Bókmenntir

Höfundur fastur í eigin ruglingslega handriti
Bókmenntagagnrýnandi Víðsjár segir góða kafla inn á milli í Musu eftir Sigurð Guðmundsson en heilt yfir reyni hún þó um of á þolinmæði lesenda. Ritstíflan sem bókin fjalli um endurspeglist í textanum sjálfum, sem hökti áfram, flatur og tilbreytingarlítill með krampakenndum rykkjum.

 

Hljómar það ekki eins og þversögn að ætla að skrifa bók um ritstíflu? Það er nú samt ætlun Sigurðar Guðmundssonar í nýrri bók sem nefnist Musa.  Nafnið minnir á grískar listagyðjur en sögumaður tekur til öryggis fram að hún sé þó ekki ein af þeim frægu verum (49) heldur goðumlíkur sköpunarkraftur sem hann þráir og leitar að í dyrum og dyngjum og vonast í örvæntingu til að geti losað um stífluna miklu sem kemur í veg fyrir að hann geti skrifað bók.

Hugmyndir samofnar guðlegum flygsum

Í verkinu er sögumaður ýmist Maðurinn eða ég, í fortíð, nútíð eða framtíð,  í gráum hversdagsleika eða súrrealískum og draumkenndum aðstæðum. Eldri maður situr einn á hótelherbergi á 18. hæð á Hainan-eyju í Suður-Kínahafi og gramsar í tölvunni sinni í leit að innblæstri, veltir fyrir sér lífi sínu og list og fær af og til hvatningu frá töfradís úr iðrum netsins sem heitir því hallærislega nafni Hakký. Loks rennur hann saman við Musu sína á óljósum landamærum raun- og sýndarveruleika og lífs og dauða, ritstíflan brestur og hugmyndirnar streyma fram hver annarri betri, samofnar guðlegum flygsum og svifkjörnum.

Það eru margs konar pælingar í sögunni, t.d. um sköpun og stöðnun, list og ljóð, vegsömun konunnar sem skapara og listamanns, um guð, um form skáldskapar og sögumannsrödd. Ætli sögumaður sé alþjóðlegi myndlistarmaðurinn Sigurður  Guðmundsson, heimsþekktur fyrir ljósmyndir sínar og óvenjulega gjörninga um hálfrar aldar skeið? Eða rithöfundur sem hann segist þó ekki vera (15) en skrifaði frumleg verk eins og Tabula Rasa (1993), Ósýnilegu konuna (2000) og Dýrin í Saigon (2010); allt bækur sem rúmast illa innan hefðbundinna skilgreininga á skáldsögu, líkt og Musa. Eða er sögumaður aðeins röflandi karl sem feigðin vofir yfir og hvers skáldæð er uppþornuð? Hugsun hans er reikul og hrörnun hans og elli bersýnileg; ístra og fellingar, upphleyptir fæðingarblettir og mjóar vörtur, gisin bringuhár, skalli og lausar tennur (76). Það má kannski einu gilda hvernig hann er, hvað hann er eða var, en hvað vill hann okkur?

Líf án listar er andlaus rotnun

„Ef ég er ekki sískapandi líður mér bara eins og rotnandi kjötstykki. Ég hef alltaf unnið við sköpun og hræðslan við að missa sköpunargáfuna er svolítið dramatísk hjá mér. Ég held að það sé nokkuð algengt að listamenn glími við þetta – það er svo ennþá verra ef þeir eru mjög þekktir“ sagði Sigurður í DV um daginn. Það er erindi hans við okkur: að leggja áherslu á skapandi hugsun, sköpunargáfu, hugmyndir, ferli og fullnægju í að búa til list, að leggja til málanna, nálgast guðdóminn í listinni – algjörlega án predikunar og yfirlætis. En þetta er ekki auðvelt, ritstörfin verða „stefnulaust handritsklór“ sem bera aðeins vott um stöðnun, rotnandi nútíð og framtíðarlaust líf án hreyfingar og útsýnis (19) segir hann á einum stað. Það er vissulega betra að rembast áfram en rotna og lifa andlausu lífi án listar sem er í raun dauði.

Í heild er verkið allsherjar naflaskoðun, kannski sannsögulegt efni á einhvern hátt sem miðlað er með aðferðum skáldskaparins, þó með miklum efasemdum: „En er þetta ekki vitlaus aðferðarfræði, hugsar hann, að vera að grufla í eigin fortíð i örvæntingarfullri von um að finna aftur leiðina til lífsins. Hefur hann þá ekkert lært af þessum línum sem hann skrifaði fyrir meira en fjörutíu árum?

Bál verður ekki kynt
með eigin reyk.
Eins verða verk mín
ekki til að vísa mér veginn.
(43-44)

Lesturinn er þolinmæðisverk

Það verður að segjast að reynt er verulega á þolinmæði og innlifun lesandans í þessu verki. Því ritstíflan endurspeglast svo sannarlega í textanum sem tregðast við og höktir áfram, flatur og tilbreytingarlítill, með krampakenndum rykkjum; hann flæðir ójafnaður hægra megin á blaðsíðunum með furðu lítilli spássíu vinstra megin… Inn á milli seytla fram ágætlega skrifaðir kaflar, eins og af minnisstæðu atviki á Kleppi (60-74) og útlegging á dæmisögunni um Adam og Evu í aldingarðinum (89-98) sem hugsanlega er einhvers konar lykill að verkinu. Svo koma kaflar sem eru súrrealískir og minna á draum eða hálfvökuástand, þar sem sögumaður slæst við ryksugupoka eða er handa- og fótalaus ormur, eða fiskur sem slær til sporðinum og engist fastur í eigin ruglingslega handriti.

Lesandinn engist líka, með engu minni sporðaköstum, nema hann sé þeim mun þolinmóðari og áhugasamari um sjálfsmyndarkrísur og innblásið samband við ást og list.

15. júní 2017

http://www.ruv.is/frett/hofundur-fastur-i-eigin-ruglingslega-handriti

 

„The Maddened, Lascivious Dogs of Assistants“. On Dehumanization and Regression in The Castle by Kafka
25709047322_c4fa20b157_o

Fyrir framan húsið sem amerísku stúdentarnir hafa til umráða í Prag

Þegar ég stúderaði við Univerzita Karlova í Prag var ég í námskeiði um Kafka. Þar sat ég í tímum með amerískum nemendum og fór drjúgur tími í að ræða forsetaframboðið í heimalandi þeirra sem þá var framundan og sýndist sitt hverjum.

Margir nemendanna höfðu aldrei heyrt Kafka nefndan fyrr og urðu mishrifnir af verkum hans. Prófessorinn gaf einkunn eftir virkni í tímum og margoft réttu nemendur upp hönd og lögðu bara eitthvað til málanna til að ná sér í stig, alltaf með þessari sérkennilegu hrynjandi sem endar á svo lágum nótum að lokaorð setningarinnar deyja út. Þessi ameríski framburður ryður sér æ meir til rúms og þykir mér bæði erfitt að heyra og vont að skilja hann en það segir kannski meira um mig.

Kennsluhúsnæði Kananna var á besta stað í miðbænum í glæsilegu húsi með innréttingum frá 19. öld, sponserað af stórfyrirtækjum og milljónamæringum. Hugvísindadeildin þar sem Tékkar hírðust ásamt evrópskum stúdentum var hinsvegar í úthverfi, í forljótri byggingu frá níunda áratugnum. Síðast þegar ég vissi stóð til að deildin flytti í miðbæinn en það hefur reyndar staðið til sl. 20 ár.

Ég skrifaði m.a. ritgerð í Kafka-námskeiðinu um dýrslega aðstoðarmenn K í Höllinni og aðra um kímnigáfu Kafka i Réttarhöldunum og hafði gaman af (sjá Óbirt efni).

Sögumaður sem þegir
„Þetta er margfalt stærri bók en hún lítur út fyrir að vera og ágeng eftir því. Allt sem þögnin leynir brýst fram í meitluðum, viðkvæmnislegum stíl,“ segir Steinunn Inga Óttarsdóttir, bókmenntagagnrýnandi Víðsjár, um bókina Velkomin til Ameríku eftir Lindu Boström Knausgård sem nýlega kom út í þýðingu Þórdísar Gísladóttur.

Steinunn Inga Óttarsdóttir skrifar:

680

Stundum eru skáldsögur ágengar og djúpar í einfaldleika sínum, stórar í smæð sinni, fáorðar um svo margt. Líkt og þríleikur hins norska Jon Fosse (2016) sem lýsir sögu kynslóða í Noregi á fyrri öldum með svo knöppum stíl að það er undravert; svo sannarlega efniviður í óralanga sjónvarpsþáttaröð eða 3ja tíma dramatíska bíómynd. Sænski rithöfundurinn Linda Boström Knausgård (f. 1972) er einnig spör á stóru orðin þegar hún lýsir geðveiki og örvæntingu brotinnar fjölskyldu á 95 blaðsíðum í glænýrri bók sem ber þann vongóða titil, Velkomin til Ameríku.

Á bókarkápu er svarthvít sjálfsmynd af stúlku sem heldur á einhverju, kannski fornri selfie-stöng (því ljósmyndarinn dó 1981). Stúlkan horfir ekki í myndavélina, hún lítur undan og hárið hylur andlit hennar. Myndin er ekki í fókus og öll frekar óskýr og drungaleg sem slær svo sannarlega tóninn fyrir stemninguna sem koma skal.

Sögumaðurinn er ellefu ára stúlka en skynjun hennar á heiminum er fullorðinsleg og uggvekjandi, hún er einmana og öryggislaust barn sem  heldur fast í myrkrið (32), með eilífan kvíðahnút í maganum og óskar þess að deyja, hún sér enga aðra útleið. Hún hefur þolað margs konar ofbeldi og niðurlægingu á sinni stuttu ævi; orðið fyrir geðveiku stjórnleysi föður síns og beygt sig undir líkamlegt og andlegt ofbeldi bróður síns sem situr um að kvelja hana. Hún heitir Ellen og hún hugsar með sér – en segir það ekki upphátt: „Það er ekki auðvelt að alast upp“ (82).

Því segir hún það ekki upphátt? Tja, Ellen lumar nefnilega á aðferð til að lifa af í hörðum heimi. Það er þögnin, hún hefur ekki mælt orð frá vörum í langan tíma. „Ég hætti að tala þegar ég byrjaði af vaxa of hratt. Ég var viss um að ég gæti ekki bæði talað og vaxið“ (6). Hún hefur rekið sig á að tungumálið er lika hvort sem er fullt af lygum. Hún vill heldur ekki skemma þá glansmynd sem hampað er af fjölskyldulífinu né afhjúpa léttinn innra með sér; hún óskaði þess svo heitt að pabbi dæi og óskin rættist.

Á heimili Ellenar eru tæplega nokkur samskipti milli móður og barna, þar er eilíf valdabarátta: „Kannski fannst bróður mínum að ég réði, og mér fannst það vera hann og mamma hélt að það væri hún, þó að í raun vissi hún það ekki. Það var eins og friðsældin, sem ég upplifði stundum heima, orsakaðist af því að þar væri fínriðið net af skilningi og góðvild, að enginn braut gegn óskrifuðu reglunum. Allir urðu að leggja sitt af mörkum, annars brysti allt“ (92). Ellen hefur mikla þörf fyrir að hafa stjórn á öllu: á hvatvísinni, hugsunum sínum, vexti líkamans; að endurraða húsgögnunum í litla heiminum sínum, teygja á þráðum öryggisnetsins með þrjóskunni (92) og reyna þannig að halda fjölskyldunni saman.

Bróðirinn er alltaf með lúkurnar á lofti, lokar sig heiftúðugur inni í herberginu sínu og hefur neglt dyrnar aftur. Mamman er heillandi leikkona, valdamikil með gleði sína og styrk, „það er bjart yfir fjölskyldunni okkar“ (10), segir hún í tíma og ótíma, í einhverri undarlegri afneitun eða til að verjast myrkrinu sem ásækir þau öll, en þegar hún bugast og grætur eftir skapofsaköstin fellur heimurinn saman (16). Kannski er hún alltaf að leika leikrit á sviði (95) þar sem pabba er ekki hleypt inn til að trufla sýninguna. Ellen elskar og dáir mömmu sína og lítur á hana sem náttúruafl og frelsara þrátt fyrir að hún sé augljóslega djúpt sokkin í sjálfsblekkingu, jafnvel sjálfhverfu. Pabbinn var drykkfelldur og geðveikur, þrúgaði allt heimilislífið og heldur því áfram eftir skilnað og dauða, hann birtist í herbergi Ellenar, horfir á hana sofa, treður sér inn í líf hennar. Sjálf segist Ellen vera ljúflynd og góð stelpa, hún heldur dauðahaldi í minningar um útivist, veiðiferðir og hamingjuríka barnæsku áður en ógæfan dundi yfir, og hún býr yfir  djúpri bókstafslegri barnatrú. En hún hefur tekið á sig ábyrgð á velferð annarra, axlað sorg þeirra og geðveiki. Með því að velja þögnina ver hún sig, þá er færra sem þarf að taka ábyrgð á, færra sem þarf að hafa stjórn á en afleiðingarnar eru yfirþyrmandi einsemd og skömm. „Það er bjart yfir fjölskyldunni okkar…“

Ellen hefur ákveðið að þegja en hvorki mamman né bróðirinn nýta sér tungumálið heldur. Þögnin hentar fjölskyldunni ágætlega, þannig kemst hún af. „Þögnin í kringum mig óx og varð líka að þeirra þögn. Mamma talaði enn við mig en hún gerði ekki ráð fyrir að fá svar. Ég held það hefði hrætt hana ef ég hefði skyndilega sagt eitthvað. Það er líkt og allar aðstæður leiti jafnvægis. Þegar við rekumst hvert á annað við ísskápinn, er hver einasta stund eins og eitthvað sem þarf að jafna út með einhverju öðru. Að búa saman var kannski einmitt þetta. Að færa jafnvægispunktinn til þar til allir væru sáttir. Margar leiðir voru mögulegar. Eitt var ekki verra en annað“ (30).

Í tungumálinu felst menning, vald, sjálfsmynd, gildismat, kennisetningar, kerfi, karlveldi, kúgun og útilokun svo eitthvað sé nefnt og það er merkingarþrungin ákvörðun að snúa við því baki. Svo sannarlega er það áskorun fyrir rithöfund að lýsa því með sjónarhorni persónu á mörkum bernsku og unglingsára og fjalla um trámatíska reynslu og uppeldi sem mótar og herðir, þroskar í besta falli eða eyðileggur til frambúðar, án þess að verkið verði klénn sálfræðiþriller eða hvunndagsleg vandamálasaga. Það tekst í þessari meitluðu bók. Að alast upp við aðstæður Ellenar er ekki boðlegt en viðgengst samt alltof oft víða í skeytingarleysi og sjálfhverfu vorra tíma. Ef nefna ætti höfund sem hefur helst verið á þessum slóðum í íslenskum bókmenntum koma Vigdís Grímsdóttir og Auður Jónsdóttir fyrst upp í hugann en í sögum þeirra má sjá álíka örvæntingarfullar tilraunir barna til að lifa af og halda heimi fjölskyldu sinnar saman.

Harmsaga pabbans, geðveiki hans og dauði, er undiraldan í sögunni. Sjálf þekkir Linda Boström Knausgard andleg veikindi enda hefur hún glímt við þau  sjálf, sem frægt er orðið. Bók Lindu er sjálfsævisöguleg að hluta, sjálf valdi hún þögnina á tímabili í eigin uppvexti og átti í býsna flóknu sambandi við móður sína.

Bókin kom út seint á síðasta ári í Svíþjóð, var þýdd snarlega á flest Norðurlandamálin og er nú komin út, í aprílmánuði hinum grimma, í glóðvolgri, íslenskri útgáfu. Það er vert að lofa metnaðarfullt og lofsvert framtak íslenskra  bókaútgefenda sem leggja kapp á að vera tímanlega með það nýjasta í bókmenntum í öndvegisþýðingum. Þýðing Þórdísar Gísladóttur úr frummálinu er fullkomlega tær og myndrík og lýsir spennu milli þroskaðrar sögumannsraddar og sjónarhorns ellefu ára barns. Orðalag Ellenar er víða fullorðinslegt, mér fannst til dæmis gaman að sjá hana nota orðið „heybrók“ um „feg jävel“ (48). „Tystnad“ á sænsku er þögn á íslensku, mikið er nú íslenskan falleg.

Velkomin til Ameríku vísar allkaldhæðnislega til fyrirheitna landsins, lands tækifæra og frelsis og tengist þeirri ímynd sem móðirin býr til af fjölskyldulífinu. Þetta er margfalt stærri bók en hún lítur út fyrir að vera og ágeng eftir því. Allt sem þögnin leynir brýst fram í meitluðum, viðkvæmnislegum stíl sem er fullur af átakanlegu trúnaðartrausti og von um betri daga:

„Það er bjart yfir fjölskyldunni okkar…“

Við heyrðum Göran Engdal plokka gítarstrengi og sænsku hljómsveitina Knife taka lögin The Silent Shout og Heartbeats. Í lokin ómaði Dýrð í dauðaþögn eftir Ásgeir Trausta.

Víðsjá, 24. apríl 2017

Heimssöngvari og átthagaskáld

Gabriel Garcia Marquez Wins Nobel Prize

Marques tekur við bókmenntaverðlaunum Nóbels, 1982 (Getty images)

Einn þekktasti bókmenntajöfur heims, kólumbíski rithöfundurinn Gabriel Garcia Marques, safnaðist til feðra sinna árið 2014, 87 ára að aldri. Marques hlaut nóbelsverðlaunin í bókmenntum 1982 en hann varð heimsfrægur á einni nóttu fyrir sína fyrstu bók.

Skemmtilegar sögur af skemmtilegu fólki

Suður-amerískar bókmenntir voru heiminum lítt kunnar fyrir hans dag en heillandi og töfraraunsær heimur skáldsagna hans hitti beint í mark á sínum tíma. Í verkum hans er sérkennileg blanda af þjóðlífslýsingum, hefðum og hjátrú, súrrealisma og alþýðuraunsæi; þau ólga af ímyndunarafli sem lætur orð og myndir lifna fyrir augum lesandans og persónur eru litskrúðugar, blóðheitar og meinfyndnar. Allir þekkja liðsforingjann sem aldrei fær bréf og landsmóðurina gömlu, flestir kannast við Flórentínó sem ritar ástarbréf á torginu, Úrsúlu hina harmþrungnu og allir taka fyrir nefið þegar þeir finna þefinn af rotnandi líki Santíagós Nasars. Segja má að Marques hafi opnað nýjar leiðir í skáldsagnagerð á öndverðri 20. öld með því að segja skemmtilegar sögur af skemmtilegu fólki. Helstu þemu verka hans er tíminn og dauðinn, harðstjórn og þjáning; manneskjan í margbreytileika sínum.

Marques sló í gegn með Hundrað ára einsemd, skáldsögu sem fljótlega var þýdd á fjölda tungumála og hefur selst í yfir 30 milljón eintökum um heim allan. Marques óttaðist í fyrstu að geta aldrei aftur náð sömu hæðum á ferli sínum en alls skrifaði hann 15 aðrar skáldsögur, smásagnasöfn og æviminningar og hefur öllum bókum hans verið vel tekið. Guðbergur Bergsson snaraði flestum verkum Marquesar úr frummáli á íslensku af sinni alkunnu snilld og á heiðurinn af því að hafa fært okkur þennan sjóðheita skáldskap hingað í fásinnið.

Heimssöngvari og átthagaskáld

„Marques hefur manna best lýst veruleika Suður-Ameríku. En hann er ekki síður heimssöngvari en átthagaskáld. Í verkum sínum kryfur hann jaðaraðstæður og þversagnir mannlífsins — hvar sem er. Söguhetjur hans eru númer eitt manneskjur. Og erindi hans um „margboðað morð“ á fullt erindi til okkar á tíma kjarnorkuslysa og margboðaðrar gjöreyðingar“, sagði Matthías Viðar Sæmundsson í ritdómi í DV, 22. nóvember 1982. Stjórnmál voru Marques hugleikin um tíma og dró hann ekki dul á andúð sína á einræðisstjórn Pinochets hershöfðingja en studdi hins vegar Castró Kúbuforseta af heilum hug, mörgum til sárrar skapraunar. Víst er að ólíkindatól var hann að mörgu leyti og hundleiður á kastljósi fjölmiðla og hélt sér að mestu til hlés síðustu áratugi.

Í lifanda lífi varð Marques svo mikil bókmenntakanóna að yngri höfundum stóð stuggur af honum og risu gegn skáldskap hans, m.a. hinn magnaði Roberto Bolaño, en skáldsaga hans Verndargripur kom út á íslensku fyrir stuttu. Sumir gengu svo langt að segja að spænskumælandi rithöfundar gætu hvorki notað „Soledad“ né „Cien años“ í skáldverki framar. En hann er nú dauður fyrir nokkru, krabbamein og elliglöp komu honum á kné. Ungskáldin geta óhrædd skriðið fram úr skugga hans og við lesendur heiðrað minningu hins aldna snillings með því að dusta rykið reglulega af af töfrum slungnum skáldsögum hans, ekki síst nú þegar sumarið er í grennd.

Íslenskar þýðingar á verkum Gabriel Garcia Marques:

Fást á næsta bókasafni (heimild: Hugrás, vefrit hugvísindasviðs HÍ):

  • Hundrað ára einsemd, 1978 – þýð. Guðbergur Bergsson
  • Liðsforingjanum berst aldrei bréf, 1980 – þýð. Guðbergur Bergsson
  • Frásögn um margboðað morð, 1982 – þýð. Guðbergur Bergsson
  • Af  jarðarför landsmóðurinnar gömlu, 1985 – þýð. Þorgeir Þorgeirsson
  • Ástin á tímum kólerunnar, 1986 – þýð. Guðbergur Bergsson
  • Saga af sæháki, 1987 – þýð. Guðbergur Bergsson
  • Hershöfðinginn í völundarhúsi sínu, 1989 – þýð. Guðbergur Bergsson
  • Um ástina og annan fjára, 1995 – þýð. Guðbergur Bergsson
  • Frásögn af mannráni, 1997 – þýð. Tómas R. Einarsson
  • Minningar um döpru hórurnar mínar, 2006 – þýð. Kolbrún Sveinsdóttir
  • Nokkrar smásögur í tímaritum – þýð. Ingibjörg Haraldsdóttir, Stefán Sigurkarlsson

 

Birt í Kvennablaðínu, 23. júní 2017

Eyðing skóganna

Sakna ég úr Selvogi

sauðanna minna og ánna,

silungs bæði og selveiði,

en sárast allra trjánna.

(síra Jón Vestmann orti um 1840. Uppblástur, sandfok og eldiviðarnýting eyddi öllum gróðri á stóru svæði í Selvogi, Blanda I, 1918-1920).

Vísur Mag. Gísla Vigfússonar (d. 1673)

 

Gísli var útskrifaður úr Skálholtsskóla 1658; sigldi sama ár; var í Leiden 1661; skólameistari á Hólum 1664-1667; trúlofaðist þá Guðríði dóttur síra Gunnars Björnssonar á Hofi á Höfðaströnd, sigldi 1668 og varð magister. Kom út aptur 1669. Giptist Guðríði 1670. Vísurnar eru því ortar 1668-69.

 

Langt er síðan eg langvíu sá

liggjandi í böndum, –

eg er kominn oflangt frá

öllum mínum löndum

Norðurfjöllin  nú eru blá,

neyð er að slíku banni, –

eg er kominn oflangt frá

ástar festu ranni.

Ýtar sigla í önnur lönd

auðs að fylla sekki.

Eigðu Hof á Höfðaströnd,

hvort þú vilt eða ekki.

 

(Blanda I, 1918-1920, bls 233)

Leiði Kára löngu týnt

Breiðármörk hefur bær heitið, og bygð fyrir 14 árum; var hálf konungs eign, en hálf bænda eign, öll 6 hdr. að dýrleika. Hún er nú af fyrir jökli, vatni og grjóti; sést þó til tópta. Þar hafði verið bænhús, og sá þar til tóptarinnar fyrir fáum árum, og garðsins í kring. Þar lá milli dyraveggjanna í bænhústóptinni stór hella, hálf þriðja alin á leingd, en á breidd undir 2 álnir, víðast vel þverhandar þykk, hvítgrá að lit, sem kölluð var Kárahella, og þar liggur á leiði Kára Sölmundarsonar, hverja hann hafði sjálfur fyrir dauða sinn heim borið, til hverrar nú ekki sést. Þó kunna menn að sýna, hvar hún er undir.

(Njála segir skýlaust, að Kári og Hildigunnur hafi fluttzt að Breiðá hér um bil 1017, og búið þar „fyrst“.)

Úr skrá Ísleifs sýslumanns Einarssonar um eyddar jarðir í Öræfum. Blanda I, Reykjavík 1918-20.

Einarður ljóðabálkur um ást og ummyndun
Gagnrýnandi Víðsjár segir nýja ljóðabók Soffíu Bjarnadóttur vera einarðan og kröftugan ljóðabálk, um ást, sársauka og ummyndun á öllum tímum. „Í bókarlok hefur vakning átt sér stað og endurfæðing orðið.“

eg-er-her_kapa-500x638

Steinunn Inga Óttarsdóttir skrifar:

Ljóðabók eftir Soffíu Bjarnadóttur (1975), Ég er hér, kom út á dögunum. Áður hefur Soffía sent frá sér ljóðabókina Beinhvíta skurn (2015) og skáldsöguna Segulskekkju (2015). Ég er hér kveikti hugrenningatengsl hjá mér við magnaða ljóðabók sem ég fékk í stúdentsgjöf á níunda áratugnum og hef alltaf gluggað í af og til síðan. Þegar þú ert ekki (1982) eftir Guðrúnu Svövu   Svavarsdóttur og lýsir ferlinu frá örvæntingu vegna forsmáðrar ástar til sáttar og nýs upphafs, líkt og ljóð Soffíu gera þrjátíu og fimm árum síðar. Bókin vakti mikla athygli á sínum tíma fyrir einlæga tilfinningatjáningu og kjarkaða hreinskilni auk þess sem það fór ekki dult, eins og sést í ritdómum og viðtölum, að ljóðin snerust um skilnað Guðrúnar Svövu og Þorsteins frá Hamri. Sjálf sagði Guðrún Svava um bókina í viðtali í Helgarpóstinum að ljóðagerðin hafi verið tilfinningaleg útrás fyrir hana og hún hafi verið að „yrkja sig frá angri“.

Að yrkja sig frá angri er sígilt þema sem birtist hvarvetna í menningarsögunni en er alltaf nýtt fyrir hverjum og einum. Nægir að nefna verk Vatnsenda-Rósu, Bjarkar eða  Béyoncé sem dæmi um slíka orðræðu ástarinnar og tilfinningalegt flæði í skáldskap. Ljóð Soffíu Bjarnadóttur fjalla um angrið og  um þessa ást sem manni helst svo illa á, sem kviknar svo ljúflega en kulnar síðan og skilur eftir sig rjúkandi rúst.

Á titilsíðu ljóðabókar Soffíu er býsna löng skilgreining á orðinu „Bardo“, sem er sá staður sem sálin ferðast á milli dauða og endurfæðingar og felur í senn í sér óvissu og endalausa möguleika samkvæmt tíbetskri lífsspeki. Þetta er staður sem við höfum öll verið á; samastaður  þar sem er hægt  að skríða í skjól þegar á móti blæs; þegar ástarsorgin nístir hvað sárast.

Á meðan skáldskapurinn læknaði angur Guðrúnar Svövu forðum, lækna ljóð Soffíu ekki neitt því það er ekki nein lækning til (60). Guðrún Svava orti ljóst og skýrt um sínar ástarraunir en ljóðheimur Soffíu er sannarlega torræður og krókóttur. Strax í upphafi er dregin upp mynd af taugakerfi sem hangir í einni flókabendu um borgina Kaoz, rafmagnið fer af í sífellu og hundar gelta, tónninn er sleginn fyrir óreiðu og stríðsástand. Þetta er undirstrikað með myndum, endurtekningum og táknum eins og sári, blóði og beinum, myrkri og skuggum. Og það er engin tæpitunga töluð:

„Ástin er brútal
skítug og falleg
brundandi þoka
yfir þvottahúsum heims
ríður ídealisma í rassgat
gott á allar hugmyndirnar
þær eru hálar
renndu þér niður
slepptu takinu
fegraðu sóðaskapinn
hér mætist myrkur og ljós
þú tekur mig alla
sættu þig við staðreyndir
þú ert ofurseldur
ég sé það
ég sé þig.“
(16)

Ljóðmælandinn hefur gefið og tekið, bráðnað af ást og tærist síðan upp. Myndmálið er líkamlegt og kvenlegt; hvítkölkuð bein og kvikrauðar æðar eru strengdar til himins á þvottasnúru (45), geirvörtur og tittlingur eru skýr í minninu; hár vex, magasýrur malla og blóð ólgar og rennur í stríðum straumi.

Ástin er eins og hún hafi farið í gegnum hakkavél, hún er umbreytt, tætt og óþekkjanleg. Hún er „mess“, hún er lykt, hún er slím og brundur. Hún er sár sem verður til við flókna skurðaðgerð og ekkert verður aftur eins. Skírskotað er til síðusárs eins og þess sem Jesú fékk forðum en víða eru klassískar vísanir í Biblíuna, t.d. frasar eins og „ég boða yður mikinn fögnuð“ og  „Mig þyrstir“ sem kemur endurtekið fyrir og tengist grundvallarþrám og þúsund ára gömlum sögnum. Stormasamt ástarsambandið hefst að nýju á föstudaginn langa og innsiglishringur úr Ljóðaljóðum Salómons markar síðan endalok þess. Soffía sækir innblásturinn víða en það er einhver ríkjandi þörf á guðlegri nánd.

„ég er hér
fyrir þig
fyrir guð

ég er hér“
(29)

Víða er hægt að grípa niður og dvelja við myndir og orð í ljóðum Soffíu, t.d. þegar húðin er myndhverfð sem kafarabúningur, blóð brýst út, myndar slóða og rauðan þráð sem verður að rauðu tvinnakefli; hárið vex niður eftir öllum líkamanum og verður veiðihár og síðan þéttofin hárskurn sem umlykur mann. Áhrifarík mynd af nekt, einmanakennd og varnarleysi (36-37).

Að fálma sig í gegnum tákn og myndir Soffíu er ekki auðvelt. Þau virðast ansi sundurleit við fyrstu sýn en eru tengd og samofin þegar að er gáð. Svartir steinar, tími og trjágreinar, þyrnigerði… og svo er einhver sem hvílir svo falleg í lokaðri kistu; er það ástin, ævintýrið, endurminningin? Ástarsambandið er heitt og  innilegt þegar allt leikur í lyndi, viský er þambað og riðið útí eitt en það er stormasamt og það er eitthvað að. Slæmir fyrirboðar eru á stjái:

„Í nótt dreymdi mig aftur rottur
þær átu fræ beint úr lófa mínum
nörtuðu í gegnum sinar inn að beini

þessi eilífi brundur
í svarthvítri fortíð

ég munda fallegasta vopnið
það hættulegasta.“
(38)

Ljóðabókinni er skipt í tvo hluta með tilvitnun í Black Lake af plötu Bjarkar, Vulnicura, en hún fjallar sömuleiðis um forsmáða ást og sársaukafullan skilnað (Björk kemur líka við sögu fyrstu ljóðabók Soffíu). Í seinni hluta er ástarsambandið búið, sárindin gerð upp, búið að segja öll reiðiorðin; ástmögurinn með arnarnefið er farinn með skyrtuermi flaksandi úr opinni ferðatösku; umskipti og hreinsun taka við. Búið að fara niður níu hringi helvítis, brenna og rísa upp aftur. Þessi hluti bókarinnar er samfelldari og heilsteyptari en sá fyrri, hér raðast tákn og myndir úr fyrri hluta fallega saman. Það verður að nefna kolateikningar Sigtryggs Berg Sigmarssonar sem prýða bókina, þær eru riss eða krot, kaótískar og einfaldar í senn, og endurspegla algjörlega það hugarástand sem ríkir í ljóðunum (líkt og í bók Guðrúnar Svövu sem hún myndskreytti sjálf, síðasta myndin er af hönd sem er orðin heil).

Ég er hér, er einarður og kröftugur ljóðabálkur, um ást, sársauka og ummyndun á öllum tímum. Í bókarlok hefur vakning átt sér stað og endurfæðing orðið. Ljóðmælandi hefur gengið í gegnum helvíti en getur nú sleppt takinu á Bardo-inu og horft fram á frelsi og nýja möguleika. Líkt og í myndbandi Bjarkar við Black Lake þar sem hún gengur út úr helli í átt til nýrra tíma, er „dökkur dropahellir“ (66) fortíðar nú að baki, og hjartað er „nánast heilt. Nánast.“

Bókmenntagagnrýni · Menning · Víðsjá

Víðsjá, 21.mars 2017