Ég sakna stundum míns fyrra starfs sem kennari en það líður hjá þegar ég hugsa til ritgerðasmíða nemenda. Ég rakst um daginn á nokkur gullkorn úr ritgerðum fyrrum nemenda minna:
…meðan faðir hennar liggur rænulaus í gröfinni
Höfundur talar í þriðju persónu eins og myndavél
Þá festist hann milli steins og sleggju
Danir sviku Íslendinga með mauróttu mjöli
Svo fór hann á eigin fótum í skóla á Bessastöðum
Þegar Salka Valka og Sigurlína komu til Óseyrar voru allar eigur þeirra í einum plastpoka
„Jaðrar hverrar miðborgar eru bestu blettirnir, er bara hvar sem engir túristar eru, og pláss fyrir flakkara og náttúrurannsakanda eins og mig, manninn frá landinu sem er alltaf alls staðar, manninn sem er er alltaf innfæddur, kamelljónið… Jaðrarnir já, því þangað sem túristar leita, er okur garanterað. Fyrst er okrað, svo restinni rænt. Þetta er nýtt lögmál. Og jaðrarnir færast út, það er þeirra náttúra. Útþensla heimsins; rotnunin breiðist út frá miðjunni, innan frá. Það er mengun túristanna, afmáning hefðanna, sem byrjar í miðju hverrar borgar og við sérstæð náttúrufyrirbrigði, og dreifir sér síðan um alla jörðina. Hið fagra er fyrst til að rotna. Allar fallegar borgir eru þegar rústir einar, og náttúran niðurtroðin og yfirbyggð. Að ferðast og sjá nýja staði er ekkert merkilegt lengur, það er ekkert nýtt að sjá, allt er eins alls staðar, eða á hraðri leið í þessa einsleitni. Staðsetningar eru smávægilegar. Að fara á framandi slóðir er ekki hægt, allt sama óupprunalega draslið…“ (35)
Rakst á þessa stórskemmtilegu bók (2005) eftir Ófeig Sigurðsson. Sögumaður er einn á þvælingi um heiminn, án annars tilgangs eða fyrirheits en að kynnast landi og þjóð, læra að þekkja sjálfan sig, lenda í ævintýrum, mannast, drepa tímann. Mér sýnist að hann sé kannski í Afganistan eða Suður-Ameríku en það eiginlega skiptir engu máli. Það er farið út á ystu nöf. Sögumaður er oft nær dauða en lífi í öllu ruglinu, fullur og peningalaus, kynnist alls kyns furðufuglum og grimmum örlögum, sér skrýtnar siðvenjur og borðar ógeðslegan mat, lendir í klóm grimmra landamæravarða og verður ástfanginn. Hann pælir og pælir í tilgangi jarðlífsins, eðli mannsins og fáránleikanum í heiminum. Hrikalega fyndnar persónur og aðstæðurnar óborganlegar. Efitr lesturinn situr bæði ælubragð í munni og skítaykt í nösum og það er snilld, Langt síðan ég hef lesið svona krassandi og magnaða ferðasögu, vel skrifaða og eftirminnilega. Áferð myndar tengsl við Áform eftir Houellebecq (2001), þá mögnuðu bók, þar sem túrisminn, markaðshyggjan, einmanaleiki og firring mannsins fara út í átakanlegar öfgar.
Lauk við Brakið eftir Yrsu. Hef verið þokkalega ánægð með sumar Þórubækurnar en ekkki var þetta skemmtileg lesning. Víða kauðslega skrifað, persónur einhliða og grunnar og söguþráðurinn soldið út úr kú. Höfundur fer þó vel með margt, s.s. lýsingar á sorg aðstandenda fórnarlambanna og mörg samtöl eru vel uppbyggð. Sögusviðið er m.a. snekkja útrásarvíkings og þar er helsta spennan í gangi en frekar er dauft uppi á landi þar sem Þóra og hin frekar pirrandi Bella símamær vaða í vilu og svíma. Þema sögunnar er grægðin og boðskapurinn alveg skýr en endalokin eru einhvern veginn slöpp. Hér þarf góða ritstjórn og grimman yfirlestur hjá bókaforlaginu því hæfileikar, hugmyndir og frásagnargáfa eru fyrir hendi. Sagan mun fara vel á hvíta tjaldinu, ekki spurning.
Ný bók Lizu Marklund um blaðakonuna þrautseigu og snjöllu, Anniku Bengtson, heitir á frummáli Du gamla, du fria sem er þýtt sem Krossgötur. Í sögunni er manninum hennar rænt og haldið í gíslingu í myrkviðum Afríku upp á líf og dauða. Sjónarhornið er til skiptis hjá henni og honum og eru kaflarnir sem gerast í gíslingunni gríðarlega spennandi. Sálarstríð og björgunaraðgerðir Anniku er ekki eins spennandi, þar er lopinn teygður með senum eins og „hún pissaði og burstaði í sér tennurnar…“ þar til maður fær alveg nóg. Endirinn er óvæntur og sýnir alveg nýja hlið á þeim hjónum en ég var þeirri stundu fegnust þegar ég lauk við bókina. Ofbeldið er gríðarlegt og spennan oft óbærileg en frásögnin er langdregin og lágreist og þýðingin er víða ansi kæruleysisleg. Í bókinni kemur vel fram snörp ádeila á okkur Vesturlandabúa sem hugsum bara um okkur sjálf og skeytum engu um örlög meðbræða okkar í öðrum heimsálfum. Við stuðlum að vopnasölu, barnaþrælkun og blóðdemantasölu og hirðum arðinn af viðskiptunum til að geta búið enn betur um okkur og makað krókinn. Vondu Vesturlönd.
Fásinna eftir Horacio Castellanos Moya (f. 1957, suðuramerískur) er eftirminnilegt og hárbeitt verk. Hún byggir líklega á sannsögulegum atburðum, þ.e. þjóðarmorði í Guatamala á árunum 1960-1996 þar sem þúsundum indjána, frumbyggjum landsins, var útrýmt. Væskilslegum, ógeðfelldum og ístöðulausum manni er falið að prófarkalesa hnausþykka skýrslu sem kaþólska kirkjan lét gera um málið (það er eitthvað dularfullt við það) og efnið hefur gríðarleg áhrif á hann, sem vonlegt er. Lýsingar og setningar sem hafðar eru eftir fólki sem lifðu af hörmungarnar enduróma í huga hans og gera hann vitlausan enda þrungnar hrikalegri sorg eftir áföll og ofbeldi. Stíllinn er lotulangur, keyrður út að ystu mörkum og minnir oft á efnistök Dostojevskís þegar örvæntingin tekur öll völd. Þýðing Hermanns er afar þýð en ég þekki þó ekki frumtextann, textinn rennur vel þótt setningar séu óralangar, fleygaðar og flóknar og fari í marga hringi. Verkið snýst um áhrifamátt tungumálsins, kúgun, grimmd og ofbeldi, þöggun og geðveiki. Eflaust hafa óteljandi grimmdarverk verið framin um heim allan og verið þögguð niður meðan við lifum okkar þægilega og verndaða lífi. Fásinna er áleitið verk sem eltir mann uppi og lætur mann síðan ekki í friði.
Loksins er verið að fjalla um brot úr Íslandssögunni í vönduðum heimildaþáttum í sjónvarpi allra landsmanna. Þættir Péturs Gunnarssonar á rúv um 18. öldina eru stórskemmtilegir, fróðlegir og ljóðrænir en líka beittir. Þetta timabil er svo mergjað og fullt af efni til. Á þessum tíma geysa Móðuharðindin, sjúkdómar, fátækt og neyð hrjá landsmenn auk spillingar og einokunar. Myndefni er af skornum skammti frá þessum tíma en í þáttunum er veruleg hugmyndaauðgi hvað það varðar. Handrit og efnistök eru til fyrirmyndar og mjög skemmtilega staðfært til samtímans. Pétur hikar ekki við að taka upp þráðinn frá hinum frægu sjónvarpsþáttum Baldurs Hermannssonar um Þjóð í hlekkjum hugarfarsins (1993) þar sem kvarnaðist verulega úr hetjulegri ímynd íslenskra stórbænda sem héldu vinnufólki sínu og leiguliðum í ánauð. Pétur dregur ekki fjöður yfir hvernig auðmannablokkir átjándu aldar koma ár sinni fyrir borð og fjallar raunsæislega um spillingu og hagsmunapot embættismanna og landeigenda. Það væri auðvitað snilld að gera þætti um t.d. 16., 17. og 19. öld sem eru líka stórmerkileg tímabil. Pétur er þægilegur sagnamaður eins og við er að búast og ást hans á viðfangsefninu er smitandi. Hann tekur sig einstaklega vel út í flíspeysunni, hvort sem hann er staddur í dimmum torfkofa eða í sölum glæstra halla í Köbenhavn.
25. apríl er dagur umhverfisins.Hann er haldinn á fæðingardegi Sveins Pálssynar læknis og náttúrufræðings (1762-1840). Sveinn segist reyndar sjálfur vera fæddur 24. apríl í sjálfsævisögu sinni sem hann ritaði síðasta árið sem hann lifði. Hér má lesa fyrirlestur sem ég flutti um Svein og upplýsingaöldina í Öskju 24. apríl sl. Á 18. öld er svo margt að gerast, ekki bara hörmungar og neyð, einokun og tvöfalt siðgæði, eldgos og pestir heldur er nútíminn að verða til og maðurinn sem sjálfsvera.
Nosologica (sjúkdómar)
Í febrúarmánuði kom til mín gömul kona vestan úr Flóa í Árnessýslu til að leita lækninga á óþægilegu kýli á tannholdi neðra góms. Þegar ég ætlaði að stinga á því með hnífsoddi, fann ég eitthvað hart fyrir egginni, og sem ég hreyfði meira við þessu, datt kýlið af, eins og það lagði sig. Sá ég þá, að þetta var Patella (olbogaskel), og var dýrið lifandi innan í skelinni og mun stærra en títuprjónshaus. Hafði það sogið sig fast við tannholdið og angrað það, svo að sárindi og þroti mynduðust í kring, en skelin sjálf var orðin hulin seigu slími (materia plastica). Við nánari eftirgrennslan varð ég þess vísari, að konan hafði fyrst orðið vör sárinda, eftir að hún hafði etið söl… Fóru þrautirnar vaxandi, án þess að láta sér segjast við blóðtökur, smyrsl né koppasetningu skottulækna, sem til náðist, unz svo var komið, sem áður greinir. Í lautinni ofan við brjóstbeinið hafði konan líka sarcoma (krabbameinsæxli), var orðið gríðarstórt af því, að ýmsu hafði verið troðið inn í það til að halda því opnu (bls. 686-7).
Ég keypti ekki leikskrá Eldhafs í Borgarleikhúsinu og vissi ekkert um hvað stykkið var þegar mér bauðst miði á sunnudagskvöldið klukkan átta. Ég áttaði mig því ekki á hvar sagan gerist en veit núna að sögusviðið er víst Líbanon. Verkið gæti gerst í hvaða stríðshrjáða landi sem er þar sem aðskilnaður, pyntingar og þjóðarmorð viðgangast. Mér fannst þetta frekar leiðinlegt leikrit, framvinda alltof hæg og löngu ljóst hvernig í pottinn er búið þegar leikararnir stynja því upp. Annað hvort er það leikritaskáldinu að kenna eða leikstjóranum, Það að útskýra hvernig trúðsnefið barst böðlinum er út í hött, áhorfendur voru alveg búnir að átta sig á því án þess. Fyrri hlutinn er alltof langdreginn.Gói stóð sig vel, tvíburasystirin og amman voru hins vegar með ýkta tilburði og framsögn sem varð þreytandi, Bergur Þór var góður en persóna hans er of fyrirferðarmikil og senan í upphafi alltof löng. Vinkonan Santa eða hvað hún heitir var mjög góð og leikur hennar sannfærandi. Unnur Ösp var betri eftir hlé, sérstaklega í réttarhöldunum. Textinn var oft væminn og tilgerðarlegur, og aftur spyr ég, er það þýðandinn eða leikskáldið? Leikmyndin var mjög smart. Leikritið fékkð ágæta dóma í dv (rúv hér) en mikið var ég fegin þegar sýningunni lauk, kl. 23.15.
Stundum fannst mér að Snjólaug væri farin að skrifa Dalalíf strikes back þegar ég las þorpssögu Hörpu Jónsdóttur sem út kom 2011. Þetta er skemmtileg ástarsaga Lalla og Sólu og gerist í litlu plássi úti á landi, mikið drama og kósí stemning. Sagan einkennist af mikilli frásagnargleði, líflegum samtölum og heimilislegri spennu. Andstæður eru skýrar, þorp og borg, gott og illt, sorg og gleði. Lárus er hlédrægur og einhleypur á besta aldri, hjálpsamur og samviskusamur. Hann hefur þurft að þola stríðni og uppnefni í æsku (ekki mikið gert úr því í sögunni), hann þykir frekar lúðalegur en löngu er orðið tímabært að hann finni sér konu, Sólveig kemur ófrísk í þorpið eftir að hafa lent í ruglinu í Reykjavík, glæsileg og dularfull. Tildragelsi þeirra er skemmtilega lýst og þorpsbúar eru spenntir að sjá hvernig fer fyrir turtildúfunum. Persónurnar eru margar, þær skjóta upp kolli hér og þar í sögunni með fyndin tilsvör og alls kyns uppákomur. Það hefði mátt gefa sumum þeirra meiri tíma og alúð, t.d. sögu Guðmundar grjóts og Guðbjargar hárgreiðslukonu. Og hvað varð t.d. um Sigga bróður? Það er auðvelt að lifa sig inn í söguna, hún rennur vel og persónurnar eru kunnuglegt fólk en ýmsar alka- og trúarpælingar hefði kannski mátt stytta.Víða er skipt milli sögusviða og oft tengt saman með slúðri, kerlingar hittast yfir kaffibolla og taka stöðuna eða kallar kjafta í heita pottinum. Boðskapur sögunnar felst í titli hennar, það er víst best að lifa eitt andartak í einu því aldrei veit maður hvenær skipast veður í lofti. Hér má heyra Hörpu lesa upphaf sögunnar.
UTILE et DULCI 