Bókmenntir

Mánasteinn

MánasteinnLengi hafði ég beðið nýrrar bókar Sjóns. Mánasteinn segir frá samnefndum dreng í Reykjavík og hefst sagan síðla árs 1918, sem er sögulegt ár: heimstyrjöld lauk, frostaveturinn mikli og Kötlugos, spænska veikin geisaði og Íslendingar urðu fullvalda þjóð. Það er þó ekki verið að fjalla um þessa merku atburði heldur er athyglin á almenningi og samfélaginu sem það bjó í, sögumaður slær úr og í með veruleika og skáldskap og heldur manni sífellt  á tánum, drengurinn er ættfærður í bókarlok en var aldrei til. Máni Steinn er munaðarlaus, vinalaus og utangarðs og hættur í skóla. Hann er óskabarn óhæfunnar sem selur blíðu sína í skúmaskotum og drekkur í sig drama úr bíómyndum, hvort tveggja talið ósiðlegt athæfi. Hin dularfulla Sóla Guðb- er draumadísin en drengurinn gerir varla greinarmun á henni og kvikmyndastjörnum. Örlögin haga því svo að hann verður aðstoðarmaður læknisins og Sólu í Reykjavík í níu daga og þannig gefst færi á að fara í húsvitjun og horfa á bæinn breyta um ásýnd, verða að auðri sviðsmynd fyrir ískyggilega atburði (50). Þá skyndilega er hann orðinn hluti og þátttakandi í samfélaginu en honum er síðan úthýst jafn skyndilega.. Skemmst er frá því að segja að sagan er spennandi og afspyrnu vel skrifuð, lýsingar myndrænar og ljóðrænar  og beiting sjónarhorns minnir margoft á kvikmyndatækni (maðurinn er jú myndavél). Senur eru dimmar og dramatískar og renna vel, t.d. þegar drengurinn býður fóstru sinni í bíó og þegar verið er að fagna fullveldinu, drengurinn gleymir sér  í djúpum bíópælingum undir hástemmdum ræðum, kemur svo auga á myndarlegan matrós og þeir draga sig í hlé inni á lager.  Hræsni og fordómar losna aldeilis úr læðingi þegar drengurinn er gripinn glóðvolgur og látinn taka úr refsingu sína. Kynlífssenur eru ljóslifandi og ekkert dregið undan, ekkert gefið í skyn eða væmið rósamál hér, aðeins köld linsa og kastarar á allt draslið.

Drengurinn leitar skjóls í heimi kvikmyndanna, hann horfir á samfélagið og sjálfan sig þaðan, órar hans og draumar eiga rætur sínar þangað að rekja, í heim myrkurs, vampýra og skuggalegs myndmáls. Bókin er prýdd nokkrum draugalegum myndum, skemmtilegum tilvitnunum og ótal vísunum vítt og breitt. Mögnuð saga og sannarlega biðarinnar virði.

Spútnik-Ástin

Spútnik-Ástin var nafnið sem Sumire kallaði Miu í huga sér upp frá þessum degi. Sumire fannst það hljóma dásamlega. Það minnti hana á tíkina Laiku. Gervihnötturinn þaut hljóðlaust á eldingarhraða í ystu myrkrum geimsins. Dökk, gljándi augu tíkurinnar skimuðu út um lítinn gluggann. Hvað í veröldinni var hún að virða fyrir sér í einmanalegum ómælisdjúpum geimsins?

Murakami 2003 (Uggi Jónsson)

Dagar í sögu þagnarinnar

Verðlaunabók 2011 og 2012

Verðlaunabók 2011 og 2012

Þetta er hæg og ljóðræn frásögn eftir norska skáldkonu, Merethe Lindström, þrungin leyndardómum og djúpum fjölskylduharmi. Gömul hjón þrauka í ellinni, minni mannsins hrakar með degi hverjum og konan rifjar upp gamla tíma, hugsar m.a. um barnið sem hún gaf ung frá sér. Þau eiga uppkomnar dætur sem vilja endilega fá konu til að létta undir með þeim við heimilishaldið, þau láta til leiðast og tengjast henni sterkum böndum en svo er húshjálpin skyndilega látin hætta. Dæturnar eru ósáttar við uppsögnina en fá ekki að vita ástæðuna, þögnin er eins og múr.Það hefur ekki verið mikið talað um líðan eða tilfinningar í þessari fjölskyldu. Ég vil ekki segja of mikið um efnið en hér er á ferð óvenjulegt sjónarhorn, m.a. á minni, þöggun og ekki síst á eftirköst heimstyrjaldarinnar síðari og áhrif þess hræðilega stríðs á almenna borgara, fjölskyldur þeirra og afkomendur. Orð í tíma töluð því enn eru þjóðarmorð og hernaðarbrölt daglegt brauð í veröldinni. Þýðingin er góð en prófarkarlestur slakur, villur stinga upp kolli hér og þar. Maður þarf að vera þolinmóður við lestur þessarar bókar en hún situr í manni.

Murakami og tíminn

Once you pass a certain age, life becomes noting more than a process of continual loss. Things that are important to your life begin to slip out of your grasp, one after another, like a comb losing teeth. And the only things that come to take their place are worthless imitations. Your physical strength, your hopes, your dreams, your ideals, your convictions, all meaning, or, then again, the people you love: one by one, they fade away. Some announce their departure before they leave, while others just disappear all of a sudden without warning one day. And once you lose them you can never get them back. Your search for replacement never goes well. It’s all very painful- as painful as actually being cut with a knife.  ― Haruki Murakami1Q84

Ljóð spegluð af Guðrúnu Hannesdóttur

Rakst á þessi frábæru, fallegu, fornu ljóð frá Finnlandi, „spegluð af“ Guðrúnu Hannesdóttur, í Stínu (apríl 2013)

Ef vinur minn kæmi gangandi

fengi ég enn minn vin að sjá

kæmi hann til mín langt úr fjarska

ég rétti honum hiklaust hönd mína styrka

þó héldi hann á eiturnöðru

munnur minn leitaði hans í kossi

þó drypi af vörum  hans úlfablóð

ég félli honum fast að hálsi

þó sleginn væri hann líkþrá sárri

legðist fegin við hlið hans niður

þó lakið væri drifið blóði.

Sokkar handa dauðanum

ég lofaði dauðanum

að prjóna á hann sokka

tæki hann mig auma

úr táradal þessum

en það gerði hann ekki

skömmin sú arna

greip bara með sér

þá glöðu og ríku

– gerpið atarna

skeytti hvorki

um skömm né sóma

tók lukkunnar börn

í lífsins blóma

skildi mig eftir

skarn allra barna

í dimmu horni

– fanturinn svorni

hvað geri ég nú?

hvers á ég að gjalda?

gráta mun ég

þurrum tárum

þó sokkalaus skeinist hann

um veröld sárkalda

– um aldir alda!

(ort út frá fornri hálfkæringsvísu með kúnstugu rími)

Sumarkoma

mýrar þiðna

skarir gliðna

sandkorn losna

eitt frá öðru

tjarnir hlýna

strendur sindra

losnar allt

úr íssins viðjum

djúpt í hafi

kviknar ylur

seint mun hlýna

kalið hjarta

sorg mín handan

þíðumarka

Menningarleg

Ég skapp á fyrirlestra um utangarðsmenn og flökkufólk fortíðar í bókhlöðunni í gær sem haldnir voru í tengslum við sýningu sem heitir Utangarðs? Það var stórfróðlegt. Að vera ekki í vinnumennsku eða vist var stranglega bannað og því voru þeir sem lögðust í flakkir skilgreindir sem glæpamenn. Þó voru þeir víða aufúsugestir og lífguðu upp á tilveruna. Þarna kom fram að Yngvi Leifsson skrifaði sögu ellefu flakkara á Norðurlandi 1783-1816 í nýrri MA-ritgerð sem er því miður læst í Skemmunni. Merkilegt var að heyra um afdrif handrits Guðrúnar Ketilsdóttur,  sem líklega er fyrsta sjálfsævisaga íslenskrar konu. Karlveldið og bókmenntastofnunin gerðu handritið að skrípatexta svo það lenti utangarðs og hlaut ekki þann sess sem það á skilið. Í Norræna húsinu hlustaði ég síðan á Auði Övu Ólafsdóttur flytja erindi á bókmenntahátíð sem hún nefnir Dvergar og stríð og var bæði fyndið og flugbeitt.

Image

Nóvember 1976

Nóvember 1976Skáldsagan Nóvember 1976 eftir Hauk Ingvarsson kom út 2011 en ég var að lesa hana núna fyrst í sumar. Hún er mjög fín,  vel skrifuð, fyndin og yfir henni notaleg nostalgía. Sjálf bjó ég í blokk (á Akureyri) 1976 en sagan fjallar um nokkra íbúa í blokk í Reykjavík sem allir hafa sinn djöful að draga og er um leið einskonar míníútgáfa af samfélaginu. Mjög gott form til að halda utan um persónugallerý  og söguþráð en vissulega hætta á að klisjur verði til. Það gerist þó ekki í þessari sögu þótt persónurnar séu ekki sérlega flóknar eða djúpar. Þær eru svo ljóslifandi, skoplega mannlegar í neyðarlegum aðstæðum, samtölin milli þeirra eru eðlileg og stórskemmtileg og sjónarhornið skiptist á milli þeirra. Sérstaklega eru kvenpersónurnar í sögunni flottar, bæði Dóróthea, kúskuð eiginkona Ríkharðs en hann er orðheppinn pungrotta og laus höndin, og Bíbí, mussan sem fer sínar eigin leiðir. Á sögutímanum er kvennabaráttan ótrúlega stutt á veg komin (og miðar enn hægt) og augljós er samúð sögumanns með málstað jafnréttis kynjanna. Konur vinna flestar heima og þjóna körlum sínum og börnum, þær sem stíga út fyrir það hefðbunda mynstur eru litnar hornauga. Kynslóðabilið er að verða til um þessar mundir, unglingarnir eru hálfvegis týndir og komnir í uppreisn gegn ríkjandi viðhorfum, s.s.nýtni og sparsemi, að vinnan sé dyggð og að það eigi að bera virðingu fyrir sér eldra fólki. Þóroddur er fulltrúi ungu kynslóðarinnar, latur og áttavilltur. Samfélagið er að opnast og breytast, hvort sem fólki líkar það betur eða verr. Litasjónvarpið er að ryðja sér til rúms og veldur á skemmtilega íronískan hátt straumhvörfum í lífi persónanna. Sagan er efni í hörkugóða bíómynd. Mæli með þessari bók, hér er góð gagnrýni um hana.

Annáll 19. aldar

Ennfremur dóu:

25. s.m. (apríl  1858) Dómhildur Þorsteindóttir, kona Ólafs Gunnlaugssonar Briem, timburmanns á Grund í Eyjafirði, 40 ára, þau voru í hjónabandi í tæp 20 ár og andaðist hún að nýlega afstöðnum burði þeirra 15. barns.

Slysfarir og skaðar

Í september (1858) hengdi sig Guðmundur Sveinsson bóndi í Kumlavík á Langanesi, hann hafði lengi verið geðveikur, er hófst í fyrstu við það að drengur er hann átti, á 11. ári, féll í mylnulæk og kramdist til dauða af snúningi vatnsspjaldanna.

Annáll 19. aldar, III.bindi. 1857-1869.  Safnað hefur síra Pjetur Guðmundsson frá Grímsey.

Móðurást

Akureyri, 27. ágúst 1870

Herra Gísli Brynjólfsson! Fyrirgefið dirfsku mína, að eg ávarpa yður með línum þessum., þar sem eg er yður persónulega aldeilis ókunnug. En af afspurn þekki eg yður sem góðan Íslending. Orsökin til þessa seðils er, að yður er af öðrum falinn á hendur Jón litli sonur minn, og þess vegna hrífur mig móðurástin til að senda yður nokkrar línur með honum. Hann er barn, tæpra þrettán ára gamall. Þess vegna bið ég yður svo vel gjöra að leiðbeina þessum munaðarleysingja í öllu þvi, sem yður finnst honum nauðsynlegt. Eins bið eg yður að koma á framfæri þremur innlögðum seðlum, sem honum tilheyra. Virðið á betri veg vankunnáttuna og öll lýti þessa seðils yðar ókunnugu en alls góðs unnandi

Sigríði Jónsdóttur

(Íslenzk sendibréf III, Konur skrifa bréf, bls. 315)

Hannes biskup

Í dag er fæðingardagur Hannesar Finnssonar, biskupssonar og biskups (1739-1796). Hann skrifaði heilmargt um sína ævidaga, m.a. Stokkhólmsrellu, skemmtilega ferðasögu um Svíþjóðarferð sem hann fór í 1772. Um hana skrifaði ég lærða grein sem ég þarf endilega að  koma á prent.