflar um tímatal, stafsetningu, list og lífsskoðanir sögunnar sem fjallað er vísindalega um í formálanum slá ryki í augu lesanda sem stendur í þeirri góðu trú að hann sé að fara að lesa alvöru Íslendingasögu. En brátt renna á hann tvær grímur.

Kapítalisti og þrælahaldari

Téður Geirmundur var landnámsmaður í Breiðafirði, hans er getið í heimildum en saga hans hefur ekki áður verið sögð í heild. Sett er fram sú kenning í formálanum mikla að kappinn hafi ekki þótt boðlegur í samsæti með  virðulegum fornhetjum af ýmsum ástæðum, m.a. að hann hafi verið hinn versti kapítalisti, blandinn mjög og mongólskur í móðurætt, dökkur og ljótur í ofanálag, auk þess ofbeldisfullur þrælahaldari sem gjöreyddi öllum auðlindum sínum með græðgi og ofmetnaði. Hann hafi alls ekki passað við þá ímynd landnámsmanna sem jafnan er otað að þjóðhollum lesendum fornsagna. Geirmundur virðist reyndar hafa flesta eiginleika starfsbróður síns, Egils Skalla-Grímssonar, en hefur langt í frá notið sömu almannahylli.

Blóð og vessar

Strax í fyrsta kafla gengur á með svo miklum ósköpum að ljóst má vera að hér er maðkur í mysunni. Hefðbundin minni, frásagnarliðir og þemu eru soðin saman við groddalegan húmor og stórfelldar ýkjur, á fornu máli sem vísar bæði fram og aftur í bókmenntir fyrri alda.  Dáðirnar eru stórkarlalegar, byggðar á græðgi og ofstopa, og draga upp afkáralega mynd af hetjunum. Blóð spýtist og vessar flæða, skítur gusast, brjóst hristast og hausar fjúka. Senur eru skoplegar og tilsvör persóna skondin samsuða úr fornum bókum, loks birtist Bergsveinn sjálfur í sögunni sem skáld og fræðimaður, en fær háðulega meðferð (eins og oft er hlutur skálda bæði fyrr og nú).

Í kvennabúrinu

Hlutverk kvenna í nútímaskáldskap um söguöld er frekar einhæft, helst að verk Vilborgar Davíðsdóttur geri konum hærra undir höfði.  Í Geirmundar sögu eru konur viðföng og þolendur, aðallega ambáttir og eiginkonur sem litlu fá ráðið um örlög sín. Það er soldið þreytt í nútímaskáldsögu, þótt hún gerist til forna, að þær skuli aðeins hafa kynþokka að vopni og beita honum til að öðlast velþóknun karlanna. Ein kona fær aðeins meiri athygli og svigrúm, það er Kormlöð sem  hefur öðlast mikið vald yfir ruddanum Geirmundi og dregur fram hans mýkri hliðar.

Lýsingar á samförum í kvennabúri Geirmundar við Kormlöðu og aðrar konur eru nákvæmar og groddalegar með afbrigðum. Sálarlífi hans er sömuleiðis lýst ítarlega  sem aldrei er gert í fornsögum þar sem fyllstu hlutlægni er ávallt gætt. Ýmsu er því snúið á haus í sögunni, karnívalísk stemning ríkir og allt getur gerst.

Hinn göfugi landnámsmaður

Hver er meiningin með þessu furðuverki sem er engan veginn trúverðugt sem sú saga sem það þykist vera? Er verið að draga dár að stafkrókafræðimennsku sem snýst um grúsk og tittlingaskít í gulnuðum handritum? Er verið að túlka nútímann með sögulegri vísun, beina spjótum bókstaflega að auðsöfnun, græðgi, valdabrölti og yfirgangi? (Það leiðir hugann óneitanlega að hinum lítt umrædda Tisa-samningi sem verið er að makka með í bakherbergjum um þessar mundir og snýst um endanlega yfirtöku stórfyrirtækja á öllum sviðum mannlífs og náttúru  þar sem gróðahugsunin ræður ein og mun einmitt enda með einræði og þrælahaldi í anda fornaldar.) Og hvað með yfirgengilegt ofbeldið, er verkið kannski tilraun til að opna nýja æð fyrir blóðlausar skáldsögur samtímans?

Hér er vissulega á ferð skopstæling sem minnir á Heljarslóðarorrustu Benedikts Gröndals; eins konar endurritun eða aðlögun sem afbyggir hefðbundna söguskoðun. Snúið er upp á forna hetjuímynd, form og hugmyndafræði Íslendingasagnanna sem hafa lengi þjónað þeim tilgangi að byggja undir þær þjóðlegu mýtur sem við hömpum á tyllidögum, t.d. um göfuga, ljósleita landnámsmenn sem hugdjarfir sigldu til Íslands í leit að frelsi og friði.

Það er ekki gott að segja hver meiningin er og skiptir engu máli. Niðurstaðan er sú að bók þessi er bæði fersk og skemmtileg og lúmskt íronísk, þótt grínið sé á stundum langsótt og langdregið, og hún er afrek út frá fyrndarstíllegu sjónarmiði þótt sumt sé málum blandið. Og neðanmálsgreinarnar eru meinfyndnar, a.m.k. fyrir fornsagnanörda.

Næst hlýtur Gauks saga Trandilssonar að koma út á prenti en hún hefur verið talin endanlega glötuð um aldir alda. En þegar allt kemur til alls er sennilega bara öllum skítsama um Íslendingasögur, týndar eða fundnar, allavega ef marka má gröfina sem búið er að taka á Melunum.  

Bjartur, 2015

Upphafsstafir í bókinni eru myndskreyttir fallega af Kjartani Halli. 

Birt í Kvennablaðinu 2016 og endurvakið 2026 eftir að hafa verið hulið sjónum lesenda í áratug!

Um efni bókarinnar varð nokkrum árum síðar ritdeila milli BB og Ásgeirs Jónssonar.

Á feiti gaurinn sjens?

„Mig langar að verða betri sonur. Standa undir væntingum… Ég var seinþreyttur til vandræða. Sífellt tiplandi á tánum. Eina barnið sem brúkaði aldrei munn… Það svíður undan umvöndunum mömmu. Og almennt þarf lítið til að ég bogni. Maður vill auðvitað ekkert bregðast fólkinu sínu. Allra síst núna, heimkominn með allt niðrum sig…“ (53).

Ágúst Fannar Bergsson á í miklu brasi með sjálfsmynd sína. Hann getur varla haft samskipti við fólk því hann er  á kafi í sjálfsvorkunn; þræll eigin vesaldóms og vídeógláps og veikleikar hans birtast skýrast í sjúklegu áti. Hann minnir á Egil í Nautnastuldi Rúnars Helga Vignissonar, fastur í hjálparleysi og passar hvorki við fortíð né samtíð.  Hann hefur óbeit á líkama sínum og er lamaður af skömm sem er svo mikil að hann fyllist sektarkennd við að rúnka sér. Hann er hundleiður á þjóðfélaginu og veðrinu, „Landi, þjóð og tungu“ (23) og tilgangsleysinu sem bíður í tóminu (88) en hefur engan dug í sér til að rífa sig upp.

Vínyll og vídeó

Í upphafi 10. áratugarins þegar sagan gerist vofir feigðin yfir sjávarþorpum landsins. Kvótinn gengur kaupum og sölum, frystitogar vinna aflann um borð svo landvinnsla leggst víðast af.  Enn er þó vinnu að hafa í frystihúsinu þar sem Gústi fær að standa vaktina við Baader-flökunarvél. Samfélagið er lítið og staðnað, allir þekkja alla og fátt ber til tíðinda. Mistök gleymast ekki í plássinu, kjaftasögurnar ganga og allir hafa viðurnefni, enda eru „aðhlátursefni í götu hverri“; sonur apótekarans er Meðal-Jón og maður angandi af megnri svitalykt er Handarkrikamorðinginn. Skemmtanalíf unga fólksins er framandi fyrir eldri kynslóðina sem skilur ekki púðrið í rúntinum og hallærisplaninu. Neysluhyggja og útlensk afþreyingarmenning á vídeóspólum og vínýlplötum eru að ryðja sér til rúms. Í sögunni eru tengingar vítt og breitt í kvikmyndir og tónlist tímabilsins en þar er Gústi á heimavelli. Þetta er árið sem Freddie Mercury deyr og „Acthung Baby“ kom út; nostalgískir næntís-dagar með nýjum viðhorfum og djúpu kynslóðabili.

Akfeitt örverpi

Textinn er fullur af sjálfsfyrirlitningu og niðurrifi andhetjunnar Gústa. Hann talar um sjálfan sig sem akfeitt örverpi (83), djöfulsins úrhrak (89), raunalega útgáfu af rúmlega tvítugum manni með biðilsbuxur á hælunum og höfuðið fullt af forboðnum þönkum (99). Hann er „vistarbundinn og átthagafjötraður aumingi, enn í foreldrahúsum. Á ekkert betra skilið eftir endalausa afleiki í tilverunni“ (145) enda „…hálfvegis utanveltu og alveg á nálum, næstum eins og eitthvert offituafbrigði af taugaveikluðustu týpum Woody Allen, algjörlega þó án hinnar sjarmerandi hnyttni sem hann léði þeim gjarnan af mildi hins almáttuga skapara“ (142). Það er ævinlega einhver undirliggjandi vanlíðan í Gústa (179) sem reynist svo eiga sér m.a. skýringar í kynferðislegri misnotkun sem hann varð fyrir í bernsku. Lýsingar á lamandi áhrifum sektarkenndar og sjálfsefa sem þolendur kynferðisofbeldis burðast með eru hjartaskerandi.

Lúser fyrir lífstíð?

Endurfundir gefa fyrstu skáldsögu Orra (Stundarfró 2015) ekkert eftir og er ánægjuleg lesning í alla staði. Sagan er hröð, setningar stuttar og víða skapandi tilþrif og frumlegheit í máli og stíl. Það er hressandi upplifun að eiga endurfundi við þetta hallærislega tímabil sögunnar sem ekki fer sérlega mikið fyrir í skáldskap. Persónur sögunnar berjast um í vanmætti eins og dýr í gildru; lúserar fyrir lífstíð; þorpsslúðrið fær vængi og flóttaleiðir eru flestar lokaðar. Foreldrar Gústa eru fastir í hjólförum tímans og sú spurning leitar á lesandann hvort hann muni spóla í sama fari eða hvort hægt sé að túlka sögulok þannig að hann eigi einhvern sjens.

Grein þessi birtist í Kvennablaðinu 2016 en glataðist ásamt öðru sem þar var ritað þegar það var lagt niður. Ég er að gramsa í iðrum tölvunnar, draga fram efni, fríska upp á laskaða hlekki og bæta í eyður og göt.

Tók sex ár að klára – Bylur eftir Írisi Ösp

Íris Ösp Ingjaldsdóttir sendi frá sér sína fyrstu bók, Röskun, árið 2019 sem hlaut afar góðar viðtökur. Sag­an fjall­ar um Heru, rúm­lega þrítug­an lög­fræðing sem er að byggja upp líf sitt eft­ir nauðgun og er ný­flutt í íbúð í góðu hverfi, og um Stellu sem bjó í íbúðinni áður. Hera glím­ir við andleg veikindi í kjöl­far áfalls­ins sem stig­magn­ast dag frá degi þar til hún veit ekki lengur hvort um er að ræða ímynd­un um ger­and­ann sem aldrei fannst eða hvort hún sé ásótt af afturgöngu Stellu sem myrt var í íbúðinni tveim­ur árum fyrr. Hefur Íris Ösp nú selt kvikmyndaréttinn að þessari spennuþrungnu bók svo búast má við trylli á hvíta tjaldið innan skamms. Ljóst er að ný rödd hefur bæst við í íslenska glæpasagnakórinn og er tekið fagnandi.

Út er komin ný bók og ekki síðri frá hendi Írisar Aspar og ber hún heitið Bylurinn. Sagan gerist í fortíð og nútíð og sjónarhornið skiptist á milli þriggja persóna.  Bergur er hamingjusamur fjölskyldufaðir með allt á tæru þar til sonur hans deyr, þá bankar fortíðin uppá og hefndarfýsn hans beinist að Öldu og Styrmi, unglingssyni hennar sem hann grunar að hafi valdið dauða sonarins.  Þau mæðginin eru afar ólík og lýsa atburðum hvort með sínu nefi. Persónusköpunin er afar vel heppnuð, m.a.s. aukapersónan Gunni verður ljóslifandi. Alda er skemmtileg persóna, hún er enginn fyrirmyndaruppalandi, kjaftfor og svífst einskis. Hún hvetur son sinn til þess að eyða sparifé sínu og hætta að hugsa um framtíðina (81). Styrmir er trúverðugt unglingstetur sem er mun þroskaðri en mamma hans. Bergur verður sífellt örvæntingarfyllri, geðveikin magnast, tryllingurinn er sérlega vel uppbyggður og endar auðvitað með ósköpum. Íris Ösp hefur gott vald á þessu öllu, sem og máli og stíl,  og smiðshöggið er vel heppnaður endir á vel heppnaðri bók.

Áður hafði Íris Ösp aðallega skrifað smásögur og hún sótti á sínum tíma námskeið í skapandi skrifum hjá Þorvaldi Þorsteinssyni og Björgu Árnadóttur og lærði einnig leikritun hjá Hlín Agnarsdóttur (Vísir, 21. maí 2019).

Íris Ösp er fædd og upp­al­in í Reykja­vík, nán­ar til­tekið Breiðholti. Í viðtali við Morgunblaðið 1. ágúst 2025 segir hún m.a.:

„Ég byrjaði að skrifa þegar ég var krakki. Ég byrjaði á sendi­bréf­um, smá­sög­um og ljóðum, en svo kom langt hlé þar sem ég sinnti þessu lítið. Bolt­inn fór svo að rúlla á ný þegar ég var í fæðing­ar­or­lofi með yngsta barnið mitt, þá fór ég á rit­list­ar­nám­skeið, byrjaði að skrifa lengri sög­ur og skrifaði loks fyrstu skáld­sög­una mína.“

Fram kemur í viðtalinu að það tók Írisi Ösp sex ár að klára Byl en hún greindist með erfiða sjúkdóma. 

„Ég byrjaði fljót­lega að vinna í Byl eft­ir að Rösk­un kom út, áður en ég veikt­ist. Ég vann að bók­inni hægt og bít­andi, var alltaf að gera bara smá og smá í einu og lagði hand­ritið svo frá mér í marga mánuði í einu. En það gerði mér að gott að hafa eitt­hvað í poka­horn­inu sem hafði fram­vindu.“

Íris Ösp hefur sagt opinberlega frá veikindum sínum en rit­ferlið hefur verið ljós í myrkr­inu í glímunni við þau (meira um það hér).

Ást og eldgömul leyndarmál – Um Eyjar eftir Gróu Finnsdóttur

Eyjar heitir önnur skáldsaga Gróu Finnsdóttur (f. 1951). Gróa samdi ljóð og sögur áður en hún sendi frá sér bók og hafði þá lokið störfum á vinnumarkaðnum. Sum ljóða hennar hafa birst í blöðum, ss. í Tímariti Máls og menningar og Bókasafninu. Þá átti hún tvær smásögur í bókinni Jólasögur sem kom út árið 2015. Gróa hefur einnig skrifað fjölda greina, einkum um bókasafnsmál. Fyrsta skáldsaga Gróu, Hylurinn, kom út árið 2021 og fékk góðar viðtökur. 

Bókin Eyjar hverfist um togstreitu í fjölskyldu á bóndabæ þar sem Malla er einbirni. Móðirin Katrín er hippi, ástríðukokkur og grænmetisræktandi; hlý og opin manneskja; en pabbinn er dulur og bældur. Þau eru eins og tvær eyðieyjur (98). Eitthvað varð til þess að Malla fór að heiman fyrir mörgum árum og býr nú í borginni. Hún hefur fjarlægst foreldra sína og ekki er vert að ljóstra upp hvers vegna til að spilla ekki fyrir lesendum. En hún flýr úr ofbeldissambandi í sveitasæluna og þarf að endurskoða allt líf sitt.

Ekki er annað hægt en að heillast af sumum sögupersónanna, ekki síst Katrínu sem hlúir að öllu, og fögru umhverfi Breiðafjarðar. Malla er brotin og búin á því þegar hún snýr aftur til heimahaganna og þarf að horfast í augu við bresti sína, langrækni og dómhörku. Guðmundur á næsta bæ er hugstæður, einskonar afatýpa og jesúgervingur; boðberi þess að eldri kynslóðir búa yfir yfirvegun og visku sem þarf að berast sem víðast. Pabbinn Lárus á alla samúð skilið, hann reynir að gera sitt besta en stundum er það bara ekki nóg. Og öll eiga þau sín eldgömlu leyndarmál sem sagan hverfist um.

Þær mæðgur eru sögumaður til skiptis og lýsa stundum sömu atburðum hvor frá sínu sjónarhorni. Þær eru afar ólíkar svo þetta er skemmtileg aðferð sem gengur ágætlega upp. Það getur tekið á að fullorðnast og Malla fær sannarlega að reyna það á eigin skinni. Ástin kemur auðvitað við sögu og er mikilvægt hreyfiafl í framvindunni. Einkunnarorð bókarinnar koma m.a. frá Milan Kundera: Ástin er leit okkar að týnda hlutanum af okkur sjálfum.

Sjálf segir Gróa um bókina:

„Ég reyni að sýna fram á hvað það getur reynst alvarlegur hlutur að geta ekki rætt út um hlutina, gert upp sín mál og haldið áfram að lifa góðu lífi í stað þess að eyðileggja líf sitt og annarra í einhverri fáránlegri þráhyggju og kannski hroka án þess að geta fyrirgefið. Það mætti jafnvel setja það í stærra samhengi og heimfæra upp á heimsku þeirra sem heyja óskiljanleg stríð úti í hinum stóra heimi. En sjálfri finnst mér þetta vera fyrst og fremst hugljúf ástarsaga sem kannski einhverjir þekkja sig í“ (viðtal í Skessuhorni).

Eyjar fljóta vel á lygnum sjó og eru fínasta afþreying á rigningardögum þrátt fyrir undarlegan misskilning í restina.  Fram kemur í sögunni að Katrín lumar á handriti um blóðheitar Baska-formæður sínar, kannski verður það efni þriðju bókar Gróu? 

Fokkið ykkur öll. Um smásögur Steinars Braga, Allt fer

Smásagnasafn Steinars Braga, Allt fer, er hnausþykkt og efnismikið og inniheldur nítján langar og fullburða sögur. Þær eru hvorki fallegar né meinlausar og ekki allar nýjar, þær eru margar og misgóðar en það er í þeim miskunnarlaus kraftur. Ef Steinar Bragi fær ekki bókmenntaverðlaunin, af þeim sem tilnefndir eru 2016, eru þau bara prump.

Hvergi verður maðurinn eins lítill og ófrjáls, svo augljóslega roðhundur og þræll, eins og í fríhöfninni, þeim óskáldlega stað þar sem „meira að segja skórnir voru tortryggðir“ (11). Þar gengst fólk undir lög, vald og skrifræði af fúsum og frjálsum vilja, „Hver einasti fermetri verðlagður og öryggisvottaður oft á dag“ (11) og sætir sjálfviljugt rannsókn á persónulegum farangri, jafnvel eigin líkama. Glansandi fríhöfnin er sögusvið fyrstu sögunnar í safninu, „Reykjavík er að vakna“ þar sem firring vestrænnar menningar er undirtónninn, þar sem hjarðhegðunin nær hámarki. Engin tilviljun að þetta er fyrsta sagan í safninu, hún er þrusugóð.

Karnívalísk útrás

Myndir úr fleiri sögum safnsins sitja fastar á heilaberkinum að loknum lestri. Í „Kaiser Report“ hittast tveir kunningjar sem báðir eru búnir að mála sig út í horn. Kyrkislanga og kettlingar koma við sögu og atburðarásin er svo hrollvekjandi að ráðsettur lesandi unir ekki lengur undir leslampanum heldur hrökklast fram á bað til að skvetta framan í sig köldu vatni. „Páfastóllinn“ er sprenghlægileg, um par sem glímir við ófrjósemi, og karnivalísk útrásin nær hámarki í órum rúnksenu á læknastofu í Smáralind; verulega kröftugt atriði. „Kristalsgíraffinn“ er nútímalegt ævintýri um að selja sál sína djöflinum, það er sígilt þema sem vísar ekki síst til nútímamannsins sem gín yfir öllu. Sama þema er  á ferð í „Sögunni af þriðjudegi“. Báðar nöturlegar frásagnir af mannlegri eymd.

„Hvíti geldingurinn“ vekur upp þanka um tilvist mannsins. Hvað verður um mann sem ekki aðeins glatar frelsi sínu heldur er kynhvötin líka frá honum tekin? Hvað drífur þann áfram sem er án löngunar, án ástar? Sagan er ofbeldisfull og grimmdarleg en með sérkennilegu seiðmagni, ein af myndrænustu sögunum í safninu. Í „Ósýnileikanum“ nýtir kona sér að geta horfið sjónum annarra, hún njósnar um fólk og hnýsist í sjálfan dauðann, rýfur friðhelgi á viðkvæmum tímum þegar vanmáttur og óreiða ríkir, hún mætir í jarðarfarir og erfidrykkjur og sest við banabeð:

_Fyrstu tvær jarðarfarirnar sat ég úti í sal með hinum, svo færði ég mig upp á altarið til prestsins, ekki til að vanvirða neinn, en ég er forvitin, mig langaði að sjá andlit allra í kirkjunni, horfa í andlit sorgarinnar. Úti í kirkjuskipinu sér maður aldrei nema út eftir sætaröðinni, inn í hnakkann á fólkinu fyrir framan og það er ókurteist að teygja fram hausinn og glápa. Af hverju sitjum við ekki í hring í kirkjum – þær eru formaðar fasískt og við horfum aldrei nema í andlit prestsins og það er andstætt öllu sem munnurinn á honum segir um bræðralag og kærleika!“ (312).

Allt í rassgati

Titill smásagnasafnins Allt fer vísar í ýmsar áttir; til forgengileika, missis og hrörnunar sem er kannski klisja, hver segir sosum að allt þurfi alltaf að halda áfram (296) en líka til þess að allt fer einhvern veginn, tíminn líður og hugsjónir og draumar fjara út, fólk þroskast saman eða í sundur, dofið af dópi eða vana í bullandi sjálfhverfu. Hverjum er það að kenna þegar flosnar upp úr sambandi sögumanns og Jennýjar í raðhúsahverfinu inni í rassgatinu á Sigmundi Davíð?

„Við erum bæði ágætis manneskjur  og viljum vel og ég segi það í alvöru: ef helmingur þessara endaloka skrifast á brestina í okkur og allt helvítis kjaftæðið úr æskunni, fullyrði ég að hinn helmingurinn fellur skuldlaust á leigumarkaðinn og  barninginn í öll þessi ár og helvítis pólitíkusa sem hafa gleymt því fyrir hverja þeir vinna, og græðgina í bönkunum og Gísla í Gamma og gamla Quarashi-tillann Sölva viðskiptafræðing, allt þetta lið sem liggur eins og vampírur á hjörtum okkar sem gæðum miðbæinn lífi – fokkið ykkur öll (299-300).

Trump-týpan

Síðasta sagan, „Garðurinn“, er glæsilegur endasprettur á þessu sagnamaraþoni. Stórgrósser á ráðstefnu  vopnasala í sótugri Shanghai er sama týpa og Donald Trump: erkiillmenni, siðblindur, firrtur og lyginn, glúrinn á markaðstækifæri en orðinn mettur á lífinu. Hann hefur reynt allt, keypt allt og fyrir honum er veröldin tóm og grimm flatneskja:

„Í partýi um daginn fékk ég hugmynd sem rifjast upp fyrir mér núna: að reisa verulega há og sparsöm háhýsi með engum gluggum sem þýðir allt önnur lögmál í burðarþoli, en fella skjái í innanverða veggina, alla með sérsniðnu útsýni – allir fengju hornskrifstofur með útsýni af hundruðustu hæð yfir borg að eigin vali, eða breytilegt, með mánudaga á tindi Everest, þriðjudaga úr Alþjóðlegu geimstöðinni. Skjáir eru orðnir ódýrari en gluggar og kostar ekkert að þrífa þá, upplausnin HD í metersfjarlægð, færa sig svo yfir í þrívíddina. Þemadagar á föstudögum með útsýni yfir Kabúl, Raqqua eða Jemen og hádegisfyrirlestur um þær sætu hörmungar, eftir því við hvað fyrirtækin í húsinu eru að díla“ (324-325).

„Garðurinn“ er bæði reiðilestur yfir mannkyni sem skilur eftir sig sviðna jörð en líka elegía um mennskuna sem er á niðurleið, ástina sem er glötuð og ógeðið sem alls staðar viðgengst.

Manneskjan er bara líkami

Smásagnasafn Steinars Braga sker sig bæði að öllu leyti frá hinum óvenju mörgu smásagnasöfnum  sem út komu 2016 og frá öðrum skáldverkum síðustu áratuga.   Það er ekki verið að gæla við tungumálið, stílinn, orðlistina. Ekki verið að daðra við ismana, tala undir rós eða blikka ljóðrænuna. Það eru hugmyndirnar sem ráða ríkjum, þær vella fram, tæpitungulaust. Brýnt erindi og eldmóður einkenna þessar sögur allar, skapandi kraftur og ádeila sem helst minna á skáldskap Guðbergs Bergsson á góðum degi. Hið háleita er einskis vert, manneskjur eru ekkert merkilegar eða dularfullar,  þær eru bara líkamar.  „ – Líkamar að gera eitthvað við sjálfa sig, við aðra líkama eða við hluti… En líklega værum við ekkert án þessara litlu leyndarmála okkar, hvert í sínu horni að pota í holur, skera okkur með naglaþjöl, kasta upp. Hvað veit ég“ (307).

Engin miskunn

Á sagnaslóðum Steinars Braga eru fáir á ferli, hér eru óskáldlegir staðir eins og Eiðistorg, Perlan og Húsasmiðjan, skítugar stórborgir, fráhrindandi persónur, barnagirnd, tabú og töfrar og ógnvekjandi atburðir. Maður er hvergi óhultur, hræðilegir hlutir gerast í sífellu og alls staðar. Og það er enga miskunn að finna, aðeins myrka heimsmynd og dapurlega framtíðarsýn: „Ég er lappalaus fugl, hugsaði ég, líf mitt er sífellt flug úr einum stað í annan og ég get hvergi lent eða fundið hvíld“ (301).

Smásögur eru í senn bæði strangt og róttækt bókmenntaform sem býr yfir sérstökum áhrifamætti. Steinar Bragi hefur fullkomin tök á forminu og sýnir frábæra takta.  Allt smellur.

Birtist í Kvennablaðinu, 10. janúar 2017

Fjarveran og afskiptaleysið – Um Útreiðartúrinn

Nýjasta bók Rögnu Sigurðardóttur, Útreiðartúrinn, er „áhrifarík samtímasaga með djúpar rætur í fortíðinni“ eins og segir á bókarkápu. Þar segir frá Sævari, Helgu konu hans og 14 ára einkasyninum Pétri sem eru nýflutt á Álftanes. Kvöld eitt kemur sonurinn heim í lögreglufylgd en svo virðist sem þrír strákar hafi ráðist á hann og Sindra vin hans að tilefnislausu. Þegar frá líður birtist myndband á netinu af árásinni og þá fer Sævar að gruna að Pétur hafi ekki sagt satt um atburðinn. Þegar Pétur síðan pínir Sindra til að borða rótsterkt chili til að birta sem grín á tiktok, fara að renna tvær grímur á Sævar. Getur verið að Pétur hans sé „bully“ og ofbeldismaður?

Glósur, gón og káf

Frásögnin hefst á dularfullu andláti í útreiðartúr ungs fólks á Álftanesi í júní 1881. Erfitt reynist að henda reiður á hvort það var slys eða ekki. Einn er síðan grunaður um morð en sluksað var við rannsóknina. Sá grunaði, Eyjólfur, er langalangafi Sævars. Þetta var þaggað niður í fjölskyldunni og Sævari finnst mannorðshnekkir að vera kominn af morðingja (98). Hann ætlar samt að segja Pétri söguna í þeirri von um að hún veki áhuga hans og tengi þá feðga saman. En þetta er of fjarlægt og snertir hann ekki: „Kúl saga“ segir Pétur (37). Svo tekur Sævar til við að rannsaka málin sjálfur, bæði gamla morðmálið og árásina.

Í þessum þætti sögunnar er dregin er upp mynd af samfélagi þar sem stéttaskipting er mikil og vinnufólk hefur um fátt að velja. Sagan er sögð út frá sjónarhorni Guðnýjar, formóður Sævars, sem freistar þess að komast frá vinnukonulífinu í dalnum og skapa sér framtíð á Álftanesi með téðum Eyjólfi. Skiljanlega vill hún komast burt; hlutskipti vinnukonunnar, sem ofan á húsverkin felst í að þjóna vinnumönnunum á bænum sem í skjóli forréttinda sinna fara sínu fram:

„Frá því hún mundi eftir sér höfðu þeir hreytt í hana ónotun, ýtt við henni, skammað hana, skipað henni fyrir, hæðst að henni og hlegið framan í hana um leið og þeir gerðu ráð fyrir sífelldri þjónustu. Þegar hún stálpaðist og það fór að móta fyrir brjóstunum undir treyjunni störðu þeir opinskátt og slefandi. Þeir þreifuðu á rassinum á henni þar sem hún stóð við pott með sjóðandi vatni og gat sig hvergi hreyft. Þeir földu þetta ekki, hvorki glósurnar, gónið né káfið. Því skyldu þeir gera það?“ (139).

Eyjólfur er öðruvísi en aðrir vinnumenn, hann er vænn og myndarlegur. En það eru brestir í honum, hann virðist vera hálfgerð rola, uppburðarlítill og drykkfelldur. Þegar þau koma á Álftanes reynast aðstæður öðruvísi en til stóð.

Saga útreiðarfólksins er byggð á raunverulegu sakamáli, svonefndu Kristmannsmáli. Útreiðarfólkið var hneppt í varðhald og yfirheyrt en svo reyndist merkilega lítill áhugi yfirvalda á að upplýsa málið. Málið lognaðist svo útaf en orðrómurinn lifði. Í bókarlok er málið hins vegar loksins upplýst!

Landslag og kynslóðabil

Landslagið á Álftanesi leikur stórt hlutverk í þeim sögum sem fram vindur í bókinni, enda er gróið holtið óbreytt frá fornu fari, „þúfurnar áþekkar og mosagróið hraungrýtið sömuleiðis. Grjótið var samt, lyngið og mosinn á holtinu. Sjávarlyktin sú sama.“ (35). Landslagið er bæði  leikmynd og táknmynd fyrir tíma og tilfinningar. Kynslóðabilið er ekki bara á milli langalangafans og Sævars, það er síst minna á milli Sævar og Péturs:

„Gargandi mávar tóku dýfur fyrir ofan okkur, hestar stóðu á beit í móanum fyrir neðan holtið, sólin merlaði á sjónum allt í kring. Innra með mér toguðust á sólskinið og skuggarnir í hrauninu, vitneskja um söguna sem leiðsögumaðurinn átti eftir að segja okkur uppi á holtinu, fjarlægðin sem ég fann fyrir milli okkar Péturs. Ég saknaði stráksins míns og mig langaði að ná til hans … Ég fylgdist með Pétri feta sig óöruggur yfir þúfur og áttaði mig á að hann var ekki vanur því. Hvernig gat verið að hann kynni ekki að ganga í þúfum?… (33)“.

Glæpir eru víða

Sævar er heimavinnandi og nostrar við bókaskreytingar á vinnustofunni sinni. Hann nær engu sambandi við son sinn sem hann margoft langar að faðma og sýna umhyggju og vinsemd en hikar alltaf og heldur aftur af sér. Pétur er að breytast úr barni í fullorðinn og Sævar nær ekki utan um þær andlegu og líkamlegu breytingar sem verða á honum. Hann finnur fyrir sektarkennd yfir að hafa skipulagt að flytja með Pétur á viðkvæmum aldri úr hverfinu sem litla fjölskyldan  hafði búið í síðan hann fæddist.

Stutt er í sjálfsásökun, reiði og skömm hjá Sævari. Hann á erfitt með sig vegna yfirgangs og gaslýsingar sem hann varð fyrir sem gutti, af hendi Togga sem hann leit á sem sinn besta vin. Sá þráður er rakinn til sumardvalvar í sveitinni hjá ömmu og afa á Álftanesi þar sem Sævar kynntist Togga fyrst í kringum 1980. Þá koma til sögunnar kynni Sævars af rannsóknarblaðamanninum Bergi sem skyndilega var ekki lengur velkominn í heimsókn eftir að hann skrifaði grein um morðmálið frá 1881 og reif þar með upp gömul sár.

Glæpirnir eru víða; Bergur hafði sem blaðamaður hagnast á þiggja mútur fyrir að hilma yfir skattsvikum og eignaðist þannig lóð á Álftanesi. Hann dró fjölskylduna sína nauðuga með sér þangað (sjá  magnaða senu á bls. 206-209), rétt eins og Sævar telur sig hafa gert. Bergur var fjarhuga faðir sem ráðskaðist með fjölskyldu sína en hlustaði aldrei. Sævar veltir fyrir sér hvort hann sjálfur sé sama manngerð: „Viltu hlusta á mig?“ sagði Helga stundum við mig og það hafði svo oft pirrað mig. „Ég er að hlusta,“ sagði ég þá, en kannski var ég ekki að því. Af hverju væri hún annars að biðja mig sérstaklega um það? (209).

Samband þeirra hjóna Sævars og Helgu virðist einkennast af fálæti og afskiptaleysi sem hlýtur að varpast yfir á Pétur.

„Helga fann að eitthvað var að  en hún gerði líklega ráð fyrir að það væri vinnan, að ég væri í tímapressu og mér gengi ekki nógu vel en þá átti ég til að verða þögull og afundinn. Við höfum okkar rútínu eftir meira en tveggja áratuga hjónaband. Henni hefur lærst með tímanum að láta mig í friði þegar þannig stendur á. … Og ef mér finnst Helga vera fjarlæg eða ég finn að eitthvað hvílir á henni sem hún ræðir ekki við mig treysti ég henni til að leysa úr því og hleyp auka hring til að ná betra jafnvægi. Við þurfum ekki lengur að ræða alla hluti“ (125).

Helga stendur í skugga og er eingöngu sýnd með augum Sævars. Undir lok sögunnar er hún orðin ein taugahrúga, með bauga undir augunum og þráhyggjukennda hegðun.

Pétur er trúverðugur unglingur sem spilar ofbeldisfulla tölvuleiki einn og afskiptalaus í herberginu sínu, svarar með hnussi eða eins atkvæðisorðum og er með hausinn á kafi í samfélagsmiðlum. Hann bæði horfir á ofbeldismyndbönd og býr þau til og finnst það ekkert tiltökumál. 

Allar þessar sögur, persónur og svið speglast á margs konar hátt og draga fram bresti, skömm og sektarkennd sem kynslóðirnar burðast með. Sindri og Sævar eru t.d. hliðstæður því þeir upplifa báðir að besti vinurinn bregst þeim og þeir skammast sín fyrir að hafa lent í ofbeldi. Sævar skammast sín svo mikið fyrir það sem Pétur gerði að hann forðast að hitta fólk (263) og fjarlægist fjölskyldu sína. Eyjólfur á sér ekki viðreisnar von eftir atburðinn í útreiðartúrnum og skömmin hrekur hann burt frá konu og barni.  Guðný skammast sín fyrir að hafa ekki klárað útreiðartúrinn og grípur því til lygi í yfirheyrslunum. Toggi og Pétur beita báðir vini sína ofbeldi.

Grunnt á grimmdinni

Á bókakápunni er grimmdarleg sena og það er grunnt á grimmdinni, án aðhalds og marka getur hún flætt yfir bakka sína. Hvað verður um Pétur? Mun hann einhvern tímann sjá mun á réttu og röngu, mun hann alltaf þræta fyrir misgjörðir? Stendur litla fjölskyldan þetta af sér eða sundrast?  Sævar þekkir hvorki son sinn né sjálfan sig, hann skilur ekki hvaðan reiðin kemur sem grípur hann stundum. Hann elskar Pétur og stendur frammi fyrir því að velja hvort eigi að hilma yfir með honum eða draga hann til ábyrgðar.  Og sektarkenndin nagar hann.

„Ef ég hefði bara verið betri pabbi. Hvað ef ég hefði fylgst betur með, tekið breytingarnar alvarlega, sýnt nýju vinunum hans meiri áhuga? Hefði verið strangari, haft stjórn á hverju Pétur hafði aðgang að í símanum sínum, stjórnað hverja hann hitti, hvar og hvenær.“ (258).

Hugurinn hvarflar til metsölubókarinnar Kvöldverðurinn eftir hollenskan höfund, Herman Koch, sem kom hingað á bókmenntahátíð 2013. Í þeirri bók fremja 15 ára bræðrasynir ódæði og siðferðislegar spurningar vakna varðandi afstöðu foreldranna þegar piltarnir þekkjast á upptöku úr öryggismyndavél.  Sagan endurtekur sig og ofbeldið í heiminum margfaldast. 

Útreiðartúrinn glímir á hugvekjandi hátt við sömu sígildu spurningar, með djúpstæðri tengingu við land og sögu, sekt og skömm. Persónur sögunnar í nútímanum reyna að  fóta sig í grimmum heimi alveg eins og forfeðurnir, þar sem gildin eru fljótandi, sannleikurinn og siðferðið líka. Áður fyrr var það samfélagsgerðin sem gróf undan jafnræði, staðfestu og heilindum, núna er það fjarveran og afskiptaleysið.

Birt á skáld.is 22.11.25

Um Hvíldardaga eftir Braga Ólafsson

Yfir Hvíldardögum, fyrstu skáldsögu Braga Ólafssonar, hvílir einstök yfirvegun og undraverð rósemi. Á tæpum tvö hundruð blaðsíðum er lýst rúmri viku í lífi þrjátíu og fimm ára gamals manns sem býr einn í Reykjavík og hefur verið skikkaður í sumarfrí í þrjá mánuði. Sögumanni, sem allan tímann er nafnlaus, gefst nú nægur tími til að gera nákvæmlega það sem honum sýnist. Framundan eru tímamót, endurfundir gagnfræðaskólaárgangsins, og drjúgur tími fer í að undirbúa sig fyrir það. Hann íhugar að nota frídagana m.a. til að skreppa upp í Heiðmörk með nesti og njóta náttúrufegurðarinnar þar. Bíllinn bilar, síminn hringir og allt í einu hefur hann svo mikið að gera að hann veit ekkert hvernig hann á að haga sér.


Líf þessa manns hefur hingað til einkennst af vana, einveru og sjúklegri öryggisþörf. Strax í byrjun bókar er gefið í skyn að líf hans muni taka breytingum. Honum finnst sjálfum eins og margt sé að losna eða liðast í sundur í kringum hann, eitthvað sem ekki sé hægt að tjasla saman aftur (bls. 93). Sögumaðurinn er einfari og nörd. Honum gengur frekar illa að eiga samskipti við aðra, orð og tillit trufla hann. Líf hans er eins og kvikmynd sem er sýnd hægt, smávægilegustu ákvarðanir vefjast fyrir honum eða þeim er skotið endalaust á frest. Í huga hans kvikna allskonar myndir af minnsta tilefni, ímyndunaraflið leikur lausum hala og gamlar minningar streyma fram. Hann veltir fyrir sér undarlegustu hlutum, s.s. merkingu tímans, að fólk sé aldrei óhult, hvernig komið verði að manni dauðum o. s. frv. Honum finnst hann vera einn í heiminum og að hann sé stundum ekki raunverulegur, einkum ef hann er innan um annað fólk (58). Ósköp er hann vinafár, á sunnudögum klukkan tvö heimsækir hann alltaf kunningja sinn Hall en samband þeirra er ekki náið og samræðurnar ganga stirðlega. Stundum heimsækir hann Dóru frænku sína og les blöðin hjá henni. Móður sína og systur kærir hann sig ekki um að heimsækja og vill heldur ekki að þær heimsæki hann. Hann er nægjusamur í einsemd sinni en þegar hann lítur yfir farinn veg rennur upp fyrir honum að hann hefur ekki afrekað neitt, ekki skilið neitt eftir sig, ekki skapað sér nafn og aldrei sigrast á neinu. Til að finna hvort hann  sé yfrleitt til hugleiðir hann að láta sig hverfa.


Yrkisefni Hvíldardaga eru einsemd og öryggisleysi vorra tíma. Sögumaðurinn nær undarlegum tökum á manni, hann er vinalegur og brjóstumkennanlegur, einangraður í þröngum heimi sem er að hruni kominn. Hvíldardagar er ótrúlega mögnuð og seiðandi bók. Bygging sögunnar er þaulhugsuð, kyrrð og fegurð ríkja yfir stíl, orðavali og efnistökum í þessari frábæru skáldsögu.


„Ég hef aldrei þekkt manneskju sem ég veit að er einmana“ segir sögumaður (57)með ísmeygilegri íroníu. Allar persónurnar eru einmana, búa einar og umgangast fáa. Erindi höfundar við lesendur er tímabært, á dögum sífellt meiri hraða og tækni eykst fjarlægð milli fólks og viðkvæmir hugsuðir, nördar og furðufuglar eins og sögumaður Hvíldardaga verða utanveltu. Lík þeirra finnst kannski seint og síðar meir í Heiðmörk.

Litríkar persónur valsa um skrautlegt svið

Þuríður formaður Einarsdóttir (1777-1863) var merkiskona sem segir frá í ýmsum heimildum. Hún sótti sjó í 66 ár og var formaður á opnum báti á 26 vetrarvertíðum og aldrei fórst nokkur af hennar áhöfn. Til er ævisaga hennar, rituð af henni sjálfri þótt óskrifandi væri (birt í 2. b. Skyggnis).  Til er lýsing á henni höfð eftir Brynjúlfi Jónssyni fræðaþul sem kenndur er við Minna-Núp (1838-1914) í bókinni Sagan af Þuríði formanni og Kambsránsmönnum sem e.t.v. kemst næst því hvernig hún kom fyrir sjónir. Og bréf og stefnur eru til í hennar nafni því hún lét ekki hlut sinn fyrir neinum, nema einu sinni þegar sýslumaður fékk hana til að bera vitni gegn svonefndum Kambránsmönnum* sem kunnugt er.

Brynjúlfur frá Minna-Núpi Iýsir Þuríði formanni svo:

Þuríður var snemma stórhuga og fljóthuga, skipti sér af öllu og vildi öllu ráða, enda sást það brátt að hún var bæði snarráð og hagráð; vann hún sér því traust þeirra er með henni voru. Hún var brjóstgóð við bágstadda, en óvægin og einbeitt við meiri menn og lét eigi undan neinum; var og einskis manns að yrðast við hana svo var hún orðheppin og gagnorð, enda skynsöm vel; aldrei beitti hún stóryrðum eða illyrðum, þó henni mislíkaði, en þá varð hún fljótmæltari og hraðmælari. Aldrei brá henni svo við neitt, að menn fyndu, að hún tapaði sér. Hún tók svo vel eftir öllu er hún sá og heyrði, að fágætt þótti, svo fljóthuga sem hún þó var, enda hafði hún gott minni; af þessu kom að hún varð vísari en aðrir um marga hluti er um var að ræða. Í þá daga naut alþýða engrar menntunar og Þuríður því eigi heldur, enda var hún meira hneigð fyrir útistörf en innisetu; gengu verk furðu vel undan henni, eigi burðameiri en hún var. Hún var grannvaxin, en þó nokkuð þykk um herðar, í meðallagi há eða vel það. Andlitið var mjög einkennilegt, yfirbragðið mikið, augun hörð og snör, niðurandlitið mjög lítið. Allt látbragð hennar Iýsti óvenjulegu fjöri. Málrómurinn var eigi mjúkur og þó eigi óviðfelldinn. Framburðurinn var djarflegur og áhugalegur. Í flestu þótti hún frábrugðin og einkennileg.

Auður Styrkársdóttir, áður forstöðukona Kvennasögusafns Íslands, hefur nú skrifað öndvegis bók um Þuríði sem ber titilinn Kona á buxum. Nokkrar furður úr ævi Þuríðar formanns (2024). Þetta er vel stíluð saga og skrifuð af þekkingu á samfélagi þeirra tíma og stöðu alþýðunnar, af innsæi í margvíslegt misrétti sem þá viðgekkst og djúpri samúð með stöðu kvenna, barna og fátækra. Þetta er safaríkt efni að moða úr, nafnkunnar og litríkar persónur valsa um skrautlegt svið átjándu og nítjándu aldar. Tekur höfundur sér víða skáldaleyfi og prjónar skemmtilega í kringum heimildirnar.

Sagan hefst þegar Þuríður er lítil telpa. Hún er snemma kjörkuð og kjaftfor, glögg og útsjónarsöm. Ellefu ára fann hún upp á því að pissa með ærhorni þegar hún var á sjó. Svo er hún komin í stuttbrók innanundir pilsið sem engin kona var þá búin að fatta, bæði vildi hún skýla sér betur og gera gröðum körlum erfiðara fyrir þegar þeir vildu koma fram vilja sínum. Og karlmannsfötum gekk hún jafnan í á seinni árum með hatt á höfði og kallaði sig stundum Þormóð.

Ekki er hún eins sterk og sterkur karlmaður, en hún fiskar meir en aðrir og hún kann allan sjóinn, og svo hefur hún þessa stórkostlega léttu lund. Nú um sumarið gengur hún að slætti að Gaulverjabæ eins og karlmaður og fær karlmannakaup (122).

Það var reyndar ekki óalgengt að konur færu á sjó á þessum tímum. Flestar sóttu sjóinn í eyjabyggðum, s.s. í Breiðafirði, og í Árnessýslu er vitað um einar 17 sjókonur. Þuríður er þeirra kunnust og sú eina sem formannsheiti festist við. Árið 1830 fékk hún verðlaun úr konungssjóði fyrir jarðrækt og sjósókn. Hún mun vera eina konan, sem fékk þessi verðlaun.

Á sögutímanum voru harðindi, eldgos, hafís, jarðskjálftar, pestir og hungur viðvarandi hér á landi. Þjóðin taldi  50 þúsund hræður, örfáir komast til mennta eða eignuðust land, bústofn eða peninga, en restin hokraði og þrælaði og náði varla að eignast spjarir utan á sig á heilli starfsævi. Refsingar voru harðar við minnstu afbrotum og embættismenn og óðalsbændur héldu alþýðunni kengboginni við stritið. Þuríði tekst að bera höfuðið furðu hátt í þessum aðstæðum enda fullgóð fyrir sinn hatt. 

Á sögutímanum voru harðindi, eldgos, hafís, jarðskjálftar, pestir og hungur viðvarandi hér á landi. Þjóðin taldi  50 þúsund hræður, örfáir komast til mennta eða eignuðust land, bústofn eða peninga, en restin hokraði og þrælaði og náði varla að eignast spjarir utan á sig á heilli starfsævi. Refsingar voru harðar við minnstu afbrotum og embættismenn og óðalsbændur héldu alþýðunni kengboginni við stritið. Þuríði tekst að bera höfuðið furðu hátt í þessum aðstæðum enda fullgóð fyrir sinn hatt. 

Sagan er skrifuð á sérlega litríku og  fornlegu máli og lýsingar allar á umhverfi og atburðum svo myndrænar að bragð úr sögunni finnst á tungu og lykt situr í nefi. Nægir að nefna sem dæmi um þetta sérlega lipurlega skrifaðan kafla um aftöku Sigurðar Gottsveinssonar sem var forsprakki Kambránsmanna en sú lýsing er löng og skemmtileg (265 o. áfr.) eða inngöngu hinnar víðförlu Idu Pfeiffer í íslenskan torfbæ: „Hér er aldagamall daunn af fólki og skepnum, votri ull, fúkka og slaga, súrri mjólk og úldnum fiski og ýmsu torkennlegu, sem hið austurríska nef hennar ekki kann að greina, en er aldeilis hroðalegt…“ (293).

Við sögu kemur margt merkisfólk eins og t.d. Jónas Hallgrímsson, Jón Sigurðsson og Valgerður Jónsdóttir biskupsfrú. Ekki er virðingu eða aðdáun fyrir að fara þegar Þuríður veltir fyrir sér hinum frægu Fjölnismönnum sem þóttust koma með frelsi og sjálfstæði til þjóðarinnar en koma alþýðunni alls ekki þannig fyrir sjónir. Þetta hugsar Þuríður:

Jónas. Tómas. Konráð. Brynjólfur. Hvað vita þeir svo sem um okkar hagi? Víst voru þeir hér bornir og barnfæddir, en tæplega rifu þeir fiskiroð og bruddu bein, synir presta og stórbænda allir saman. Og vínþrúgur og fuglasteikurí Kaupinhafn breiða yfir menn þægilegan hægindahjúp. Mér þykir Fjölnir harður í okkar garð…Eða þá kvæðið hans Jónasar: Hvar er þín fornaldar frægð og þá riðu hetjur um héruð! Hefur nokkur maður heyrt annað eins?! Já, frægðin, hún liggur í þeirra mannsmorðum og gripdeildum! Á það minnist ekki skáldið, ef skáld skyldi þá kalla, og ekki minnist Jónas þeirra sem hér hafa þraukað öldum saman og lifað þá voðalegustu eldganga og landskjálfta sem mannkyn man, og lifað samt, og lifað fullt eins góðu lífi og þar sem fuglasteikurnar fljúga sjálfkrafa í munna og vín flýtur um borð. Og svo kallar skáldið þetta kvæði Ísland! Ja svei! (288-9).

Sagan rennur vel og lýsir á trúverðugan hátt lífi og kjörum fólks. Væntanlega hafa fæstar konur á þessum tíma búið yfir þeim styrk sem Þuríður hafði og varð til þess að hún réði sér sjálf mestan part ævinnar. Henni eru lagðar í munn nútímalegar skoðanir, t.d. er skemmtileg sena þegar hún og Jón Sigurðsson rökræða um alþingi. Þuríður stingur kokhraust upp á því við hann að konur fái að sitja á þingi (310-311). Líklega lágu leiðir þeirra þó aldrei saman og þessi hugmynd fékk ekki hljómgrunn fyrr en löngu síðar sem kunnugt er.

Höfundur aflaði sér margvíslegra heimilda við ritun bókarinnar og greinir frá því ítarlega í eftirmála hvernig þær eru nýttar og hvar skáldskapurinn fær að flæða. Þuríður hefur verið einstök manneskja meðan hún var á dögum og er stórskemmtileg sögupersóna með alla sína öfga, sérvisku og ríku réttlætiskennd.

Fram kemur í eftirmála höfundar að nýverið kom út önnur bók um Þuríði formann, Woman, Captain, Rebel eftir Margaret Willson. Sannarlega var Þuríður Kona og Kafteinn og reis gegn feðraveldinu. Frábært er að henni er sómi sýndur með því að gera hana  eftirminnilega og ódauðlega með þessari bók sem óhætt er að mæla með fyrir alla sem unna sögulegum skáldsögum.

*Kambsránið svokallaða var framið aðfararnótt  9. febrúar 1827.  Fjórir grímuklæddir menn brutust inn í baðstofu á bænum Kambi í Flóa, lögðu hendur á bóndann og heimilisfólk hans og hótuðu pyndingum og dauða til þess að fá afhent fé bóndans. Höfðu þeir á brott með sér margt fémætt, m.a. 1000 ríkisdali að sögn bóndans. Vitnisburður Þuríðar m.a. varð til þess að þeir fengu þunga dóma en eftir stóðu uppleyst heimili.

Beinhvít blöð, vot af tárum

Út er komin ný ljóðabók eftir Ásdísi Óladóttur (f. 1967). Fyrsta ljóðabók Ásdísar, Birta nætur, kom út 1995. Úrval úr ljóðum hennar, Sunnudagsbíltúr, var gefið út 2015 þannig að á næsta ári spannar skáldferill hennar 30 ár. 

Nýja ljóðabókin heitir Rifsberjadalurinn. Hún skiptist í tvo hluta, Allt nema ég og Á nefi mínu hvílir regnhlíf. Fyrri hlutinn er bálkur sem lýsir glímu ljóðmælanda við ranghugmyndir, sektarkennd og ofsóknaræði; raddir heyrast í höfðinu og sjálfsvígshugsanir leita á. Þetta eru raunsæisleg og hreinskilin ljóð, ómyrk í máli um hvernig geðveiki nær undirtökum, um einhvers konar lækningu með lyfjum („Lífæð mín 30 mg“) og einhverjum bata. 

Kláraði námið 

en fékk enga stjörnu

á rassinn.

Minna veik

og varð minna

og minna veik.

Var komin 

í rifsberjadalinn

eða á lyfið

sem ég tók inn.

Rifsberjadalur hefur skemmtilega tengingu við lyfið Risperdal sem virkar á flest einkenni geðklofa og er notað við bráðum og langvinnum geðtruflunum. Dalur þessi er væntanlega sólríkur og notalegur staður þar sem hægt er að leita skjóls, svipað og að vappa inn í Víðihlíð í samnefndu ljóði Megasar. 

Í seinni hluta bókarinnar kveður við öðruvísi tón og skáldlegri. Þar eru japönsk ljóð skrifuð á blöð kirsuberjatrjánna, draumar eru fiskar sem eru dregnir á land og glerbrotum rignir um nótt. En sársaukinn er enn til staðar og einsemdin alltumlykjandi: „allt í góðu lagi nema ég“ (46).

Ljóð sem heitir Samtal fjallar um orð og þar er „nú-na“ endurtekið stef. Því lífið er stutt og dauðinn þess borgun, eins og annað skáld kvað forðum, og boðskapurinn er að allt okkar streð verður fyrr en varir gleymt og grafið.

ÆVI

Maðkur,

sandmaðkur

skilur eftir sig 

á leirunni 

flókna

slóð,

minnisvarða 

um ferð.

Það fellur að.

Síðast kom út ljóðabók frá Ásdísi 2020, Óstöðvandi skilaboð, þar sem einsemdin er einnig alls ráðandi. Sársaukinn er mikill í báðum þessum bókum og skáldkonan veltir fyrir sér hvort orðin nái almennilega utan um hann. Dregin eru upp eftirminnileg mynd: Orðin fæðast og falla: „á beinhvít blöð / vot af tárum“.

„Ekkert kann ég fyrir mér nema krossmarkið“

Þóra Jónsdóttir frá Laxamýri hefur sent frá sér samtals níu ljóðabækur auk ljóðaþýðinga og einnar ævisögu. Fyrsta ljóðabók Þóru kom út 1973, Leit að tjaldstæði, og fékk góða dóma gagnrýnenda og ljóðaunnenda. Ekki hefur samt mikið farið fyrir Þóru eða verkum hennar í bókmenntaumræðunni, hvernig sem á því stendur. Víst er og margtalað að skáldkonur njóta ekki allar sannmælis og athygli á við karlskáld burtséð frá hæfileikum og afköstum og á það örugglega við um Þóru.

Bók hennar, Hversdagsgæfa (2010), er allrar athygli verð. Henni er skipt upp í sex hluta sem kenndir eru við viðfangsefni hvers þeirra: Sveitin, Naflastrengurinn, Borgin, Hringferð, Manneskjur og Undur; kunnugleg yrkisefni úr fyrri bókum höfundar. Hér eru á ferð mislöng minningabrot eða ljóðrænar örsögur; beinar hversdagsmyndir og skýrt myndmál um náttúru, hlutskipti kvenna, tímann og tilveruna.

Í sveitaljóðum Þóru er ekki að greina beinlínis söknuð eftir horfnu samfélagi eða fornum búskaparháttum, heldur ber mest á stritinu. Þar segir m.a. af vinnukonu sem í 30 ár hafði m.a. „þann starfa að fela eldinn að kvöldi og taka hann upp fyrir allar aldir. Smávaxin, lotin kona með fortíð sem hún ræddi ekki og lést á bænum frá hlutskipti sínu“ (8). Sagt er frá dúntekju á mjög ljóðrænan hátt, ásamt veiðiskap og hröktu heyi á köldu sumri.

Í kaflanum Naflastrengur er fjallað um fjölskyldubönd, ungbörn og átthagafjötra með nokkrum trega. Ferð er áberandi þema úr fyrri bókum Þóru og hér eru einnig nokkrar stuttar ferðasögur sem tengjast „minningum sem eru styggar og láta sig hverfa jafn ótt og þær birtast“ (47). Sögurnar einkennast af óvæntum atburðum og frelsisþrá.

Í borgarmyndum Þóru er einsemd og reiðuleysi, stakur hanski fýkur á gangstétt, „helmingur af pari, báðir glataðir ef þeir skiljast að“ (31). Þar eru góðar konur sem hengja upp þvott, hjúkra eða keyra strætisvagna og afbrýðisamar konur sem gruna jafnvel hjálpsama vinkonu um græsku. Og hverfulleikinn gerir vart við sig, fólk kemur og fer og tíminn líður: „Ég tek að hugleiða bústaðaskipti. Það sem heldur fastast í mig er litla herbergið í kjallaranum sem birtan leikur um. Birta eitt sinn skilin eftir sem gjöf“ (38).

Í kaflanum Manneskjur gerast óvæntir atburðir, það er t.d. bankað upp á einn daginn og lífið verður aldrei samt aftur. Ástarsambönd, krossgötur og hlutskipti kvenna eru yrkisefni Þóru í þessum bókarhluta og á þeim er tekið af yfirvegun og æðruleysi. Síðasti hluti bókarinnar, Undur, er myndrænni og frjálslegri en hinir og þar er m.a. lausleg tenging við ævintýri og þjóðsögur. Í lokaljóði bókarinnar ríkir einsemd og sú tilfinning að eiga hvergi heima, álfkonan sem vildi búa meðal manna situr alein í eldhúsi sínu og tilheyrir hvorki mannheimi né náttúru álfa lengur (81).

Ágengt þema bókarinnar í heild er hlutskipti kvenna og rödd sögumanns einkennist einnig af samkennd með þeim sem minna mega sín, þeim sem draga ávallt stysta stráið (29). Í Hverdagsgæfu eru kvennasögur, um mæður, eiginkonur og vinkonur. Ekki baráttutextar eða brýningar heldur minningabrot og myndir þar sem konur eru aðalpersónur. Bestu sögurnar eru í bókarlok þar sem losað er um jarðtenginguna, þegar draumar og fantasía taka völdin af hversdagsleikanum:

Hús með meiru

Aldrei hefði leið mín legið á þessar slóðir ef í húsinu

byggi ekki fólk sem mér er hjartfólgið. Grimma

varðhundana þeirra hef ég vingast við. Þjakandi hitann,

svo og krákurnar sem hafa drauma manns í flimtingum

í morgunsárið, hlýt ég að sætta mig við. Sama gildir um

hrottafenginn hlátur þrumunnar og merkjamál

eldinganna fyrir skýfallið. Aðvörun um hvirfilvinda er

vert að taka mark á. Mýflugan suðar um leið og hún

stingur þar sem maður situr í forsælu af tré. Eitt finnst mér

ekki með felldu. Ég vaki allar nætur milli tvö og

fimm, hversu þreytt sem ég er. Í nótt dreymdi mig

nokkuð sem kom mér í uppnám. Mig grunar að

slæðingur sé í húsinu. Ekkert kann ég fyrir mér nema

krossmarkið.

(80)

Birt á skáld.is, 27 júlí 2021