Bókmenntir

Bastarðar

Ég fór að sjá generalprufu Bastarða um daginn í Borgarleikhúsinu. Það var skrautleg sýning, kunnuglegt plott úr  heimsbókmenntum, faðir hafnar ástinni og trúnni og fyrirlítur afkvæmi sín sem eru stórskemmd fyrir vikið. Verkið er sagt tengjast eða byggja á síðustu skáldsögu Dostojevskís, Karamazov-bræðrum,  en sú tenging er harla óljós. Faðirinn hyggst giftast ungri konu og boðar öll börnin til sín í veisluna til að losa sig endanlega við þau. Jóhann Sigurðarson lék pabbann, frekar tilgerðarlega fannst mér. Hann er ótrúlega grimmur við börnin sín og svívirti báðar barnsmæður sínar en það vantar alveg skýringu á eðli hans. Hilmir Snær var rosa góður enda í frjóu hlutverki, frussaði mjög en framsögnin var minna ýkt en oft áður og hann var í senn brjóstumkennanlegur og fyndinn í eymd sinni og niðurbroti. Innkoma hans og Elvu Óskar var flott. Nína Dögg var rosa sexí en skorti verulega dýpt í karakterinn, hvar var sársaukinn og ofbeldið sem hún hafði mátt þola í gegnum lífið vegna fegurðar sinnar? Stefán Hallur var einhver veginn úti á túni, ekki sannfærandi persóna með sinn trosnaða víkingaboðskap. Þórunn E Clausen var í sjóræningjabúning úr Gulleyjunni sýndist mér, ekki sannfærandi leikur og erfitt hlutverk. Víkingur Kristjánsson lék skemmtilegasta hlutverkið og fór mjög vel með, vakti bæði kátínu og samúð, hann er enda eina persónan sem klýfur sig út úr ruglinu. Yngsta soninn lék ungur leikari sem ég man ekki hvað heitir en stóð sig vel. Handritið var gloppótt en leikgleðin mikil, umgjörðin flott og auðvitað loftfimleikar og pollur í miðjunni sem leikarar stungu sér eða veltu sér í eftir atvikum. Óljóst er hvað leikritið á að gerast og skiptir etv ekki máli, sviðið er rosa flott, soldið frumskógalegt, en til að færa verkið til Íslands hefði pollurinn getað verið heitur pottur og staðsetningin sumarbústaður við Þingvallavatn. Yfir sviðinu er glerþak, það er etv hlaðið táknrænu en tilgang þess sá ég ekki alveg fyrir mér nema sem uppbrot á innkomum persóna. Þar rölti um hálfber maður og dundaði sér við ýmislegt, etv draugur fortíðar eða listamaður en það hefði kannski getað verið kvenpersóna, kona sem er dæmd til að hrekjast, móðirin svívirta?

Guðbergur Nóbell

Allir sem einhvers máttu sín litu svo á að tungan væri aðeins fyrir Íslendinga, einu þjóðina í heiminum sem fékk að hafa móðurmál sitt í friði fyrir öðrum, þótt friðurinn stafaði einungis af gagnsleysi þess fyrir utan landsteinana. Tungan var ekki einu sinni nothæf til að selja með henni þorskalýsi og lopa á erlendum mörkuðum. Hið algera gagnsleysi varði tunguna, ekki hún sjálf með notagildi sínu. Menn hrósuðu sér af því að eiga tungumál sem væri svo djöfullega snúið að ekki væri á færi annarra en innfæddra að læra það og fæstum tókst það fullkomlega… (Ein og hálf bók, hryllileg saga 2006)

Endalausir gullmolar eru í verkum hins síunga snillings, Guðbergs Bergssonar. Þetta t.d. rakst ég á í gær, á áttræðisafmæli hans, þegar ég seildist í eina bók úr hillunni af handahófi. Hver einasta bók hans hefur sinn sjarma og snilld, það er stíllinn og orðaforðinn, háðið, kaldhæðnin, viska og yfirsýn, ádeila, tabú, þjóð og menning, remba og rotinpúrra, útnáraháttur, skáldskapur, pólitík, kellingar, æska og elli, ást og hjónaband osfrv. Mest held ég uppá Önnu og bernskubækurnar. Hvenær fær hann eiginlega nóbelinn?

Og rommflaska með…

Pabbi hefur það fyrir sið að bjóða dætrum sínum og barnabörnunum í leikhús af og til. Um daginn var það Gullleyjan í Borgarleikhúsinu. Skáldsaga Robert Louis Stevenson (1850-1894) er mögnuð, hörkuspennandi og hrollvekjandi. Hún kom fyrst út 1883 og var fyrsta verk hans sem sló í gegn. Leikritið hefur verið fært niður um nokkra aldursflokka og persónurnar gerðar mildari og skoplegri. Sviðið er mjög flott en tónlistin llítt eftirminnileg nema „Uppreisn um borð“ sem er smart sjóræningjalag sem festist vel í minni. Bergur Þór er stjarna leikritsins, lék sin hlutverk bæði af snilld og innlifun og átti fyndna frasa, eins Kjartan Guðjónsson sem Ben Gunn.  Björn Jörundur (Langi Jón Silfur) var frekar stirður framan af en aðeins hressari eftir hlé en skorti samt allan sjóræningjasjarma og lék bara ekkert sérlega vel. Liklega var hann ekki i neinu stuði, þetta eru orðnar ansi margar sýningar og tvær sýningar á dag kannski ekki sérlega uppörvandi. Ekki tókst nógu vel að undirbyggja samband hans og Jim Hawkins svo trúnaðarbrestur og vonbrigði drengsins yfir svikum sjóræningjans voru ekki sannfærandi. Theódór Júlíusson klikkar ekki og sviðshreyfingar Álfrúnar Örnólfsdóttur eru þokkafullar en framsögnin ekki nógu góð. Þýðingin er ágæt, textarnir skemmtilegir, heyrðist mér. Krökkunum þótti gaman og það er fyrir öllu.

Michel Houellebecq á Sólon

20121014-121012.jpg

Franski rithöfundurinn Michel Houellebecq var hér á landi á dögunum og las bæði upp eigin ljóð (m.a. hið fræga Playa Blanca) og brot úr nýrri bók sinni, Kortið og landið, með aðstoð þýðenda sinna. Það var gaman að hlusta á hann tuldra upp úr nýju bókinni og muldra ljóðin sín á frönsku. Hann hefur skarpa sýn á hlutina og er óvæginn í gagnrýni sinni á eðli mannskepnunnar og samfélagið, það er yfir honum bæði dekadens, einmanaleiki og sjálfshatur. Friðrik Rafnsson spurði hann nokkurra spurninga um skáldskap hans og Torfi Túliníus túlkaði snilldarvel. Þýðingar Hallgríms Helgasonar á ljóðum Houellebecq eru frábærar (hvar er hægt að ná í þær?) og upplestur hans yndislegur. Ég er mikill aðdáandi verka Houellebecqs og hjartað hamaðist í brjóstinu þegar ég stóð í röð og beið eftir áritun. Hann er lítill og mjór og stórfurðulegur og hann varð brátt slompaður af nokkru magni af rauðvíni sem hann innbyrti undir upplestrinum og meðan hann svaraði fyrirspurnum. Þegar röðin kom að mér horfði á mig með skrýtnu augnaráði, ekki fjandsamlegu, og muldraði eitthvað, fyrst á frönsku og svo á ensku en ég skildi hann ekki. Loks ritaði hann nafn sitt í bókina og ég varð þeirri stundu fegnust að sleppa frá honum.

Sent from my ipod

Konur og nóbell

Kínverski rithöfundurinn Mo Yan fékk bókmenntaverðlaun Nóbels í ár en ekki Murakami sem þótti líklegur en engin kona kom til greina. Mo Yan, sem er 57 ára gamall, er sá 109. í röðinni sem fær verðlaunin eftirsóttu og Kínverji nr. 2 sem hlýtur náð fyrir augum nefndarinnar. Tólf konur hafa fengið þessi verðlaun frá upphafi, eða 9% verðlaunahafa. Hér má sjá lista yfir konur sem hafa fengið nóbelsverðlaun í bókmenntum:

The Nobel Prize in Literature

Sveinn Pálsson, læknir

Ég var að ljúka við grein um Svein Pálsson (1762-1840), lækni og náttúrufræðing í Vík sem byggð á fyrirlestri mínum á degi umhverfisins 2012 (frétt og mynd hér). Þar sem ég var að blaða í Blöndu, 5. bindi (úr bókasafni afa og ömmu), rakst ég á frásögn af Sveini og Páli prófasti í Hörgsdal. Séra Páll var á leið í afmælisfagnað Magnúsar sýslumanns á Höfðabrekku þegar hestur hans hrasaði í myrkri og hríðarbyl með þeim afleiðingum að vinstri fótur prófasts mölbrotnaði um hné. .“…var þá þegar sent til Sveins læknis Pálssonar í Vík, og kom sendimaður þangað í vökulok. Var það lán Páls prófasts í óláni, að slys þetta vildi til svo nærri lækni, því að þá var strjált um lækna hér á landi, og ekki nema einn læknir alt frá Reykjavík og í Austfjörðu; hittist svo á að þessi eini læknir var aðeins röskar tvær bæjarleiðir frá Höfðabrekku. Lá Páll prófastur síðan þar, hjá Magnúsi sýslumanni alt fram í miðjan maí í meiðslum þessum undir aðgerðum Sveins læknis. Þá var Sveinn freklega sjötugur og leið mjög örðug á vetrardag og opt snjóþungi milli Víkur og Höfðabrekku, en 35 sinnum vitjaði hann prófasts í legunni, ósjaldan fótgangandi í byljum og ófærð, var oft hjá prófasti dægrum saman“ (308-309). Í Blöndu er svo vitnað í dagbók Sveins frá 10. jan.-15.maí þar sem læknisvitjanirnar 35 eru tíundaðar. Fótbrot Páls var svo slæmt að Sveinn taldi „að ekki yrði hann græddur öðruvísi en að örkumlamanni, og yrði annað hvort að taka fótinn af um hnéð eða hann fengi liðamótalausan fótinn um hnjáliðinn, ef freistað væri að  halda honum og græða svo. Kaus prófastur að halda fætinum, og hafði hann staurfót upp þaðan og varð að ganga við hækjur æ síðan til dauðadags. Þoldi hann furðanlega ferðalög og sat undravel hesta, þótt fjörugir væru, en fylgdarmannslaus fór hann aldrei neitt eptir þetta“ (312).

En kongelig affære

En kongelig affære / Royal Affaire kallast á íslensku Kóngaglenna sem er frekar furðuleg þýðing. Sagan gerist á seinni hluta 18. aldar og segir frá völdum, áhrifum og endalokum dr. Johanns Struensee en hann giljar Caroline drottningu og er besti vinur, einkalæknir og ráðgjafi geðveika kóngsins, Kristjáns sjöunda. Ríkisráðið unir ekki áformum Struensee um innleiðingu upplýsingarstefnunnar, skerðingu á völdum kirkjunnar, afnám bændaánauðar, ritskoðunar og pyntinga til sagna. Struensee vinnur ötullega að góðum áformum og umbótum fyrir almenning en vopnin snúast í höndunum á honum, ritfrelsið er notað til að útbreiða slúður og skrípó af spilltu hirðlífinu og alþýðan sem hann er að berjast fyrir hatar hann. Í myndinni er mikið drama, valdabrölt, ást í meinum og dapurleg örlög. Leikararnir eru allir frábærir og  myndatakan flott og smekklega farið með efnið. Í myndinni er sem betur fer hvorki klæmst á sambandi Struensee og Caroline né farið út í hrikaleg smáatriði í grimmdarlegu lífláti hans. Skáldsagan Líflæknirinn (2003) eftir Per Olov Enquist fjallar ítarlega um þetta sama efni, mögnuð bók þar sem átökin eru aðallega milli nýrra hugmynda um jafnrétti, frelsi og bræðralag og hinnar gömlu heimsmyndar þar sem aðallinn nýtur allra forréttinda sem hugsast geta.

Mads Mikkelsen leikur Struensee

50 Shades

Það er allt á suðupunkti í 50 Shades of Grey (þýðingin 50 gráir skuggar er ekki að gera sig). Herra Grey (27) hefur læst klónum í Anastasiu (22), hreina og eldheita mey, sem roðnar af minnsta tilefni og fellur fyrir fegurð hans, ríkidæmi og sjarma. Hann hyggst fá útrás fyrir annarlegar hvatir sínar og drottnunargirni með því að gera hana að kynlífsþræli sínum. Ekkert kúr eða kelerí, takk, heldur skriflegur samningur, harðir skilmálar og dýrar gjafir. En hún kemur honum sannarlega á óvart með hreinskiptni sinni, bálandi kynhvöt og ást. Ætli þetta krúttlega daður og fjöruga kynlíf endi svo með giftingu? Þessi söguþráður hljómar  frekar kunnuglega. Höfundurinn (heimasíða hennar) virkar stórfurðulegur í viðtali hér og á saurblaði segir að bókin sé byggð á „earlier serialized version online with different characters“ sem birt var undir dulnefni. Ég er komin þar í sögunni að kvenremban í mér þolir varla mikið meir. Merkilegt að í svona “klámbók” sé hvorki minnst á píku (cunt) né typpi (dick). Bara “my sex”, down there” og “his erection”.