Höfundur: Steinunn Inga Óttarsdóttir

"Maður hélt útsýni valda víðsýni, en endurtekningin er þrengri en mjór fjörður..." Guðbergur Bergsson, Anna 1969

Minning að heiman. Fótbolti í Þistilfirði fyrir 70 árum
460-bobby-charlton-with-some-young-fans-in-the-backyard-of-his-home-on-beatrice-street-ashington-211079184-4344964

Bobby Charlton og aðdáendur  (ljósm. Iyi Orta Gol Getirir)

Hátíðarræða Sigmars Ó. Maríussonar

á vetrarfagnaði Átthagafélags Þórshafnar, 22. október 2016

„Ég ætla að segja frá harðsnúnu fótboltaliði í Þistilfirði. Það einkenndist af miklum áhuga og var íþróttin stunduð í frímínútum og eftir skóla á daginn. Nú heyrist mikið um þetta í fjölmiðlum og miklar peningafúlgur í sambandi við þennan merkilega leik. Hjá okkur var þessu öfugt farið, það var ekki króna í spilinu og liðum við nokkuð af þeim sökum.

Við fengum gamlan bolta hjá Ungmennafélaginu sem hafði munað sinn fífil fegri og var hann oftast sprunginn, en þá þurfti taka úr honum blöðruna og líma á hana bætur. Aðalviðgerðameistarinn var Viggi á Álandi, hann var snemma laginn í höndunum.

Nú er að nefna völlinn sjálfan. Það var tún Eggerts í Dal en þar var skólinn um þessar mundir, en þetta var farskóli í þá daga eins og margir vita sem eldri eru. Mörkin voru tvær og tvær hrossataðshrúgur og stærð vallar ekki í samræmi við alþjóðareglur, sem sagt engin stöng og engin þverslá. Þetta var frjálslegur og skemmtilegur leikur og stundum var bara notað eitt mark og gekk þá allt hraðara fyrir sig – og mætti vel athuga það í dag. Ég var 9 ára þennan vetur og ekki byrjaður í skóla en fékk að vera með, en skólaskylda þá var frá 10 ára aldri. Vigfús á Syðra-Álandi var aðaldriffjöðrin – hann prjónaði á okkur svokallaðar hárkollur, það var 2-3 cm breitt hand um höfuðið og kross yfir og var þetta alveg ómissandi í boltanum en geymt í vasanum í kennslustundum. Þeir yngri voru enn á stuttbuxnaskeiðinu en þeir sem komnir voru undir fermingu komnir í síðbuxur sem var mikið upphefð. Allir voru á gúmmískóm eða stígvélum í boltanum.

Leikmenn voru: Holli á Fjallaseli, hann var léttur á sér og hljóp hratt. Kobbi á Brekknakoti sem var hávær og skemmtilegur. Bragi í Dal, flinkur leikmaður. Hjalti í Flögu, harðfylginn. Bói á Svalbarði (Vilhjálmur Þorláksson) hljóp hægt en var ómissandi í marki. Maddi í Hvammi, langur og mjór og hraðskreiður. Allir voru dómarar og hrópaði hver upp í annan: Mál – mál! Þá var ekki sagt mark, heldur mál.

Af öllu þessu hnjaski hnignaði aumingja boltanum mjög og þar kom að ekki var hægt að líma blöðruna lengur. Var þá tekið til þess ráðs að troða boltann upp með heyi, og var hann ekki eins skemmtilegur eftir það. Þar kom svo að lokum að yfirleðrið var komið í hengla og fór þá að dofna yfir íþróttinni. Þá datt einhverjum í hug notast mætti við selshaus sem lá í reiðuleysi. Reyndist hann frekar illa, fékk fljótt glóðarauga og sprungna vör og ekki notalegt að skalla hann, enda flaug hann ekki hátt, eðli sínu samkvæmt.

Eftir þetta var farið í feluleik, sem alltaf var jafnspennandi, sérstaklega eftir að rökkva tók, og fleiri leiki, svo sem Fallin spýta og Yfir.

Sumir þessara góðu vina sem ég nefndi eru nú farnir á vit feðra sinna og ekki er mér kunnugt um að þeir hafi náð nokkrum frama í boltaíþróttinni. En vel og fallega var farið af stað.“

 

 

„Flugmarkálkurinn okkar, Aðalbjörn Arngrímsson, sem hjálpaði almættinu að gera þennan ágæta Sauðanesflugvöll sem reyndist vel, var fórnfús í starfi og faðir flugvallarins og frumkvöðull í að fá rafmagn í byggðarlagið og seinna sjónvarp og fleira mætti nefna. Hann var stundum í gamla daga kallaður Ljósapabbi, sem er heiðursnafn.

Ekki held ég að launin hafi alltaf verið há þegar hann var í þessum útréttingum fyrir sitt byggðarlag og starf hans fyrir flugfélagið meira og minna sjálfboðavinna.

Kunnugleg var röddin þegar Douglasinn var að koma frá Akureyri og farinn að nálgast. Þá greip hann míkrófóninn, búinn að senda einhvern ungan mann út að vindmæla: „Faxi – Alfreð, Faxi – Alfreð, Þórshöfn Radíó kallar, Faxi – Alfreð, Faxi – Alfreð, Þórshöfn Radíó.“

Áberandi var að þessi velunnari okkar vildi að allir ferðuðust á sem hagkvæmastan máta. Og því var það eitt sinn að hann sendi frá sér fulla vél til Akureyrar sem oftar. Eftir hæfilegan tíma er hringt til hans og ókunnugleg karlmannsrödd segir: „Það var að koma frá þér vél, Aðalbjörn, og ein miðaldra frú, Ólöf Jóhannsdóttir (Lóa Dodda) er á barnafargjaldi. Hvernig víkur því við?“ Ekki stóð á svarinu: „Hún er svo mögur, vesalingurinn.“

Staðir og stef
Sigurdardottir1.jpg

Mynd: toutelisande.fr

Nýjasta bók Steinunnar Sigurðardóttur, Af ljóði ertu komin, er sú níunda í röð ljóðabóka hennar frá því hún kvaddi sér fyrst hljóðs árið 1969. Tæp 10 ár eru síðan Steinunn sendi síðast frá sér ljóðabók svo aðdáendur hennar voru orðnir ansi langeygir eftir molum frá drottningunni. Þeir verða ekki sviknir af nýju bókinni. Nú er örstutt í að að það verði hálf öld síðan Sífellur, fyrsta ljóðabók Steinunnar, kom út og því finnst mér tilvalið að lesa eitt ljóðanna úr henni.

„Nú skal aðgát höfð
og fólk einungis sært af lipurri einurð og umhyggju,
því nægar eru þær fyrir
þjáningar mannssálarinnar
já sízt á þær bætandi
svo hjálpi mér guð“

Þarna eru þau þegar mætt, kunnugleg stefin; íronía, orðaleikir og vísanir sem síðar urðu meðal helstu höfundareinkenna Steinunnar. Gagnrýnendur tóku bókinni sæmilega en fæstir áttu von á hinum glæsta ferli þessarar nítján ára gömlu skáldkonu.

Óendanleikinn allt um kring

Nýja ljóðabókin er tileinkuð einu flottasta og mest kvótaða skáldi módernismans á Íslandi, Sigfúsi Daðasyni, sem er sjálfsagt mjög sáttur við þann heiður. Bókin skiptist í nokkra hluta eða ljóðaflokka sem tengjast hafi og ást, dauða og sorg. Fyrst eru Siglingaljóð, sem þó eru engir sjómannavalsar. Endilöng manneskja í áralausum bát kemst að því að ástin sem hún þáði var stærri en sú sem hún gaf og að það er ekki alltaf land fyrir stafni, stundum er bara óendanleikinn allt um kring.

Ljóðið „Siglandi“ hittir beint í mark með taktföstum hljómi og hrynjandi og  hnyttnum myndhverfingum, heilsteyptri nýgervingu, um tilfinningarnar sem koma til manns á viðeigandi fleytum, heyrum brot úr því:

„Allt kemur það siglandi til mín:
Síðbúna Ástin á manndrápsfleyi.
Kæruleysispramminn.
Óstöðvandi gufuskipið Sorg.
Dauðinn á tundurspillinum.
Kemur Vonin höktandi á laskaða sanddæluskipinu.
Og Unaðurinn á flotholtinu samsíða.“ (15)

Írónían aldrei langt undan

Í næsta hluta bókarinnar kemur nóvember við sögu í öllum ljóðunum. Og allt er þar forgengilegt, meira að segja „The Girl from Ipanema“, sem bregður fyrir,  sú sem er hávaxin og sólbrún, ung og elskuleg í samnefndu dægurlagi, það sér á henni eins öllu öðru, allt hverfur, allt fer…

Í þeim hluta sem ber nafnið „Um allt og ekkert þvert“, hefjast ljóðin á einmitt orðunum Allt, Ekkert og Þvert. Þetta eru heimspekileg ljóð um kunnugleg stef, um tímann og fleira, og íronían sem Steinunn er þekkt fyrir að beita svo listilega er ekki langt undan:

„Allt er fyrirhöfn
að klína marmelaði á brothætt tekex, tjónka við rugludalla, búa sig á ballið, skreppa á klóið enn eina ferðina,
mála vegginn ófaglærður.

Af því að allt er fyrirhöfn
er maðurinn alltaf þreyttur;

eilíflega á leiðinni að leggja sig.

Þó vill hann allt annað en það þegar tími er kominn til að
leggja sig alveg.

Sitjandi upp við dogg heldur hann dauðahaldi í líftóruna.
Neitar að leggjast út af.

Það er mesta fyrirhöfnin þegar verst stendur á.

Því þá er maðurinn alverst í stakk búinn til að standa
í stórræðum
þegar deyja skal.

Loksins
Eftir lífsins óbilandi fyrirhöfn og málningarbras.“ (43)

Ísmeygileg kaldhæðni kemur í veg fyrir væmni án þess að breiða yfir boðskapinn. Í ljóðaflokknum eru líka þessar íhugulu hendingar sem sitja í manni:

„Af því að ekkert gerist um leið og það gerist,
Er lífið samsett úr andartökum sem við missum af“ (50)

Staðir eru Steinunni hugleiknir í skáldskap, og hér má finna staði fyrirheita, óskastaði, nafnlausa staði og eyðistaði. Kaflinn „Staðbundin ljóð“ sýnir kunnuglega hjartastaði sem eru myndrænir og eiga sér sögu, eins og Vatnsmýrin, Akureyri og Mokka. Í samnefndu ljóði er Ísjakaskipstjóri við Labrador að pæla í þessum fallegu ljóðlínum: „Enn er hjartað bundið í hafi, eyðimörkinni bundið, náttstað og eldi, sandrifi meðfram stjörnum“ (31). Áðurnefndur Sigfús hefði verið ánægður með þetta.

Dauðinn fer í Sundhöllina

Í þeim hluta sem kallast „Hinstu rök“ stígur dauðinn fram sem elskhugi, prakkari, flagari og fyllibytta. Þetta er hefðbundin myndhverfing sem á sér djúpar og alþjóðlegar rætur í bókmenntasögunni. Mynd Steinunnar af kauða er máluð íslenskum sauðalitum, hann fer í Sundhöllina með rakdótið og svo í Alþýðuhúsið með pela í buxnastrengnum. Þótt við reynum að forðast hann, verður hann á vegi okkar um síðir og býður upp í hinsta dans. Þetta hljómar eins og gömul tugga, en það er eitthvað við þetta.

„Dánir vinir“ er ísmeygilega kaldhæðinn ljóðaflokkur eins og sést af eftirfarandi broti sem er mjög Steinunnarlegt: „Dánir vinir vita ekkert í sinn haus, ekki um eftirleikinn, og það er eitt af því sem er svo þreytandi við þá“ (58).

Síðasti hlutinn er svo „Öldutrall“, gullfalleg ljóð þar sem hverflyndar öldur tralla og fjarræn golan sönglar um sorg og söknuð.

Lagt á djúpið

Ljóð Steinunnar Sigurðardóttur eru útpæld, full af einhverju fallegu og ljúfu, bæði lífsreynslu og lífsgleði. Sígild þemu eins og ástin, dauðinn og tíminn sem gætu virkað þreytt og máð, verða alltaf eins og ný í hennar meðförum. Ljóðin eru hlý, gefandi, heimspekileg og mannbætandi. Hún hefur frábært vald á tungumálinu, gjörþekkir mátt orðsins, kraft þess og kynngi. Þótt kímnin sé að vanda með í för liggur sorgin líka „í loftinu allar götur“ – og tengist við æskustaði, Blágresisbrekku og Hrauntjarnir (66).

Af ljóði ertu komin, (athugið að í titlinum er talað til kvenkynsins) er sérlega heilsteypt ljóðabók, hér er ekkert grunnsævi eða gutl, það er lagt á djúpið. Eini gallinn er kannski sá að hún er of stutt, hvert orð og hvert ljóð vandlega valið – við viljum alltaf meira.

Bókmenntagagnrýni · Menning · Víðsjá, 6. janúar 2017

Hið illa er þarna úti

Blómið eftir Sölva Björn Sigurðsson, er saga um glæp sem enginn virðist vita almennilega hver er. Valkoff fjölskyldan hefur lifað í áratugi í skugga þess að Magga litla hvarf þegar hún var sex ára. Bróðir hennar, Bensi, er vel stæður athafnamaður með sambönd í Rússlandi, hann hefur eytt mörgum árum í að græða peninga í lyfjafyrirtæki föður síns en fór á hausinn í Hruninu, búinn að vera giftur svo lengi að hjónabandið er orðið meira eins og vinátta, ástin er vanrækt þótt hún þrífist eins og kaktus sem gleymist að vökva.

blomid-500x772

Sálmurinn um blómið

Þann 13. nóvember 2015 hefði Magga orðið fertug og fjölskyldan ætlar að hittast, heiðra minningu hennar og borða saman í sveitinni hjá föður Bensa, Pétri, sem var njósnari fyrir kommúnistaflokkinn og fellur fullkomlega að staðalímynd hins brjálaða vísindamanns. Hann fann upp undralyf í Rússlandi á dögum kalda stríðsins, sem er kallað Blómið, lyfið er sálarseyði sem framkallar einhvers konar virkt hugarástand sem eykur vitund og visku, það er i formi perlu sem er geymd innan í sjálflýsandi kakkalakka, það er eitthvað dularfullt sem Pétur er að brugga í neðanjarðarbyrgi sínu þar sem hann geymir lifandi konu í frysti og saman ætla þau að auðga vísindin, breyta heiminum.

Dularfullur ljósblettur í enni

Einnig kemur Rex við sögu, fyrst sem stelpa og síðan strákur eftir að dælt var í hann sovéskum hormónum, seinna mafíósi í hlýrabol og adídasgalla sem auðgaðist gífurlega á viðskiptum austantjalds. Rex var í garðinum með Bensa þegar Magga hvarf, daginn örlagaríka sumarið 1982, og nú er hann mættur aftur eftir langa fjarveru, með dularfullan ljósblett í enni og hefur illt í hyggju, það eru heimsyfirráð eða dauði.

Hér ætti öllum ráðsettum lesendum að vera nóg boðið, hvað er hægt að bjóða upp á mikið af rugli í einni bók?  Bíddu við; X-files, Hrunið  og miðstéttarhjónaband að molna í sundur, njósnir í ofanálag, getur þetta gengið upp?

Vel gert og djarflega

Já, það merkilega er að maður getur ekki annað en haldið áfram að lesa í Blóminu – sem er nú annars klénn titill á einhvers konar vísindaskáldsögu. En persónusköpunin er þannig að mann langar að rétta þessu fólki hjálparhönd, komast að því hvað þrúgar það og kyssa á bágtið. Vísindasagan er á kantinum og rennur saman við sorgarsögu og áratuga gamalt fjölskyldudrama, óhugnaðurinn og furðurnar auka síðan á spennuna, draga fram hættulegan heim. Þetta er vel gert og djarflega. Og saman við þetta allt er Hrunið sem sannarlega var áfall og enn hefur ekki verið unnið almennilega úr, því reiðin kraumar, heiftin logar enn.

Sagan hefst á því að Bensi er andvaka og sér ljós í íbúð móður sinnar sem býr í húsinu á móti. Þau taka tal saman, um þetta síðdegi sem breytti öllu, síðdegið þegar Magga hvarf  meðan foreldrarnir brugðu sér af bæ. Samtal þeirra er tvær klukkustundir af sögutíma, tæpar 100 blaðsíður af upprifjun, ættarsögu  og vangaveltum og hefði ekki mátt vera lengra því það eru takmörk fyrir því hvað maður þolir af angistinni.

Tíminn færir mann doða

Örvænting móðurinnar er nístandi, er eitthvað verra hlutskipti til en að barnið manns sé týnt? „Fyrst eftir að Magga hvarf hugsaði ég ekki um neitt nema hana. Kemur það ekki fyrir þig að þú hugsir bara um það sem þér finnst sárast? Ég hugsaði um hnésbæturnar á henni og kvefin sem hún fékk eftir tjaldgistingarnar ykkar í garðinum. Þannig hugsaði ég árum saman. Um framtennurnar hennar sem voru hálfkomnar niður og fengu aldrei að ná réttri stærð. Það tekur frá manni vitið að hugsa þannig og maður leyfir sér bara að verða brjálaður, áður en kerfið færir manni hugtökin og atferlismeðferðirnar og nútíminn sér loks aumur á manni og vill fara að lækna í manni þráhyggjuna og allt hitt sem maður er greindur með. Maður er ennþá brjálaður. Tíminn færir manni bara doða og svo hefur maður pillurnar“ (45).

Sorgin sjatnar

Sorgin mótar fólk, bæði þá sem stóðu litlu stúlkunni næst og líka þá sem tengjast þeim síðar; óvissan um hvarf hennar er eins og djöfulleg mara, þrungin lygum og leyndarmálum. Á að leyfa sorginni að sjatna, á að viðhalda henni, á hún að fá að dafna og breyta fólki, gera það að því sem það er? Þessum spurningum er velt upp á nærfærinn hátt, þetta er einn þráður sögunnar en þeir eru nokkrir.

Valla, konan hans Bensa, er læknir á Landspítalanum. Hún hefur í gegnum árin samsamað sig þessu ástandi í fjölskyldunni. Hún speglar aðra hlið á Bensa, um leið og dregin er upp mynd af, tjah, góðu hjónabandi og hún er líka rödd „Góða fólksins“ sem kallað er. En bréf hennar til miðils um vandræði í hjónabandinu er nú aðeins of mikið, draumar og fyrirboðar passa ekki alveg inn í þessa vísindaskáldsögu.  Valla er orðin langþreytt á að gefa allt en hann ekkert (187), úrkula vonar um að hann drullist til að gera alvöru atrennu að hamingjunni (187) og hætti að skilgreina allt í tætlur. Það er Valla sem gefur hrynfastan tón um góðærin, hlutina og vitleysuna sem fólk eltist við (202):

„Gullhúðaðar ískúlur, fluguhjól og flöskuborð og staðsetningartæki í bíla fyrir fólk sem rataði ekki heim til sín.  Þetta var allt sýning. Öll dekkuðu borðin og drifin í bílunum og draslið.  Allar merkjavörurnar og yfirborðið og flóttinn og tískutímaritin og tannlýsingarnar…Henni leiddust Lexusarnir og snjallsímarnir og snekkjurnar sem lágu úti á Flóa þegar byrjaði að vora. Hún þoldi illa vælið í ríku viðskiptadrengjunum sem Bensi þekkti yfir því að það væru ekki nógu smart hótel í Reykjavík til að fóstra öll milljarðabörnin sem komust ekki á klósett með Philippe Starck-krana, fólkið sem flúði raunveruleikann með því að húkka einn fisk upp með flugustöng upp úr einhverri laxveiðiá fyrir milljón. Þetta var svo brjálað…“ (203-4).

Á bak við fortíðina er önnur fortíð

En útrásarvíkingurinn Bensi komst í gegnum Hrunið á sjarmanum. Hann fékk fjölmiðla í lið með sér, hann var góði gæinn en samt  sakbitinn, svefnlaus og þrúgaður af áhyggjum.

Hann líður áfram eins og í draumi, hann er alveg að fara að vakna og gera eitthvað í sínum málum, rækta sambandið við fjölskylduna, sýna Völlu ást sína, ef það er ekki orðið of seint? Verður hann einhvern tímann frjáls undan fortíðinni? Það er stefið sem gengur í gegnum alla bókina: „Á bakvið  hverja fortíð er alltaf önnur fortíð.“

Flókin og vel smíðuð persóna

Sorgin og sektarkenndin sitja um Bensa, nú er hann svo þreyttur að  hann heldur varla haus. Stund sannleikans er runnin upp og þetta verður þungbært, hann ætlar loksins að segja allri fjölskyldunni það sem hann veit um hvarfið, um það sem hann hefur íþyngt honum alla ævi. Hann er flókin og vel smíðuð persóna, mann langar mest að þrífa í öxlina á honum.

Bókin skiptist í þrjá hluta, fyrst er samtalið við móðurina og föðurinn þar sem spennan er byggð upp og persónur kynntar til leiks, loks fær Valla sviðið um stund áður en margboðaður minningarkvöldverður hefst og endar… best að segja ekki meir. Kaflaheitin eru setningar úr textanum, það er fallegt.

Leikur í höndunum á höfundi

Sölvi Björn Sigurðsson hefur sýnt að hann er þjóðhagur á flest bókmenntaform. Hann hefur frumsamið og þýtt, laust mál og bundið, notað gamlan efnivið og nýjan. Og allt þetta leikur í höndunum á honum. Þetta er fersk og áræðin saga. Það er vissulega frískandi að fá smá vísinda-sálfræði-glæpa- sögubragð á tunguna.  Njósnir eru í raun ekki einu sinni ótrúlegar, hefur ekki komið í ljós að hér á landi var njósnað og hlerað eins og annars staðar?

Hver er glæpurinn?

Blómið er saga um glæp. Hver er svo glæpurinn? Að fremja afbrotið eða þegja yfir því? Hvað er Blómið? Enginn skilur það nema sá sem lifir í því. Það staflar tímanum í hillu…  segir í bókinni (163), það er eitthvað æðra sem maðurinn sækist eftir. Alheimsviska, auður, völd, ást? En sú spurning vaknar, er okkur alveg sama hvað það kostar?

Glæpurinn mikli upplýsist ekki fyrr en á síðustu blaðsíðunum. Þá er allt á heljarþröm, það hlýtur að vera meira í vændum, blómið á eftir að springa út, kannski er þetta framhaldssaga? „Þetta er dalurinn hans Rexa,“ sagði hann [Pétur]. „Þar sem næsti kafli sögunnar gerist. Við verðum að hafa betur gegn honum. Þú verður með mér í því, Bensi, ekki satt? Eins og alltaf?“ (286)

Hið illa er ennþá þarna úti.

Steinunn Inga Óttarsdóttur gagnrýndi Blómið – sögu um glæp, í Víðsjá.

28. desember 2016

Listakonan í fjörunni

screen-shot-2016-12-18-at-14-33-29

ÚTÞRÁ er höggmynd og útilistaverk úr bronsi Elísabetu Geirmundsdóttur (1915-1959). Í gær var verkið afhjúpað við tjörnina í Innbænum, gegnt Minjasafninu á Akureyri. Verkið er eftirgerð og stækkun af Útþrá sem varðveitt er á Minjasafninu en afkomendur Elísabetar færðu safninu listaverksafn Elísabetar að gjöf á hundrað ára afmæli listakonunnar.

Elísabet var fædd í Geirshúsi, Aðalstræti 36 á Akureyri, 16. febrúar 1915, og þar í fjörunni bjó hún og starfaði. Ung giftist hún Ágústi Ásgrímssyni, og áttu þau þrjú börn.  Saman reistu þau húsið í Aðalstræti 70 eftir teikningu hennar. Garðurinn umhverfis er prýddur ýmsum myndverkum eftir hana. Milli húsverka, barneigna og margs konar anna sinnti hún list sinni af  ótrúlegum krafti og hugmyndaauðgi. Það er ein og hana hafi grunað að hún hefði skamman tíma, hún lést 9. apríl 1959, aðeins 44 ára að aldri.

Elísabet var hún ótrúlega fjölhæf í listsköpun sinni. Hún gerði listaverk úr hverju því efni sem henni barst í hendur, sumum forgengilegum eins og snjó, öðrum eilífum eins og orðum og höggmyndum. Kunnust varð hún fyrir myndverk sín en hún var einnig ágætt skáld og lipur lagasmiður.

Um Elísabetu og verk hennar er bókin Listakonan í fjörunni sem kom út 1989 undir ritstjórn Eddu Eiríksdóttur. Árið 2015 voru 100 ár liðin frá fæðingu Elísabetar. Á þessum tímamótum færðu Ásgrímur og Iðunn Ágústsbörn Minjasafninu á Akureyri listaverkasafn móður sinnar til eignar og varðveislu. Í tilefni af þessari góðu gjöf hefur Minjasafnið útbúið rými á efstu hæð safnsins svo sýna megi hluta af verkum Elísabetar. Á afmælisárinu var einnig haldin vegleg yfirlitssýning á verkum Listakonunnar í Fjörunni í Listasafninu á Akureyri.

Það er barnabarn og nafna listakonunnar, Elísabet Ásgrímsdóttir, sem hefur borið hitann og þungann af undirbúningi að eftirgerðinni af Útþrá. Verkið mun standa á grasflötinni við Minjasafnstjörnina, rétt hjá heimili listakonunnar. Þetta er sannarlega fallegur og tímabær virðingarvottur við íslenska listakonu.  Án aðkomu niðja Elísabetar lægju listaverk hennar undir skemmdum eða yrðu gleymskunni að bráð. Það er ekki vanþörf á að halda framlagi íslenskra listakvenna á lofti.

15577753_610013529190251_1803806351_n

Frumgerðin af Útþrá eftir Elísabetu Geirmundsdóttur (ljósm. Ásgrímur Ágústsson)

Birt í Kvennablaðinu, 18. des. 2016

Svartholið sem gleypti æskuna

Kalt er á toppnum. Það sannast á Guðmundi Óskarssyni sem sló óvænt í gegn þegar hann samdi hrunsöguna Bankster á hárréttum tíma og hreppti íslensku bókmenntaverðlaunin 2009. Núna kemur önnur bók hans út, Villisumar, stutt skáldsaga eða nóvella (125 bls) þar sem horft er inná við, drengurinn Dagbjartur þroskast og kemst að ýmsu um sjálfan sig, fortíð sína og föður þar sem þeir dvelja saman sumarlangt.

villisumar_72Faðirinn er drykkfelldur og dyntóttur listmálari sem hefur haft lítið saman við son sinn að sælda. Eitt sumar fær Dagbjartur að fara með honum til Frakklands sem aðstoðarmaður. Vinnustofan er kuldaleg og hriplek, í niðurníddu iðnaðarhverfi, og gengur á ýmsu í sambúð feðganna. Löngu síðar fær Dagbjartur boð frá mennta-og menningaryfirvöldum þar í landi en til stendur að halda yfirlitssýningu til minningar um föður hans og á leiðinni þangað rifjast upp villisumarið mikla. Frásögnin er því öll í endurliti, endurminningum er varpað á tjald (6) og einskorðast við sjónarhorn unglingsins.

Vantar kenginn

Allan tímann sem Dagbjartur býr með föður sínum á lesandi von á því að ógæfan dynji yfir enda ýmis teikn á lofti, s.s. óregla, drykkjutúrar, svaðalegur sólbruni og skapofsaköst. Það getur varla verið hollt fyrir ungling að búa með þessum maníska karli sem er ýmist trylltur af gleði eða liggur í þunglyndi í bælinu. Samvistir við hann eru svartholið sem gleypti æskuna og færði drengnum fullorðinsárin (96). Karlinn getur kannski verið sjarmerandi, það er alltaf eitthvað heillandi við þá sem hugsa út fyrir kassann, en hann segir fátt og það vantar meiri keng og kraft í karakterinn.

Dul og fáguð

Frásagnarháttur og stíll láta lítið uppi en gefa margt til kynna, farið er með söguna fram og aftur í tíma en sjónarhorn er agað og bundið við eina persónu sem í ofanálag horfir með skelfingu til villisumarsins. Dramatísk fjölskyldusaga er dregin fáum dráttum, ævisaga rúmast í málsgrein, örlög í einni setningu. Sagan er ekki alveg aðgengileg í fyrstu atrennu, svona dul og fáguð. Viðfangsefnið er gamalkunnugt, samband feðga, alkóhólismi, skapandi sjálfeyðing listamannsins o.s.frv. Ýmislegt er frumlegt í máli og myndrænum stíl: hrollgrófar hreyfingar (12), skuggagæf tré (46) og að vera ástfangi (52). Bókarkápan er úr striga með ámáluðum lit og engin bók eins, sem er skemmtileg pæling. Í hnotskurn er Villisumar saga um sjúkt samband feðga, list og sekt; ljóðræn og tregafull með óvæntu tvisti í lokin.

 

JPV, útgáfa

Kápuhönnun: Halla Sigga

Birt  í Kvennablaðnu, 30. des 2016

Mannsholdið er svo viðkvæmt…

Um Ör, nýja skáldsögu eftir Auði Övu Ólafsdóttur, sem tilnefnd er til íslensku bókmenntaverðlaunanna. Þó vantar örlítið upp á.

Jónas Ebeneser er maður á miðjum aldri, sæmilega hraustur en frekar þögull og fáskiptinn. Hann er búinn að vera fráskilinn í 6 mánuði en einmana miklu lengur, dóttirin er ekki úr hans genasafni, móðirin veslast upp á elliheimili og hann borðar kótilettur í raspi beint af heitri pönnunni, standandi við eldavélina. Hann hefur ákveðið að binda endi á hamingjusnautt líf sitt og afræður að gera það erlendis. Fyrir valinu verður stríðshrjáð land, bardögum þar er reyndar lokið en borgin er í rústum, hótelið niðurnítt og hnefastór skotgöt á veggjum nærliggjandi húsa. En brátt renna tvær grímur á Jónas, getur hann lagt það á herbergisþernuna Maí, sem hefur lifað af sprengjuregn, horft á aftökur og misst ástvini, að drepa sig á hennar vakt?

Jónas er dæmigerður karl í krísu sem hefur verið vinsælt yrkisefni í skáldsögum síðustu áratuga og endurspeglar hugsanlega stöðu margra kynbræðra hans í vestrænum velferðarnútíma. Þetta eru andhetjur sem standa einar uppi og kunna lítil skil á karlmennsku sinni, hafa klúðrað ástinni og misst tengslin við börnin sín, finna engan tilgang með jarðvistinni og hafa ekki lengur stjórn á eigin lífi. Jónas er besti náungi, barmafullur af umhyggju sem hann hefur ekki veitt útrás lengi eða enginn þurft á að halda, eða kannski vissi hann ekki að hann ætti hana til. Það er þörf fyrir mann eins og hann á Hótel Silence, hann fer að dytta að ýmsu, þrífa sturtuhaus, vökva blóm og herða lausar skrúfur. Borvélin sem hann tók með sér til að festa krók í loftið vegna fyrirhugaðs sjálfsmorðs kemur í góðar þarfir. Hann kemst brátt að því að í landi dauðans er ekki svo aðkallandi að deyja (122) og fer að finna fyrir líkama sínum og hjarta á ný. Í þjáningu annarra finnur hann tilgang og horfnar þrár vakna.

Annmarkar og hnúskar

Textinn snýst um einhvers konar líkamlega miðju, hann beinist að holdi, hörundi, örum, húðflúri; hvernig líkaminn segir sögu okkar; hvernig hann ber með sér áföll og hnjask sem hann verður fyrir á æviskeiðinu. Adam litli, sonur herbergisþernunnar, er með ör eftir rottubit síðan hann gisti á moldargólfi á flótta, hann er heyrnarskertur af sprengjudyn, hefur ekki talað orð í heilt ár og allir vöðvar í líkama hans eru spenntir. Líkamar lemstrast í stríðsbröltinu, það vantar fingur, handleggi eða fætur á bæjarbúa: „Mannsholdið er svo viðkvæmt, húðin svo fljót að rifna, stálkúlur tæta sundur líffæri, steypubitar brjóta bein, gler sker burt líkamsparta…“ (155). Líkaminn, nakinn og forgengilegur, með annmörkum sínum og hnúskum er svo auðsæranlegur um leið og hann er upphaf og endir alls.

Eru konur framtíðin?

or-1200x1812Í Öri/Örum er fjallað um stríð og afleiðingar þess á mannkyn, land og þjóðir og um hlutskipti kvenna í stríði sem er verra en karla sem halda til orrustu og ýmist falla með sæmd eða snúa sigurreifir aftur. Karlarnir eru flóknari persónur og fá meira rými í sögunni, konur halda sig meira til hlés, eru þiggjendur og fórnarlömb. Jónas hefur alls ekki alltaf verið þrúgaður og framtakslaus ef marka má dagbækur hans sem lýsa leitandi og ástríðufullum ungum manni en hann hefur einhvern veginn týnt bæði greddu og gleði. Guðrúnirnar þrjár í lífi hans eru hver með sínu móti, fyrrverandi eiginkonan á ekki rödd í bókinni en lesandinn skynjar hvernig sambandið við hana trosnar smátt og smátt án þess að fá beina vitneskju um af hverju, en dóttirin Guðrún Vatnalilja er skörungur eins og nafna hennar, amman sem delerar á elliheimilinu. Svanur, nágranni Jónasar, telur að í konum sé framtíðin falin og bakar skúffukökur sæll og glaður – en hefur sinn djöful að draga. Ofbeldisseggurinn Bingó reynist svo besta skinn og í ljós kemur að meira að segja forhertum stríðsbraskara í næsta herbergi á  hótelinu er ekki alls varnað. Það besta er að allir geta sameinast um hið göfuga verkefni að gera upp hús fyrir konur og börn sem hafa orðið fyrir barðinu á stríðinu. Allt sem þarf er vilji og verkfæri. En verst er að þetta er allt frekar átakalaust í sögunni og dregið furðu einföldum dráttum.

Líkami kvenna er vígvöllur

Hví er í heiminum endalaus stríð? Svarið er einfalt og kemur frá aldurhniginni móður Jónasar, „stríð er gullnáma“. Stríðsbraskarinn orðar það svo að þegar samfélagið er veikt og innviðir þess í molum skapast tækifæri fyrir útlenda verktaka og kaupmangara að koma ár sinni fyrir borð. Stríðið er alltumlykjandi löngu eftir að síðasta skotinu hefur verið hleypt af, viðhald og endurreisn taka óratíma. Jarðsprengjurnar bíða eftir fórnarlömbum, niðurgrafnar á leikvöllum, ökrum og engjum, skólaskyldu er ekki fylgt eftir, sjúkrahús jöfnuð við jörðu, fornmunum ýmist stolið eða komið fyrir kattarnef, karlarnir hafa flúið eða verið drepnir og konur taka að sér að vernda og reisa samfélagið úr rústum. Það er gömul saga og ný. Hryllingur stríðsins seytlar fram í samtölum Jónasar við hótelgesti og starfsfólk, og hann kemst að því að allir bera ör stríðsins á sál og líkama. Ein skuggahlið stríðsátaka er kynferðislegt ofbeldi sem skilur eftir sig djúp ör á sálinni; líkami kvenna er vígvöllur eins og fræðikonan Kristeva hefur haldið fram og vitnað er til í byrjun bókar. Herbergisþernan Maí segir svo eftirminnilega: „Ég var ekki hrædd við að vera skotin eða sprengd í tætlur, en ef þeir náðu manni, þá dó maður hundrað sinnum“ (127).

Stríð í beinni

Ör hefur alla burði til að vera sterk og áleitin bók og hún er sannarlega bæði breiðari og pólitískari en fyrri verk Auðar Övu. En það vantar örlítið upp á, kannski meira blóð, hljóð, lykt. Persónurnar eru vissulega viðkunnanlegar, kaflarnir heita fallegum nöfnum, orðin eru tilvalin, samhengið áreynslulaust, boðskapurinn fagur, textinn ljúfur og tilgerðarlaus, ljóðið svo nærri; allt smellur saman eins og ör sem hittir í mark. Og situr þar föst.

Auður Ava á vissulega við okkur brýnt erindi. Það er margt gott í Öri/Örum en grunnsagan af þroska og friðarumleitunum Jónasar er hvorki nógu dramatísk eða sjokkerandi til að hreyfa við lesanda sem horfir á hörmungar stríðsins frá fyrstu hendi á netinu í beinni útsendingu.

Stríðsbrölt er okkur Íslendingum sosum ekki í blóð borið því hefur verið lýst yfir að við séum friðsöm þjóð sem aldrei muni bera vopn. En við heykjumst á að leggja fólki lið sem hrakist hefur frá heimilum sínum og misst ástvini vegna stríðs í heimalandinu en ættum að leggja okkar af mörkum til að breyta opnum sárum í gróin ör. Auður Ava þrumar yfir hausamótunum á okkur réttilega og af gefnu tilefni: „Sá sem veit og gerir ekki neitt er hinn seki“ (174).

Benedikt, 2016

201 bls.

Birt í Kvennablaðinu, 19. des. 2016

 

Tilvitnun dagsins

_MG_7697

„Hundar hafa engin réttindi einsog allir vita, og hin alþekkta kristilega miskunnsemi nær ekki niður til þeirra. Kristileg miskunnsemi er mjög stirð í bakinu, og á erfitt með að beygja sig. Það hentar henni betur að vera með höfuðið í skýjunum.“

Gyrðir Elíasson, 2016

Aumkunarverðir trúðar með haka og tannlæknaskýrslur

Bókmenntir frá Albaníu rata ekki til Íslendinga á hverjum degi og fæstir þekkja ævaforna tungu, blóðuga sögu og menningu þessa harðbýla lands. Þó kemur eitt merkasta skáldverk tuttugustu aldar þaðan, Hershöfðingi dauða hersins (1963), eftir Ismail Kadaré.

Hrafn E. Jónsson (1942-2003) þýddi söguna úr frönsku og var þýðing hans lesin sem framhaldssaga í ríkisútvarpinu árið 1992. Eftir lát þýðandans var handrit sögnnar týnt en kom nýlega í leitirnar og er loksins komið út á prenti. Þeir sem unna heimsbókmenntum í öndvegisþýðingum þurfa að krækja sér í eintak hið snarasta.

Kadaré (f. 1936) hefur hlotið fjölda alþjóðlegra viðurkenninga á ferli sínum og oft verið orðaður við nóbelsverðlaunin en ekki hreppt þau enn. Þó er hann nefndur í sömu andrá og Hómer, Gogol, Márques, Orwell og ekki síst Kafka, en er þó „einskis manns eftirherma“ (7).  Í verkum hans er vald, pólitík og andóf til umfjöllunar, með sterkum áhrifum frá menningu, söngvaseið og goðsögnum hins stríðshrjáða Balkan-skaga.

Í fróðlegum formála Jóns Guðna Kristjánssonar að sögunni er m.a. greint frá bakgrunni verksins og höfundi þess. Albanía, eitt fátækasta land í Evrópu, varð bitbein stórþjóða í seinni heimstyrjöldinni. Ítalir ruddust þangað með hervaldi en biðu ósigur fyrir skæruliðum í andspyrnuhreyfingu Albana, Þjóðverjar tóku við og þegar heimsstyrjöldinni lauk tók stalínísk einræðisstjórn við völdum. Saga Kadarés snýst um flókið verkefni sem ítalskur hershöfðingi tekst á hendur: að leita uppi jarðneskar leifar landa sinna í ómerktum gröfum víðs vegar um landið og flytja þær heim til syrgjandi ástvina. Vopnaður nafnalista, uppdráttum,  tannlæknaskýrslum, skóflu og haka tekur hann til starfa en verður brátt ljóst að þetta er hægara sagt en gert.

Helstu persónur í Hershöfðingjanum eru nafnlausar, s.s. hershöfðinginn sjálfur og þýskur starfsbróðir hans, herpresturinn sem talar albönsku og fullyrðir ýmislegt um sögu og eðli þjóðarinnar, svokallaður sérfræðingur og innfæddir verkamenn. Veðurfarið myndar þokugráan bakgrunn fyrir bjástur persónanna, landið er grýtt, forugt og illt yfirferðar, erfitt reynist að bera kennsl á morkin beinin; allt þetta undirstrikar fáránleika verkefnisins. Og húmorinn er svartur:

„Hann vissi ekki hvað hann ætti að gera og byrjaði ósjálfrátt aftur að lesa listana með vísbendingum og nöfnum og þýðingum innan sviga. Öll þessi nöfn á dölum, skörðum, sléttum, ám og bæjum voru undarleg og helþrungin. Honum fannst eins og allir þessir staðir, hver með sínum hætti, hefðu skipt hinum dauðu á milli sín og nú væri hann kominn til að heimta þá úr klóm þeirra.

Augu hans hvörfluðu aftur að einum listanna. Það var „listi horfinna“ og efst á blaðinu var nafn Z ofursta. „Einn áttatíu og tveir á hæð, hægri framtönn úr gulli,“ las hershöfðinginn. Svo fór hann yfir allan listann. Einn sjötíu og fjórir, vantar tvo jaxla. Einn sextíu og fimm, vantar jaxla í efri kjálka. Einn og níutíu, járnspöng við framtennurnar. Einn sjötíu og einn, allar tennur heilar. Tveir og tíu! „Þessi hlýtur að vera stærstur allra á listanum. Sá stysti er einn fimmtíu og einn. Það veit ég vel. Það er samkvæmt reglunum. Þeir voru yfirleitt hæstir í fjórðu varðliðasveitinni og minnstir í Alpasveitunum…“ (51).

Í fyrstu finnst hershöfðingjanum að hann sé í háleitri sendiför sem hæfi metnaði hans og muni baða hann dýrðarljóma. „Hann ætlaði að þræða grafreitina, kemba alla vígvelli til þess að endurheimta hina horfnu“ (29). En eftir því sem lengra líður verður þrautagangan æ dapurlegri; fjandsamlegt umhverfi, álag, svefnleysi og drykkja taka sinn toll.  Góðri trú og geðheilsu hershöfðingjans fer hrakandi eftir því sem hann fær meiri innsýn í þjáningu, grimmd og dauða og það verður sífellt harðsóttara að göfga þetta tilgangslausa traðk í aur og drullu.

„Ég sá fyrir mér alvöruþrungna viðhöfn er við bærum á brott jarðneskar leifarnar og vandræðalegt, reikandi augnaráð Albananna, eins og sakbitið augnaráð ruslaradurga sem hafa brotið ómetanlegan vasa og standa þarna, skammast sín og gjóa augunum á brotin. Við bærum kistur hermanna okkar stoltir í gegnum þvögu þeirra og létum í ljósi að jafnvel dauðir hermenn okkar væru göfugri en líf þeirra. En þegar við komum hingað reyndist þetta allt öðruvísi. Ég þarf ekki að segja yður það. Stolt okkar var það fyrsta sem lét undan og áður en leið á löngu varð ljóst að alvaran hvarf úr þessu líka. Síðasta tálsýn mín fölnaði og nú verðum við bara að halda áfram verkinu meðal almenns afskiptaleysis og hæðnislegra, óskiljanlegra augnagota, aumkunarverðir trúðar stríðsins. Aumkunarverðari en þeir sem börðust hér einu sinni og voru sigraðir“ (166).

Inn í söguna fléttast svo ýmsir þræðir, s.s. um skapferli og örlög albönsku þjóðarinnar, dramatísk dagbók liðhlaupa sem dregur upp beitta mynd af firringu stríðsins, afdrif Z ofursta og nöturleg frásögn um vændiskonur sem vissulega voru látnar legga sitt af mörkum á stríðstímum.

Hershöfðingi dauða hersins er ekki bara saga um gamalt stríð og sársauka, heldur líka um einmanaleika og eilífa firringu. Þýðing Hrafns er hörkugóð. Fjarlægur og hlutlaus stíllinn varpar ljósi á vald í sinni grimmilegustu mynd og nöturleika hernaðarlegs skrifræðis sem nær hámarki í sögulok, afhjúpar vestræna fordóma í garð innfæddra og sýnir fáránlega tilburði til friðþægingar fyrir ofbeldisverk. Enn er stríð um heim allan og eftirköst þess varanleg, enn eru þjóðarmorð framin og réttlætt og fjöldagrafir uppgötvaðar. Ítalski hershöfðinginn er enn á meðal okkar eins og aumkunarverður trúður.

Höfundaútgáfan, 2016

285 bls.

Birt í Kvennablaðinu, 15. desember 2016