Bókmenntir

Ljóð spegluð af Guðrúnu Hannesdóttur

Rakst á þessi frábæru, fallegu, fornu ljóð frá Finnlandi, „spegluð af“ Guðrúnu Hannesdóttur, í Stínu (apríl 2013)

Ef vinur minn kæmi gangandi

fengi ég enn minn vin að sjá

kæmi hann til mín langt úr fjarska

ég rétti honum hiklaust hönd mína styrka

þó héldi hann á eiturnöðru

munnur minn leitaði hans í kossi

þó drypi af vörum  hans úlfablóð

ég félli honum fast að hálsi

þó sleginn væri hann líkþrá sárri

legðist fegin við hlið hans niður

þó lakið væri drifið blóði.

Sokkar handa dauðanum

ég lofaði dauðanum

að prjóna á hann sokka

tæki hann mig auma

úr táradal þessum

en það gerði hann ekki

skömmin sú arna

greip bara með sér

þá glöðu og ríku

– gerpið atarna

skeytti hvorki

um skömm né sóma

tók lukkunnar börn

í lífsins blóma

skildi mig eftir

skarn allra barna

í dimmu horni

– fanturinn svorni

hvað geri ég nú?

hvers á ég að gjalda?

gráta mun ég

þurrum tárum

þó sokkalaus skeinist hann

um veröld sárkalda

– um aldir alda!

(ort út frá fornri hálfkæringsvísu með kúnstugu rími)

Sumarkoma

mýrar þiðna

skarir gliðna

sandkorn losna

eitt frá öðru

tjarnir hlýna

strendur sindra

losnar allt

úr íssins viðjum

djúpt í hafi

kviknar ylur

seint mun hlýna

kalið hjarta

sorg mín handan

þíðumarka

Menningarleg

Ég skapp á fyrirlestra um utangarðsmenn og flökkufólk fortíðar í bókhlöðunni í gær sem haldnir voru í tengslum við sýningu sem heitir Utangarðs? Það var stórfróðlegt. Að vera ekki í vinnumennsku eða vist var stranglega bannað og því voru þeir sem lögðust í flakkir skilgreindir sem glæpamenn. Þó voru þeir víða aufúsugestir og lífguðu upp á tilveruna. Þarna kom fram að Yngvi Leifsson skrifaði sögu ellefu flakkara á Norðurlandi 1783-1816 í nýrri MA-ritgerð sem er því miður læst í Skemmunni. Merkilegt var að heyra um afdrif handrits Guðrúnar Ketilsdóttur,  sem líklega er fyrsta sjálfsævisaga íslenskrar konu. Karlveldið og bókmenntastofnunin gerðu handritið að skrípatexta svo það lenti utangarðs og hlaut ekki þann sess sem það á skilið. Í Norræna húsinu hlustaði ég síðan á Auði Övu Ólafsdóttur flytja erindi á bókmenntahátíð sem hún nefnir Dvergar og stríð og var bæði fyndið og flugbeitt.

Image

Nóvember 1976

Nóvember 1976Skáldsagan Nóvember 1976 eftir Hauk Ingvarsson kom út 2011 en ég var að lesa hana núna fyrst í sumar. Hún er mjög fín,  vel skrifuð, fyndin og yfir henni notaleg nostalgía. Sjálf bjó ég í blokk (á Akureyri) 1976 en sagan fjallar um nokkra íbúa í blokk í Reykjavík sem allir hafa sinn djöful að draga og er um leið einskonar míníútgáfa af samfélaginu. Mjög gott form til að halda utan um persónugallerý  og söguþráð en vissulega hætta á að klisjur verði til. Það gerist þó ekki í þessari sögu þótt persónurnar séu ekki sérlega flóknar eða djúpar. Þær eru svo ljóslifandi, skoplega mannlegar í neyðarlegum aðstæðum, samtölin milli þeirra eru eðlileg og stórskemmtileg og sjónarhornið skiptist á milli þeirra. Sérstaklega eru kvenpersónurnar í sögunni flottar, bæði Dóróthea, kúskuð eiginkona Ríkharðs en hann er orðheppinn pungrotta og laus höndin, og Bíbí, mussan sem fer sínar eigin leiðir. Á sögutímanum er kvennabaráttan ótrúlega stutt á veg komin (og miðar enn hægt) og augljós er samúð sögumanns með málstað jafnréttis kynjanna. Konur vinna flestar heima og þjóna körlum sínum og börnum, þær sem stíga út fyrir það hefðbunda mynstur eru litnar hornauga. Kynslóðabilið er að verða til um þessar mundir, unglingarnir eru hálfvegis týndir og komnir í uppreisn gegn ríkjandi viðhorfum, s.s.nýtni og sparsemi, að vinnan sé dyggð og að það eigi að bera virðingu fyrir sér eldra fólki. Þóroddur er fulltrúi ungu kynslóðarinnar, latur og áttavilltur. Samfélagið er að opnast og breytast, hvort sem fólki líkar það betur eða verr. Litasjónvarpið er að ryðja sér til rúms og veldur á skemmtilega íronískan hátt straumhvörfum í lífi persónanna. Sagan er efni í hörkugóða bíómynd. Mæli með þessari bók, hér er góð gagnrýni um hana.

Annáll 19. aldar

Ennfremur dóu:

25. s.m. (apríl  1858) Dómhildur Þorsteindóttir, kona Ólafs Gunnlaugssonar Briem, timburmanns á Grund í Eyjafirði, 40 ára, þau voru í hjónabandi í tæp 20 ár og andaðist hún að nýlega afstöðnum burði þeirra 15. barns.

Slysfarir og skaðar

Í september (1858) hengdi sig Guðmundur Sveinsson bóndi í Kumlavík á Langanesi, hann hafði lengi verið geðveikur, er hófst í fyrstu við það að drengur er hann átti, á 11. ári, féll í mylnulæk og kramdist til dauða af snúningi vatnsspjaldanna.

Annáll 19. aldar, III.bindi. 1857-1869.  Safnað hefur síra Pjetur Guðmundsson frá Grímsey.

Móðurást

Akureyri, 27. ágúst 1870

Herra Gísli Brynjólfsson! Fyrirgefið dirfsku mína, að eg ávarpa yður með línum þessum., þar sem eg er yður persónulega aldeilis ókunnug. En af afspurn þekki eg yður sem góðan Íslending. Orsökin til þessa seðils er, að yður er af öðrum falinn á hendur Jón litli sonur minn, og þess vegna hrífur mig móðurástin til að senda yður nokkrar línur með honum. Hann er barn, tæpra þrettán ára gamall. Þess vegna bið ég yður svo vel gjöra að leiðbeina þessum munaðarleysingja í öllu þvi, sem yður finnst honum nauðsynlegt. Eins bið eg yður að koma á framfæri þremur innlögðum seðlum, sem honum tilheyra. Virðið á betri veg vankunnáttuna og öll lýti þessa seðils yðar ókunnugu en alls góðs unnandi

Sigríði Jónsdóttur

(Íslenzk sendibréf III, Konur skrifa bréf, bls. 315)

Hannes biskup

Í dag er fæðingardagur Hannesar Finnssonar, biskupssonar og biskups (1739-1796). Hann skrifaði heilmargt um sína ævidaga, m.a. Stokkhólmsrellu, skemmtilega ferðasögu um Svíþjóðarferð sem hann fór í 1772. Um hana skrifaði ég lærða grein sem ég þarf endilega að  koma á prent.

Ávallt berfættur…

Fyrstu minningar mínar eru þær, er eg fór á stekkinn á morgnana með móður minni, og er mér jarmur og fögnuður litlu lambanna í fersku minni, þá er þau fundu mæður sínar og þær þau. Þá er eg var orðinn 6 ára, fór eg að reka kýrnar í haga á hverjum morgni langa leið, ávallt berfættur, og stóð þá ekki upp úr djúpu moldargötunum á Brúarheiði, en frá því eg var 10 ára og til fermingaraldurs hafði eg smalamennsku á hendi, og var hún mjög erfið, einkum eptir fráfærur á sumrin, því að Brú liggur nálægt afréttinni, og sótti ærnar mjög þangað. Varð eg að fara á fætur fyrir miðjan morgun og kom opt ekki aptur fyrr en undir hádegi og varð þá stundum að leggja aptur af stað, ef eitthvað vantaði. Hljóp eg jafnan við fót, léttklæddur og berfættur, og mæddist lítt, þótt eg trítlaði þetta tímunum saman, en þreyttur var eg opt orðinn og sofnaði stundum út frá matnum. En fullorðna fólkið var þá ekki alveg á því að vorkenna unglingunum, þótt þeir fengju svefn og hvíld af skornum skammti, þóttist hafa haft það miklu verra í uppvexti sínum, krakkarnir hefðu gott af því að reyna dálítið á sig, þeim væri léttur fóturinn o.s.frv. Menn hafa enga hugmynd um það nú, hversu óharðnaðir unglingar voru þrælkaðir í sveitunum fyrir 50-60 árum, því að nú eru allt aðrir tímar og hugsunarháttur manna mjög breyttur. Orðið barnlúinn mun tæpast þekkt í sveitum nú, en þá heyrðist það opt sagt um miðaldra fólk og þar yfir, en þeim mönnum hafði verið ofþjakað á barnsaldri og báru þess menjar alla ævi. Einna verst þótti mér að vaða elginn á mýrunum við smalamennskuna snemma á vorin í rigningum og leysingum. Var mér þá svo kalt á fótunum þótt í sokkum væri, að þeir voru dofnir af kulda, svo að eg varð að hlaupa upp á þúfurnar og hrista þá, þangað til ylur færðist í þá.

Æviágrip dr. Hannesar Þorsteinssonar, þjóðskjalavarðar f. 1860, ritað af honum sjálfum. Blanda, fróðleikur gamall og nýr VII, bls. 6-7,  Sögufélagið gaf út 1940-1943. Seinna gaf hann út ítarlega sjálfsævisögu.

Í tilefni kosninganna

„Eina sem ég bið um er að við sem göngum til okkar daglegu verka séum laus við gróðapunga sem naga þjóðfélagsbygginguna innan frá dag og nótt – uns allt hrynur.“

Addi rakari, Íslendingablokk eftir Pétur Gunnarsson 2012, bls. 164

Sveinn Pálsson, læknir og náttúrufræðingur

Á dögunum kom út fyrsta hefti TMM 2013. Þar er greinin mín um Svein Pálsson náttúrufræðing og lækni (1762-1840), hún ber heitið „En til hvers er að dvelja við slíka dagdrauma?“ Fyrst rakst ég á Svein þegar ég var í námi í íslenskum bókmenntum í HÍ sællar  minningar og hann hefur verið mér hugleikinn síðan. Hann skipaði sess í lokaritgerð minni til MA-prófs sem fjallar um ferðasögur fyrra alda. Ég hef tvisvar haldið erindi um Svein, þennan stórmerka mann, og rekst oft á hann í gömlum bókum. Hægt er að lesa greinina hér: Sveinn_TMM2013.

Maðurinn með ljáinn

Hann kemur mér 

í opna skjöldu

þar sem hann blasir við

á gamalli ljósmynd

Það er ekki blikandi ljárinn

sem kemur upp um hann

heldur hnausþykk gleraugun

Það hlaut að vera

að hann sæi illa

eins ómannglöggur og

hann getur verið

 

Gerður Kristný (Skáldagjöf SÁÁ, 2011)