Ég mætti í Eymundsson til að fá bókina mína Hreinsun áritaða hjá Oksanen. En Sofi var orðin svo lúin þegar ég kom korter í sex að hún var búin að draga sig í hlé niðri í kjallara. Afgreiðslustúlkan fór með bókina niður og Sofi klóraði nafnið sitt fyrir mig en ég fékk ss ekki að sjá þessa skrautlegu konu. Í bókinni er grimmdarverkum eftirstríðsáranna í Eistlandi lýst af hlutlægni og kuldalegri fjarlægð sem nístir inn í merg og bein. Rússar vaða um allt með ofbeldi, njósnum og yfirgangi og niðurlæging undirokaðrar þjððar er átakanleg. Grimmd elur af sér meiri grimmd, ást og fjölskyldubönd troðast í svaðið. Skýrslur í lok bókar sem sýna hver njósnar um hvern varpa öðru ljósi á persónurnar en það hefði kannski bara mátt sleppa þeim og halda óvissunni. Þýðingin (úr finnsku) er ágæt en ekki hnökralaus.

Við Óttar fórum að sjá Íslandsklukkuna í gærkveldi. Sýningin er óralöng en ekki leiddist okkur eða allavega ekki mér. Sýningin var frábærlega útfærð að hætti Benedikts Erlingssonar; lýsing, búningar,  sviðsmynd og tónlist var allt frábært. Persónur sögunnar öðlust líf og lit á sviðinu. Sjálfur lék Benedikt Arneus af innlifun og sjarma með frábærri framsögn að vanda. Lilja Nótt var flott Snæfríður, tíguleg, stolt og þroskaðist vel. Brynhildur Guðjónsdóttir var frábær í gervi Jóns Grindvíkings og Guðrún Gísla lék frábærlega og var í frábærum búningi. Magnús í Bræðratungu, uppáhaldspersónan mín, var grátbroslegur og dramatískur í meðförum Björns Thors og senurnar milli þeirra hjóna magnaðar. Ekki þarf að taka fram að Ingvar Sigurðsson var frábær eins og alltaf. Og reblikkurnar og tilsvörin eru náttúrulega ódauðleg, eílíf gullkorn og íronísk speki sem maður kann utan að og gladdist í sínu gamla hjarta við að heyra.

Morgnar í Jenín segir frá fjórum kynslóðum Palestínumanna. Eftir seinni heimstyrjöldina var Ísraelsmönnum úthlutað landssvæði þar til eignar og ábúðar en svo virðist sem enginn hafi tekið með í reikninginn að þar var þjóð á fleti fyrir og engu skeytt um örlög hennar. Í landinu höfðu Palestínumenn búið öldum saman með geitur sínar og arabíska gæðinga, ræktað ólífur og appelsínur og unað glaðir við sitt. Yfirgangur Ísraelsmanna er hrikalegur, rán, morð og nauðganir eru daglegt brauð, og skv. bókinni var mörgum ofbeldisverkum þeirra  leynt fyrir umheiminum og vitnað er í skýrslur og blaðagreinar því til sönnunar. Palestínumenn voru hraktir frá heimilum sínum og Ísraelsmenn lögðu þau  hreinlega undir sig, ferðafrelsi þeirra var heft, þeir voru skotnir eða þeim misþyrmt og sér ekki fyrir endann á því eins og alþjóð veit. Börn í Palestínu þekkja ekki annað en að búa í flóttamannabúðum og eiga von á ofbeldi á hverjum degi. Þetta er verðugt efni að fjalla um í skáldsögu, bæði dramatískt og pólitískt, en sagan verður því miður ansi langdregin, víða er þýðingin klaufaleg, litríkt myndmálið sem tengist arabískum siðum og málvenjum verður einhvern veginn tilgerðarlegt. Bókin vekur vissulega til umhugsunar,  bæði um þau alltof mörgu stríð sem háð eru í heiminum þar sem gengdarlaust ofbeldi, fjölda- og þjóðarmorð viðgangast og um þann hrikalega vanda sem skapast af straumi flóttafólks sem hrekst af landi sínu vegna stríðsátaka og á hvergi höfði sínu að halla.

Guðrún Árnadóttir frá Lundi (1887-1975) var afkastamikill  og afar vinsæll rithöfundur sem samtals skrifaði 26 skáldsögur. Flestar eru þær ástar-og fjölskyldusögur sem gefa góða innsýn í íslenska sveitamenningu fyrr á öldum. Úr þeim má margt lesa t.d. um kjör fólks fyrr á tímum, stöðu kvenna, stéttaskiptingu, vinnubrögð til sveita, tíðaranda almennt, afþreyingu og tómstundir svo dæmi séu tekin. Það er svo löngu orðið tímabært fyrir metnaðarfulla bóka-og menningarþjóð að gera vandaða sjónvarpsþætti eftir verkum Guðrúnar og selja um allan heim. Ég las Dalalíf mér til mikilar ánægju á sínum tíma og á dögunum las ég Tengdadótturina, 3ja binda skáldsögu sem gerist í Fellssveit einhvern tímann um og eftir aldamótin 1900 gæti ég trúað. Að vísu er fyrsta bindið ekki til á bókasafninu, sennilega verið  lesið upp til agna og seinni bindin tvö eru þokkalega lúin og þvæld af mikilli notkun.  Í Tengdadótturinni segir bæði af þeim Hraunhamrafeðgum, Þorgeiri og Hjálmari, sem eru vel stæðir og nægjusamir (næstum nískir) sjálfseignarbændur og af stórbændunum á Hálsi sem hafa aðra sýn á lífið. Meðan Hálsfólkið með elstu dótturina, rúmlega þrítuga dugnaðarkonuna Sigurfljóð í fararbroddi, fer illa með vinnufólkið sitt, hefur allt í sukki og safnar skuldum, þumlungast og þumbast „það á Hraunhömrum“, gerir vel við sitt fólk og safnar fé í skattholið sitt. Hjálmar verður ástfanginn af Ástu í Heiðargörðum, fátækri en afar laglegri stúlku, en er þvingaður af foreldrum sínum til að trúlofast Sigurfljóð sem er 12 árum eldri en hann. Eru þær afar ólíkar stöllurnar, Ásta er hæglát ljóska, fíngerð, þögul, auðsveip, góð og falleg og bíður þess sem verða vill með Hjálmar sinn en Sigurfljóð er rauðhærð og skapstór, framhleypin, stjórnsöm, harðdugleg saumakona og mikil hestakona, og afar stórbeinótt sem er henni ekki til framdráttar (nef, hendur og fætur er allt í stærra lagi). Sigurfljóð lítur líka stórt á sig enda býr hún á fallegustu og ríkustu jörð sýslunnar og er skólagengin. Ekki er annað hægt en að hafa samúð með henni blessaðri, hún gerir margvísleg mistök í lífinu og lærir seint af þeim. Hún er þó hreinskiptin í öllum brussuganginum og dregur ekki dul á skoðanir sínar en Hjálmar er rola og heigull, a.m.k. framan af sögunni. Sigurfljóð elskar Hjálmar út af lífinu en sú ást er algjörlega óendurgoldin. Það svíður og særir og ástamálin flækjast, tekist á er á um stolt og heiður, ást og afbrýði blossa upp, bréfin berast eða misfarast, slúðrið dafnar og misklíð vex milli sveitunganna og allt er þetta svo skemmtilega skrifað og sviðsett, persónur og samtöl svo lifandi  að maður fyllist notalegri nostalgíu, sogast inn í dimman  torfbæinn, sötrar sjóðheitt kaffið með sögupersónunum og lifir sig inn í dramað.

Renndi yfir Kvöldverðinn eftir Herman Koch (þýdd úr hollensku) sem sló í gegn í heimalandi sínu í fyrra. Bræður hittast ásamt eiginkonunum yfir kvöldverði á flottum veitingastað til að ræða viðkvæmt mál. Þetta er fjölskyldudrama,  flott frásagnartækni og pælingar. Smátt og smátt afhjúpar sögumaður andlega bresti sína, siðleysi og grimmd. Hörkuspennandi saga sem situr í manni. Þýðingin er ágæt en hnökra hefði mátt sníða af;  maður gerir ekki hlutina með „einni hendi“ né „þagar mál í hel“.

Styðja á startara.

Stara á það bjartara.

Hafa séð það svartara.

Sussa á kvartara.

(Þórarinn Eldjárn 2010, Vísnafýsn bls. 72)

Í sumar las ég margt gott, m.a. ágæta bók, Skuggaleiki eftir kúbanskan höfund, José Carlos Somoza. Þetta er heimspekilegur reyfari sem gerist í Aþenu til forna. Dularfull morð eru framin og hinn sérkennilegi Herakles Pantór (hann er feitlaginn, fíkjuæta með keilulaga haus) tekur að sér að rannsaka málið. Sagan gerist að hluta til í neðanmálsgreinum og er sögð á tveimur sviðum sem taka svo að renna saman í vitund sögumanns / þýðanda, voða mikið metafiction. Mjög smart og spennandi.

„Það hlánaði bæði seint og illa um vorið, spilliblotar komu í halarófu, hver á eftir öðrum, – hann fraus, snjóaði og rigndi á víxl, loftið var ýmist hlætt eða nístandi, fjallið ýmist dílótt eða hvítt. Í gær flóðu bæjargöngin i leysingarvatni og torfsnyddurnar héngu í blautum lufsum milli raftanna, en ásælnir og frekir dropar runu viðstöðulaust eftir merkilega krókóttum farvegum ofan skarsúðina í baðstofunni og niður á gólf, – já mynduðu litla meinleysislega polla, sem þöndust út fyrr en varði og skutu öngum í allar áttir, líktust jafnvel ögrandi galdrastöfum…“

Ég átti alltaf eftir að lesa skáldsögur Ólafs Jóhanns Sigurðssonar og dreif í því í sumar. Ljóðskáld var hann frábært og ekki síðri rithöfundur, sé ég nú. Ég las Fjallið og drauminn í einum rykk og naut hverrar mínútu og ekki var Vorköld jörð síðri. Allur tilfinningaskalinn undir, ég hló dátt að dæmalausum einræðum og orðatiltækjum Kristjáns á Hamri og grét yfir því hve örlögin léku Sigurlaugu á Rauðalæk grátt. Stíllinn er frábær og þótt náttúrulýsingarnar geti orðið ansi langar eru þær meistaralegar. Og lýsingarnar á aðbúnaðinum á íslenskum sveitabæjum: maturinn, klæðin, húsakosturinn, jesús minn! Og þrældómurinn, baslið og fátæktin án minnstu vonar um betri tíð. Bækurnar segja frá Herdísi Hermannsdóttur, bernsku hennar og fullorðinsárum í sveitinni í byrjun 20. aldar. Þemað er kunnuglegt og minnir um margt á Sjálfstætt fólk. Falleg og góð lesning um réttlæti og ranglæti, vonir og þrár í íslensku stéttskiptu sveitasamfélag, , þar sem gömul gildi eru höfð í heiðri, ekki síst það að vera alltaf góður við minnimáttar.

Beitt áhöld (Sharp objects eftir Gillian Flynn) segir frá Camille, drykkfelldri blaðakonu sem er send í heimabæ sinn í Missouri til að rannsaka hrottaleg stúlknamorð.  Hún dvelur hjá fjölskyldu sinni sem er vægast sagt furðuleg. Sjálf hefur Camille verið haldin undarlegri þráhyggju frá unglingsárum: að skera sig, rista orð hér og þar á líkama sinn. Sagan er mjög spennandi og persónurnar sjúklega klikkaðar í ást sinni, banvænni umhyggju og eilífri baráttu fyrir viðurkenningu, algerlega staðnaðar í hrútleiðinlegum úthverfum og útbrunnum hjónaböndum. Þetta átti að verða kvöldsagan í húsbílnum en var einum of óhugguleg fyrir okkur mæðgur. Stór galli að sagan er hrikalega illa þýdd.