Nýjasta bók Murakami, 1Q84, er tæplega 1000 bls doðrantur og ég rogaðist með hana út um allt í sumarfríinu því ég gat ekki hætt að lesa. Sagan gerist á hinu sögufræga ári 1984 og er flókin og margslungin en í stuttu máli skipta aðalpersónurnar tvær Aomame, einkaþjálfari og leigumorðingi, og Tengo, sem er leigupenni og stærðfræðikennari, sögunni á milli sín og svo birtast mergjaðar aukapersónur sem dregnar eru skýrum dráttum. Milli Aomame og Tengo liggja þræðir og þau dragast hvort að öðru þótt þau hafi aðeins kynnst lítillega þegar þau voru 10 ára og búi hvort í sínum borgarhluta. Fantasía í heimi lítillar bókar eftir 17 ára stúlku tekur yfir raunveruleikann, tunglin eru tvö á himni, furðuverur á sveimi og lífshætta vofir yfir. Bókin skiptist í 3 hluta sem hafa afar rólegt yfirbragð eins og höfundar er siður og en sá síðasti er langhægastur og reynir verulega á þolrifin. Fengist er við ástina og bókmenntirnar, kynlíf, ofbeld, barnaníð og dauða, sjálf og raunveruleika, bernsku og uppvöxt, einveru, trúna og tilganginn, auk þess sem maður sogast inn í japanska menningu; misosúpu og te, heiður, kurteisi og yfirvegun. Stíl Murakami er heillandi (á ensku), hugsanir persóna eru skáletraðar en oftast lýsir hann á sinn einfalda, ljóðræna og hlutlausa hátt. Kynlíf skipar stóran sess í bókinni,þar eru skyndikynni, framhjáhald, yfirnáttúrulegt kynlíf, ofbeldiskynlíf og Murakami er sérlega upptekinn af brjóstastærð og síðu hári þegar hann lýsir kvenfólki. Draumar og minningar koma mikið við sögu, og tónlist, aðallega jazz og sígild tónlist, ekki síst þessi stutta sinfónía. Þetta er segulmögnuð bók á sinn sérstaka hátt.
Bókmenntir
Dalvíkin er draumablá
Nú þegar verslunarmannahelgin nálgast rifjast upp fyrir mér ferðalög með fjölskyldunni forðum daga, í vw-bjöllu sem alltaf var troðfull af farangri, vegaryki og sígarettureyk. Við þrjár systurnar vorum alltaf bílveikar en til að hressa okkur við voru ýmsir leikir í boði, gátur, sögustundir og landafræðikennsla og alltaf var mikið sungið í bílnum. Meðal þess vinsælasta var einn af fjölmörgum lagatextum sem pabbi hefur samið í gegnum árin. Þessi texti er um Dalvík við lagið Love me tender, en þá var hann skólastjóri við Húsabakkaskóla í Svarfaðardal. Í hvert sinn sem farið var í kaupstaðarferð út á Dalvík frá Húsabakka var þetta lag alltaf sungið hástöfum og margoft síðan og það minnir mig á ljúfa bernskudaga.
:;:Dalvíkin er draumablá
og dýrðleg til að sjá:;:
Ofar stendur Upsafjall
eins og gamall kall
:;:Sólin skín á stein og stekk
og stúlku í fyrsta bekk:;:
10 bækur
Tek 10 stk af bókasafninu með mér í fríið sem er hefðbundinn skammtur. Hlakka mest til að lesa Nesbö og Murakami og svo ætla ég að dunda áfram við að íslenska Mansfield.
Gullkorn
Ég sakna stundum míns fyrra starfs sem kennari en það líður hjá þegar ég hugsa til ritgerðasmíða nemenda. Ég rakst um daginn á nokkur gullkorn úr ritgerðum fyrrum nemenda minna:
…meðan faðir hennar liggur rænulaus í gröfinni
Höfundur talar í þriðju persónu eins og myndavél
Þá festist hann milli steins og sleggju
Danir sviku Íslendinga með mauróttu mjöli
Svo fór hann á eigin fótum í skóla á Bessastöðum
Þegar Salka Valka og Sigurlína komu til Óseyrar voru allar eigur þeirra í einum plastpoka
Áferð eftir Ófeig
„Jaðrar hverrar miðborgar eru bestu blettirnir, er bara hvar sem engir túristar eru, og pláss fyrir flakkara og náttúrurannsakanda eins og mig, manninn frá landinu sem er alltaf alls staðar, manninn sem er er alltaf innfæddur, kamelljónið… Jaðrarnir já, því þangað sem túristar leita, er okur garanterað. Fyrst er okrað, svo restinni rænt. Þetta er nýtt lögmál. Og jaðrarnir færast út, það er þeirra náttúra. Útþensla heimsins; rotnunin breiðist út frá miðjunni, innan frá. Það er mengun túristanna, afmáning hefðanna, sem byrjar í miðju hverrar borgar og við sérstæð náttúrufyrirbrigði, og dreifir sér síðan um alla jörðina. Hið fagra er fyrst til að rotna. Allar fallegar borgir eru þegar rústir einar, og náttúran niðurtroðin og yfirbyggð. Að ferðast og sjá nýja staði er ekkert merkilegt lengur, það er ekkert nýtt að sjá, allt er eins alls staðar, eða á hraðri leið í þessa einsleitni. Staðsetningar eru smávægilegar. Að fara á framandi slóðir er ekki hægt, allt sama óupprunalega draslið…“ (35)
Rakst á þessa stórskemmtilegu bók (2005) eftir Ófeig Sigurðsson. Sögumaður er einn á þvælingi um heiminn, án annars tilgangs eða fyrirheits en að kynnast landi og þjóð, læra að þekkja sjálfan sig, lenda í ævintýrum, mannast, drepa tímann. Mér sýnist að hann sé kannski í Afganistan eða Suður-Ameríku en það eiginlega skiptir engu máli. Það er farið út á ystu nöf. Sögumaður er oft nær dauða en lífi í öllu ruglinu, fullur og peningalaus, kynnist alls kyns furðufuglum og grimmum örlögum, sér skrýtnar siðvenjur og borðar ógeðslegan mat, lendir í klóm grimmra landamæravarða og verður ástfanginn. Hann pælir og pælir í tilgangi jarðlífsins, eðli mannsins og fáránleikanum í heiminum. Hrikalega fyndnar persónur og aðstæðurnar óborganlegar. Efitr lesturinn situr bæði ælubragð í munni og skítaykt í nösum og það er snilld, Langt síðan ég hef lesið svona krassandi og magnaða ferðasögu, vel skrifaða og eftirminnilega. Áferð myndar tengsl við Áform eftir Houellebecq (2001), þá mögnuðu bók, þar sem túrisminn, markaðshyggjan, einmanaleiki og firring mannsins fara út í átakanlegar öfgar.
Brakið
Lauk við Brakið eftir Yrsu. Hef verið þokkalega ánægð með sumar Þórubækurnar en ekkki var þetta skemmtileg lesning. Víða kauðslega skrifað, persónur einhliða og grunnar og söguþráðurinn soldið út úr kú. Höfundur fer þó vel með margt, s.s. lýsingar á sorg aðstandenda fórnarlambanna og mörg samtöl eru vel uppbyggð. Sögusviðið er m.a. snekkja útrásarvíkings og þar er helsta spennan í gangi en frekar er dauft uppi á landi þar sem Þóra og hin frekar pirrandi Bella símamær vaða í vilu og svíma. Þema sögunnar er grægðin og boðskapurinn alveg skýr en endalokin eru einhvern veginn slöpp. Hér þarf góða ritstjórn og grimman yfirlestur hjá bókaforlaginu því hæfileikar, hugmyndir og frásagnargáfa eru fyrir hendi. Sagan mun fara vel á hvíta tjaldinu, ekki spurning.
Krossgötur
Ný bók Lizu Marklund um blaðakonuna þrautseigu og snjöllu, Anniku Bengtson, heitir á frummáli Du gamla, du fria sem er þýtt sem Krossgötur. Í sögunni er manninum hennar rænt og haldið í gíslingu í myrkviðum Afríku upp á líf og dauða. Sjónarhornið er til skiptis hjá henni og honum og eru kaflarnir sem gerast í gíslingunni gríðarlega spennandi. Sálarstríð og björgunaraðgerðir Anniku er ekki eins spennandi, þar er lopinn teygður með senum eins og „hún pissaði og burstaði í sér tennurnar…“ þar til maður fær alveg nóg. Endirinn er óvæntur og sýnir alveg nýja hlið á þeim hjónum en ég var þeirri stundu fegnust þegar ég lauk við bókina. Ofbeldið er gríðarlegt og spennan oft óbærileg en frásögnin er langdregin og lágreist og þýðingin er víða ansi kæruleysisleg. Í bókinni kemur vel fram snörp ádeila á okkur Vesturlandabúa sem hugsum bara um okkur sjálf og skeytum engu um örlög meðbræða okkar í öðrum heimsálfum. Við stuðlum að vopnasölu, barnaþrælkun og blóðdemantasölu og hirðum arðinn af viðskiptunum til að geta búið enn betur um okkur og makað krókinn. Vondu Vesturlönd.
Fásinna
Fásinna eftir Horacio Castellanos Moya (f. 1957, suðuramerískur) er eftirminnilegt og hárbeitt verk. Hún byggir líklega á sannsögulegum atburðum, þ.e. þjóðarmorði í Guatamala á árunum 1960-1996 þar sem þúsundum indjána, frumbyggjum landsins, var útrýmt. Væskilslegum, ógeðfelldum og ístöðulausum manni er falið að prófarkalesa hnausþykka skýrslu sem kaþólska kirkjan lét gera um málið (það er eitthvað dularfullt við það) og efnið hefur gríðarleg áhrif á hann, sem vonlegt er. Lýsingar og setningar sem hafðar eru eftir fólki sem lifðu af hörmungarnar enduróma í huga hans og gera hann vitlausan enda þrungnar hrikalegri sorg eftir áföll og ofbeldi. Stíllinn er lotulangur, keyrður út að ystu mörkum og minnir oft á efnistök Dostojevskís þegar örvæntingin tekur öll völd. Þýðing Hermanns er afar þýð en ég þekki þó ekki frumtextann, textinn rennur vel þótt setningar séu óralangar, fleygaðar og flóknar og fari í marga hringi. Verkið snýst um áhrifamátt tungumálsins, kúgun, grimmd og ofbeldi, þöggun og geðveiki. Eflaust hafa óteljandi grimmdarverk verið framin um heim allan og verið þögguð niður meðan við lifum okkar þægilega og verndaða lífi. Fásinna er áleitið verk sem eltir mann uppi og lætur mann síðan ekki í friði.
18. öldin með Pétri Gunnarssyni
Loksins er verið að fjalla um brot úr Íslandssögunni í vönduðum heimildaþáttum í sjónvarpi allra landsmanna. Þættir Péturs Gunnarssonar á rúv um 18. öldina eru stórskemmtilegir, fróðlegir og ljóðrænir en líka beittir. Þetta timabil er svo mergjað og fullt af efni til. Á þessum tíma geysa Móðuharðindin, sjúkdómar, fátækt og neyð hrjá landsmenn auk spillingar og einokunar. Myndefni er af skornum skammti frá þessum tíma en í þáttunum er veruleg hugmyndaauðgi hvað það varðar. Handrit og efnistök eru til fyrirmyndar og mjög skemmtilega staðfært til samtímans. Pétur hikar ekki við að taka upp þráðinn frá hinum frægu sjónvarpsþáttum Baldurs Hermannssonar um Þjóð í hlekkjum hugarfarsins (1993) þar sem kvarnaðist verulega úr hetjulegri ímynd íslenskra stórbænda sem héldu vinnufólki sínu og leiguliðum í ánauð. Pétur dregur ekki fjöður yfir hvernig auðmannablokkir átjándu aldar koma ár sinni fyrir borð og fjallar raunsæislega um spillingu og hagsmunapot embættismanna og landeigenda. Það væri auðvitað snilld að gera þætti um t.d. 16., 17. og 19. öld sem eru líka stórmerkileg tímabil. Pétur er þægilegur sagnamaður eins og við er að búast og ást hans á viðfangsefninu er smitandi. Hann tekur sig einstaklega vel út í flíspeysunni, hvort sem hann er staddur í dimmum torfkofa eða í sölum glæstra halla í Köbenhavn.
Sveinn Pálsson (1762-1840)
25. apríl er dagur umhverfisins.Hann er haldinn á fæðingardegi Sveins Pálssynar læknis og náttúrufræðings (1762-1840). Sveinn segist reyndar sjálfur vera fæddur 24. apríl í sjálfsævisögu sinni sem hann ritaði síðasta árið sem hann lifði. Hér má lesa fyrirlestur sem ég flutti um Svein og upplýsingaöldina í Öskju 24. apríl sl. Á 18. öld er svo margt að gerast, ekki bara hörmungar og neyð, einokun og tvöfalt siðgæði, eldgos og pestir heldur er nútíminn að verða til og maðurinn sem sjálfsvera.
