Ég hef dregið það doldið að fjalla hér um Hjarta mannsins. Ástæðan er sú að sagan hefur kraumað í mér, ég hef skammtað mér lesturinn og sparað stóru orðin. Ég hef treint kaflana, lesið setningarnar aftur og aftur, kjamsað á orðunum. Persónurnar í plássinu hafa orðið mér nákomnar, þær lifna í huganum og tengjast fyrri lestrarreynslu og sagnaarfi, Geirþrúður og Andrea eru Salka Valka allra tíma,  fulltrúar hinna sterku kvenna sem samfélagið kúgar og reynir að troða í hefðbundið kynhlutverk, Snorri, Gísli  og Rakel, fátækir bændur og hoknir sjómenn, eru fulltrúar kúgaðrar alþýðu en strákurinn er Ólafur Kárason, svo blíður og skáldlegur í hryssingslegum aðstæðum með einfeldningslega ofurtrú á bækur og þekkingu í hróplegri andstöðu  við allt í kringum hann. Stíllinn er fallegur, blíður og stríður, heimspekilegur og hvunndagslegur í senn, orðaforðinn í takt við tímann, myndmálið áhrifaríkt og oft stórbrotið án þess að verða tuggið eða tilgerðarlegt, örlögin eru dramatísk og átakanleg í grimmum hversdagleikanum. Sjórinn leikur stórt hlutverk, hann er bæði lífsbjörg og voði, líkt og skáldskapurinn. Á sögutímanum er hver dagur glíma við dauðann og barátta fyrir lífinu, við kulda, sult og sjúkdóma.  Ótrúlegur fjöldi fólks drukknaði á ári hverju, kól til skemmda eða bana, varð úti, velktist um í óhamingju og fátækt, náttúruöflin sýndu enga miskunn, stéttaskiptingin var skýr og klár, fátækt og fáfræði gerðu menn grimma og örvæntingarfulla, skólaganga var aðeins á færi örfárra og hamingjan var litin hornauga. Plássið rúmar allan tilfinningaskalann,  öfundina, slúðrið og baknagið í bland við hugsjónir og bókmenntir, von og ást. Valdahlutföllin eru skýr, hlutskipti hinna fátæku er hart og hlutur fátækra kvenna sýnu verstur ef frá er talið hlutskipti  barna þeirra. Jón Kalman nýtir sér sagnfræði og sagnaarf á snilldarlegan hátt, hann endurlífgar gamlar heimildir, býr til nýja veröld úr þeirri sem var, dustar ryk af fornum ferða-og hrakningasögum, annálum, bréfum. Yrkisefnið er sígilt, ástin, örlögin, lífið og dauðinn. Enn situr í mér lýsingin á örlögum Bárðar úr Himnaríki og helvíti, það er langt síðan bókarkafli hefur hreyft svona mikið við mér. Það er óskiljanlegt af hverju Hjarta mannsins var ekki tilnefnd til íslensku bókmenntaverðlaunanna 2011 og ég batt lengi vonir við menningarverðlaun DV sem hafa oft verið óháð og djörf í tilnefningum. Bækur Jóns Kalmans um manninn, englana, sorgina, óblíða náttúruna, skáldskapinn, ástina, lífið og dauðann eru með betri bókum sem ég hef lesið um langa hríð. Þær koma svo sannarlega við hjartað í mér.

Kýr Stalíns eru geitur segir í samnefndri bók Sofi Oksanen, fyrstu skáldsögu hennar sem kom út á íslensku í fyrra. Þar segir frá þremur kynslóðum kvenna sem líða fyrir uppruna sinn, fortíð og þjóðerni. Anna býr í velferðarríkinu Finnlandi og á eistneska móður og finnskan föður. Það er flókin staða, ættingjarnir í Eistlandi ímynda sér að fjölskylda Önnu lifi í vellystingum í kapitalísku landi og vilja fá að njóta góðs af. En austur-evrópskar konur eru hataðar og fyrirlitnar í Finnlandi, fá ekki vinnu og eru annars flokks, litið er á þær sem hórur. Þær sem flúðu Eistland mega aldrei snúa aftur til heimalandsins né tala tungu sína. Pabbi Önnu gefur vinum og kunningjum ekkert upp um þjóðerni konu sinnar og skammast sín fyrir hana. Hörmungarnar sem dynja yfir þegar Rússar ryðjast inn í Eistland eru svaðalegar, saklaust fólk er sent til Síberíu í þrælabúðir eða tekið af lífi, alls staðar eru njósnarar og svikarar, sultur og seyra. Ógnarstjórnin er alls staðar, samyrkjubúum er komið á þar sem skipulagið er fáránlegt, verslanir eru tómar nema fyrir þá sem eru innundir hjá stjórnvöldum, símar eru hleraðir, bréf ritskoðuð og svo mætti lengi telja. Anna litla glímir við tilvistarkreppu, vegna uppeldis síns og fortíðar,  og þjáist af lotugræðgi og lystarstoli, hún reynir að hafa stjórn á lífi sínu en stefnir hraðbyri í glötun og dauða. Lýsingarnar á sjúkdómunum eru þannig að mann verkjar í magann, hrikalegar „átsessjónir“ og uppköst með tilheyrandi blekkingum og geðveiki. Anna á í flóknu sambandi við mat og líkama sinn og getur ekki treyst öðru fólki eða bundist því tilfinningaböndum sem leiðir til enn meiri skammar og útilokunar. Þetta er flott saga um blóði drifna sögu þjóðar sem ég þekkti ekki fyrir. Endalaus eru dæmin í veröldinni um fagrar hugsjónir eins og t.d. sósíalisma og frjálshyggju sem snúast upp í hrylling vegna þess að manneskjan er svo vanþroskuð, spillt og gráðug.

Steinar Bragi er einn af flottustu „ungu“ skáldunum í mínum huga og nýja bókin hans er mögnuð. Hálendið segir frá tveimur pörum á jeppaferðalagi, með veiðigræjur, ipod, steikur og hvítvín í skottinu. Þau hyggjast gera sér glaðan dag í fögru landslagi í grennd við Öskju. Þetta er borgarfólk, malbiksgaurar og framapotarar, hrungæjar og uppagellur, dramatískar og lífsreyndar persónur sem eiga hver sína fortíð, brotakennda sögu um uppvöxt og mótun sem varpar ljósi á þær. Heilmikil sálfræðistúdía. Hrafn hefur auðgast á verðbréfum og yfirtökum, Vigdís er einmana og reynir að halda sönsum í trylltum heimi, Egill hefur tapað öllu og stefnir í glötun, Anna er með minnimáttarkennd, sjálfhverf og týnd. Hvernig vegnar þessu fólki þar sem náttúran er viðsjál, myrkrið varasamt og hættur í hverjum hól? Dularfullir atburðir gerast, pörin setjast upp hjá grunsamlegum skötuhjúum á afskekktum bæ, vinátta og fjandskapur takast á,  nánd og samskipti reyna á þolrifin, alls konar tilfinningar, flækjur, fortíðarvandi, losti og græðgi skjóta upp kolli og sundra hópnum þar til hver og einn mætir hryllilegum örlögum sínum. Hrikalega spennandi saga sem í lokin er hvorki hægt að lesa né leggja frá sér.

Lauk við Gestakomur í Sauðlauksdal. Ég varð frekar svekkt því ég batt miklar vonir við bókina en ég náði engu sambandi við  hana. Mál og stíll tyrfið án þess að vera skemmtilegt eða sérlega fallegt eða nógu 18. aldarlegt, jafnvel tilgerð á köflum. Óttaleg langloka, lítil tilþrif, vantaði alveg fúttið í hana. Frábær hugmynd, magnaður efniviður, stórkostlegur sögutími en úrvinnslan var ekki spennandi. Sofnaði margsinnis ofan í bókina. En líklega verð ég samt að lesa hana aftur, gefa henni annan sjens sem einlægur og yfirlýstur 18. aldar aðdáandi.Kannski fór snilldin fram hjá mér í svefndrunganum.

Í Valeyrarvalsinum eftir Guðmund Andra stíga fram dramatískar persónur sem hver á sína sögu. Þungbær örlög stíga dans við hversdagslegt líf í litlu plássi. Fólkið þekkist en þó ekki, lifir sínu lífi í friði og ró, ræktar garðinn sinn, lumar á leyndarmálum, fer á kóræfingu og hugsar til barnanna sem flutt eru suður. Sögurnar eru listilega byggðar og gerast á örfáum augnablikum, þær sitja í sagnasveig þar sem sama rödd talar í byrjun og við sögulok um þokuna sem læðist inn af hafinu, það er einhver alsjáandi þokulúður og síðdegisgola sem leiðir lesandann inn í þetta pláss sem er alls staðar og hvergi. Snöggum svipmyndum af fólki og samfélagi er brugðið upp en forsaga og eftirmál læðast að manni milli línanna svo persónurnar verða manni hjartfólgnar. Ógæfa séra Sæmundar er grátbrosleg og kaflinn um Smyril skáld (Thor) er eins og fallegt ljóð, raunasaga læknisins, klaufska Jóa, angist Svenna og einsemd Jósu nísta í hjartað.  Yfir sögunum hvílir ljúfsár tregi, sjaldséð samúð og væntumþykja sem minna okkur á að lífið er yndislegt um leið og það er bæði sárt og hverfult. Listavel skrifað, samið og útpælt.

Ég heyrði Guðmund Andra lesa úr bókinni á dögunum og það er unun að hlýða á hann. Ekki spillti fyrir að þegar upplestri lauk léku hinir Ástsælu spaðar nokkur frábær lög með stórskemmtilegum textum eins og þeirra er von og vísa.

Diljá er ung, hugmyndarík og nett ofvirk en varla skyggn eða kraftaverkakona, eða hvað? Lokaverkefni hennar í Listaháskólanum er gjörningur, hún ætlar að vera á kassa í Bónus, vera eldhress með bleikt hár og gult naglalakk, taka herlegheitin upp og sýna beint. Hún meinar ekkert illt en verkefnið vex hennni yfir höfuð og siðferðisspurningar vakna. Í Bónusstelpunni eftir Rögnu Sigurðardóttur er fjallað um  trú, von og kærleika á skemmtilegan hátt. Persónurnar er einkar vel gerðar og smjúga beint í hjarta lesandans. Saga margra þeirra er átakanleg og dregur upp mynd af því hversu langt er fólk er tilbúið að ganga í erfiðri lífsbaráttu og réttlátri reiði (ef hún er til). Þetta er ástarsaga,  hárbeitt hrunsaga og kraftaverkasaga, saga um list og hæfileika, mjög vel skrifuð og persónurnar skipta mann máli. Sagan er soldið tætingsleg, mörgu er velt upp en ýmsu ósvarað og óafgreitt í lokin, hinn dularfulli Haffi er óljós persóna allan tímann og afstaða Diljár til hans blendin eins og lesandans. Kjör Huldu og Guðrúnar eru nístandi bág og lýsandi fyrir stéttskipt íslenskt þjóðfélag með atvinnuleysi, kreppu og hörmungum en örlitla vonarglætu má þó  eygja hjá Svönu og Ófeigi sem þrátt fyrir hliðarspor og tímabundna fjarlægð virðast ætla að höndla hamingjuna.

“ – Þetta er allt spurning um sköpunina, María mín, sumt fólk getur ekki lifað nema að skapa, þannig manneskja er ég og þess vegna er lífið bara ein stór spurning um kröfur sköpunarinnar. Hún sækir á og velur sér leið, lambabarn, það að mála kött er það sama og segja af honum sögu, það að sauma út mynd af hesti er það sama og að yrkja um hann ljóð. Spurningin er bara hvaða leið maður fer til að sýna þann dauðvona fugl sem maður felur innst í  hjarta sér og segja honum að vera sá fugl sem hann er og syngja um hvaðeina sem hann vill, stundum um hrædda konu, stundum um ást, stundum um vá og háska og voðaleynd mannsins“ (236).

Bók Vigdísar Grímsdóttur er litrík orðaveisla með ljóðaglaumi. Ógnvekjandi er hún samt, lýsir einræðisríki þar sem ógnarstjórn, ofbeldi og grimmd viðgengst og fólk er algjörlega varnarlaust. Tilraun um fyrirmyndarríki er algengt þema í bókmenntum en sjaldnast í ljóðrænum dúr eins og hér. Verk Nínu Bjarkar Árnadóttur eru alls staðar í sögunni og ég var satt að segja búin að gleyma hversu magnað skáld hún er. Sagan er ekkert léttmeti heldur þung, hæglesin og torræð, margt er gefið í skyn um háska og voða en fátt sagt berum orðum. Myndum er brugðið upp af pyntingaherbergi, sveltandi gamlingjum, fullum kirkjugörðum, niðurlægðu og óhamingjusömu fólki. Allt er réttlætt með „leikritinu“, að hver og einn hafi hlutverk og verði að leika það hvað sem tautar og raular. Á sunnudögum er alltaf skemmtun sem sefar fólkið um stund þar eru m.a. lesin ljóð og ölið þambað. Lesandinn veit allan tímann að þetta mun aldrei fara vel. Persónurnar eru skrautlegar og eftirminnilegar, t.d. bókavörðurinn, mamman og pabbinn og Finnur, venjulegt fólk sem reynir að lifa af við hrikalegar aðstæður. Töfrum slungin saga, ofin mörgum leyniþráðum, meistaralega tengd við skáldskap og boðskap sem sannarlega er ekkert fagnaðarerindi.