Bókmenntir

Hressar týpur

forlagiðSumarbækurnar streyma nú inn á markaðinn og fylla metsölulistana, léttar og spennandi, fljótlesnar, ódýrar kiljur sem fara vel í vasa. Flestar eru þýddar, misvel, en ein og ein frumsamin og því ber að fagna. Ein þeirra er Þessi týpa eftir Björgu Magnúsdóttur sem kom út nýlega. Bókin er sjálfstætt framhald af fyrstu bók Bjargar, Ekki þessi týpa, og segir frá fjórum ungum og hressum vinkonum í Reykjavík. Sjónarhornið í sögunni skiptist á milli þeirra fjögurra en þær eru ólíkar týpur, Inga er snobbaður lögfræðingur í úthverfi með fullkomnunaráráttu, Bryndís vanrækt alkabarn, Tinna er soldið óljós og Regína fyndin og forhert.  Sögumaður heldur utan um alla þræði, gefur öllum köflum lýsandi heiti og kynnir aðstæður í upphafi hvers þeirra með smáu letri þótt treysta mætti flestum lesendum til að ráða í efnið án þessara hjálpartækja. Í heild er sagan létt og skemmtileg aflestrar og auðvelt að gleyma sér í sumarhitanum við trylltan brúðkaupsundirbúning Ingu, vonlaust samband Bryndísar við lúðann Gumma, brussugang Regínu og hikandi fálm Tinnu í blaðamennsku og makaleit. Stundum er gengið fullhratt til verks við að ganga frá lausum endum í sögunni, t.d. í umsátri Rafns fjölmiðlastjörnu sem endar jafnsnöggt og það byrjaði og þegar Regína er tekin úr umferð með því að pakka henni ofan í farangursgeymslu. Margt er fyndið, bæði uppákomur og orðaskipti en það er líka slegið á viðkvæma strengi, stundum tekst það vel og stundum miður. Nauðgun og anorexía eru alvörumál sem afgreidd eru af fullmikilli léttúð. Ýmislegt er fyrirsjáanlegt í sögunni, s.s. hlutverk tengdamóðurinnar, hommans Jóns Ting og besta vinarins, Davíðs. Senur með Bryndísi og Regínu eru sterkastar enda mest spunnið í þeirra persónur. Sagan er aldrei leiðinleg og nær hámarki þegar brúðurinn tilvonandi grípur til örþrifaráða. Margt minnir á hressa unglingabók, bæði í byggingu, söguþræði og persónusköpun. Í málfari og stíl mætti sitthvað betur fara og fyrstu efnisgrein sögunnar (sem hér fer á eftir) og þeirri síðustu hefði að ósekju mátt eyða úr handritinu áður en bókin fór í prentun.

Er ég bara blind dúfa í voldugri krumlu sem kreppist allt í einu saman? Eða áttavillt dádýr sem veiðist í lásboga úti í skógi af því að það veit ekki í hvorn fótinn á að stíga? Flækir ef til vill fótleggina saman af taugaveiklun og endar nokkrum tímum síðar í bútum í ofni hjá þýskum skógarverði. Eða er þetta eitthvað allt annað? Hann á ekkert tilkall til athygli minnar en fær hana samt á þess að ég hafi nokkra stjórn á því (5).

Skvísubók eða unglingabók, merkimiðinn skiptir ekki öllu en það þarf alltaf að vanda sig. Björg á eftir að þroskast sem höfundur og sögumaður og það verður áhugavert að fylgjastmeð því, hana skortir hvorki hugmyndir né eldmóð.

 

Merkilegur pinni sem alkunnur var um allt land

Dægradvöl. ForlagiðBenedikt Gröndal Sveinbjarnarson (1826-1907) var fræðimaður og skáld, snillingur á mörgum sviðum en gekk illa að nýta hæfileika sína af ýmsum ástæðum. Hann ritaði sjálfsævisögu, Dægradvöl, sem prentuð var löngu eftir hans dag og Mál og menning gaf út nýlega í kilju í flokknum „íslensk klassík“ með skýringum og athugasemdum Ingvars Stefánssonar úr útgáfunni frá 1965. Dægradvöl er eitt af lykilverkum íslenskrar bókmenntasögu. Hún skipar sérstakan sess meðal sjálfsævisagna, m.a. vegna þess að Gröndal hlífir engum í frásögninni, allra síst sjálfum sér, og vegna þeirra áhrifa sem hún hefur haft á íslenskrar bókmenntir, t.d. á skrif Þórbergs Þórðarsonar. Nú síðast varð lítið atvik sem minnst er á í verkinu kveikja að skáldsögunni Sæmd eftir Guðmund Andra Thorsson (355-6). Dægradvöl hefur varðveist í handriti í Landsbókasafni, bæði í styttra uppkasti og sem rúmlega 500 blaðsíðna endurgerð með fíngerðri og fallegri rithönd Gröndals. Textinn er innblásinn, andríkur og meinfyndinn, með neðanmálsgreinum, útstrikunum og innskotum, hann flæðir viðstöðulaust fram og mörgu ægir saman: minningum, skáldskaparpælingum, samfélagsgagnrýni, mannlýsingum og  vonbrigðarausi; og allt á gullaldarmáli.

Sögunni er skipt í kafla eftir tímaröð.  Æskuárunum er lýst  í skipulegum texta, sem morar af margs konar staðar- , náttúru- og mannlýsingum. Í gegnum þær glittir í lítinn strák, sílesandi og teiknandi, sem þráir ást og viðurkenningu og særist í samskiptum sínum við annað fólk  enda „ekki vanur að vera með mönnum“ eins og mamma hans sagði (98). Skemmtilegar eru lýsingar hans á skólalífinu á Bessastöðum, bæði á hrekkjum piltanna, kennurunum og kennsluháttum.  Sjálfur segist hann vera latur meðalsluksari og þegar hann útskrifast er hann stefnulaus og óráðinn um framtíðina og foreldrar hans láta hann sjálfráða: „en hefði nokkur maður þurft leiðbeiningar eða áminningar, þá var það ég; lífið var fyrir mér eins og fagur draumur, ég vissi ekkert, hvað ég vildi, ég hafði enga hugmynd um embættislestur, og mér datt ekki í hug, að maður þyrfti að vinna fyrir sér; allt sem ég gerði, það gerði ég út í bláinn, tilgangslaust, einungis mér til gamans eða einhverrar ánægju“ (155). Eins og glópur fór hann í háskólann í Kaupmannahöfn,  var áhugalaus við námið  enda stundaði hann það án nokkurs takmarks eða tilgangs.  Gröndal segir þegar hann horfir um öxl að Hafnardvölin hafi  haft slæm áhrif á sálarlíf hans, valdið „alvöru hans undir niðri“ þótt hann væri „glaður ofan á og haft gaman af lífsnautn og fyndni“ (185). Rúmlega þrítugur hefur hann ekki lokið neinu háskólaprófi, slarkað og sukkað, eitthvað ort og skrifað en ekkert af viti,  „sundurtættur af sorg og eymd“. Um hríð dvaldi hann í klaustri án þess þó að fá nokkra sáluhjálp en náði að einbeita sér að skáldskap. Loks lauk hann prófi í norrænum fræðum, fyrstur Íslendinga, náði sér í konu og gerðist kennari í Reykjavík en missti konuna, hraktist svo frá kennarastarfinu vegna þunglyndis og drykkjuskapar, og harkaði ýmislegt upp frá því, skrifaði, orti og teiknaði, einmana og fátækur. Allt þótti honum sér andsnúið og enginn vildi neitt hafa að gera með „þennan merkilega pinna sem alkunnur var um allt land“ (365). Undir lok sögunnar er tímaskynið farið að riðlast og tíminn hleypur frá honum. Hann reynir að skapa heild úr smáatriðum, minnisleiftrum og gloppóttum brotum en hrekst alltaf út í óreiðu og stefnuleysi í skrifunum sem enda síðan snögglega, á dæmigerðum bituryrðum um „hvernig ég var flekaður, með refjum og lygum og yfirgangi…“ (392).

Fánýti, vonbrigði og sársauki gegnsýra ævisöguna og  einmanakenndin er leiðarstef. Gröndal er  útilokaður, beiskur og vonsvikinn,  dægradvölin snýst upp í dægurþras. Brugðið er upp óvægnum myndum af t.d. Jóni Sigurðssyni, Fjölnismönnum, Matthíasi Jochumssyni, Grími Thomsen og fleiri kunnum 19. aldar mönnum sem og alþýðufólki samtímans, og gagnrýnum lýsingum á aldarfari og tíðaranda. Fræg er lýsing hans á rímnaskáldinu Sigurði Breiðfjörð, og örlögum hans: „Sigurður var gildur meðalmaður, ljótur og luralegur, og auðsjáanlega spilltur og tútinn af slarki; hann gekk á grófum kalmúksfrakka og var fullur, þegar hann gat. Hann dó úr sulti á lofti í „Hákonsenshúsi“, Íslendingum til sóma“ (92).

Það kemur skýrt fram í sögunni að Gröndal upplifir sig öðruvísi en aðrir menn. Hann stóð alltaf í skugga föður síns, Sveinbjarnar Egilssonar, skálds og þýðanda, þótt hann nyti góðs af orðstír hans í mörgu. Hann passaði hvergi inn, tilheyrði hvorki menntamannaklíkunni sem skipti með sér embættum og bitlingum í samfélaginu, þjóðskáldunum né alþýðu manna. Í Dægradvöl birtist ráðvilltur og vanmetinn snillingur, viðkvæmur sveimhugi og ídealisti í fjandsamlegu og þröngsýnu samfélagi sem einkennist af stéttaskiptingu, klíkuskap og  kjaftagangi. Alla tíð var Gröndal ósáttur við sinn hlut og það brýst út í sögunni, í kæruleysi, biturri kaldhæðni og sárri öfund yfir velgengni annarra. En hann fegrar ekki mynd sína heldur leyfir sér alltaf að vera hann sjálfur, fúllyndur en fyndinn karl sem á endanum hætti að vonast eftir langþráðri viðurkenningu og grúfði sig yfir hugðarefni sín í litlum kofa út við sjó.

Mannlýsing

Jón landlæknir var meðalmaður á hæð og vel þrekinn og sterklegur, ekki feitur, sköllóttur snemma, með mikið kinnskegg; hann var margfróðastur manna um allt sem fram fór í heiminum og lagði sig mest eftir ensku; má vera að Magnús í Viðey hafi haft áhrif á hann því Magnús var mesti enskumaður. Jón átti margar góðar bækur, einkum um lækningar og náttúruvísindi en einnig söguleg verk, og var hann vel að sér í hvívetna þótt ekki væri hann beinlínis vísindamaður. Hann var sá ótrauðasti og ötulasti læknir sem hugsast getur og vitjaði sjúklinganna hvað sem það kostaði, endar var hann sterkur og ákaflega heilsuhraustur, hófsmaður mesti, skemmtinn og glaðvær og jafnlyndur; hann óð Hraunsholtslæk í beltisstað í hörkugaddi og í annað sinn var hann sóttur frá Ráðagerði eða Gróttu um nótt í vetrarhörku; beið maðurinn eftir  honum og hélt hann væri að búast á stað; en eftir nokkuð langa stund kemur Jón þar að honum fyrir utan húsið, og var þá kominn aftur utan af nesinu. Innan húss var hann afskiptalítill, eða sýndist vera. Elín Thorstensen  var skörungur mikill, stór og fönguleg, og höfðingleg sem hún átti ætt til, og undir eins fannst einhver höfðingjabragur þegar inn var komið í „Doktorshúsið“. Þrír voru „drengirnir“, Jónas, Stefán og Theodór; dætur tvær: Ragnheiður og Guðrún. Við Jónas vorum hér um bil jafn gamlir og urðum brátt vinir þótt við værum ólíkir að eðli því hvor hefur fundið hjá öðrum það sem sig vantaði; hann er einn af þeim fáu – kannski sá eini, sem ég get kallað vinar nafni, og hélst það meðan hann lifði.

Dægradvöl, 2014:87-88

Dægradvöl

Dægradvöl eftir Benedikt Gröndal Sveinbjarnarson (1826-1907) er nýkomin út í kilju, merktri „íslensk klassík“ (síðast birtist hún á rafbók 2010). Ég er alveg dottin ofan í hana og er með ritdóm í smíðum sem birtist í Kvennablaðinu fljótlega. Dægradvöl er eitt af lykilverkum íslenskrar bókmenntasögu, á gullaldarmáli, fyndin og fróðleg og einstök meðal íslenskra sjálfsævisagna, því Gröndal hlífir engum í samtíðarspegli sínum, síst sjálfum sér. Í grúski mínu rakst ég á þessa mynd af Gröndal (eftir Ólaf Th. Ólafsson), hún er táknræn og doldið falleg. Bóhem með sveitalegt skólasetrið í bakgrunni, bókamaður og fagurkeri sem sker sig úr umhverfi sínu.

 

Image

Fyndin bók

Langt er síðan ég hef lesið jafnfyndna, beitta og stórskemmtilega bók og þessa, Hermann (1989) eftir Arnmund S Bachman. Um hann segir í Mbl. 10.júní 1999: „…Arnmundur S. Backman hæstaréttarlögmaður, andaðist í september síðastliðnum, langt um aldur fram. Hann var þjóðkunnur sem lögmaður, lögfræðiráðgjafi og aðstoðarmaður ráðherra og beitti kröftum sínum einkum í þágu þeirra sem minna máttu sín. Hæfileikar hans á sviði lista komu snemma í ljós. Hann hafði þá tónlistargáfu að geta spilað á svo til hvaða hljóðfæri sem var, auk þess sem hann var góður söngmaður. Þegar sem unglingspiltur var hann farinn að leika fyrir dansi. Síðan var hann meðal stofnenda og félaga í Busabandinu í Menntaskólanum á Akureyri, þjóðlagatríóinu Þremur háum tónum og Eddukórnum. Hann samdi einnig sönglög við ljóð ýmissa skálda. Arnmundur byrjaði ekki að sinna ritstörfum af alvöru fyrr en hann var kominn á fimmtugsaldur, enda þótt hann hefði alla tíð skrifað mikið, bæði skáldskap og annan texta. Frá hans hendi komu, að honum lifandi, tvær skáldsögur, Hermann (1989) og Böndin bresta (1990), og tvö leikrit, Blessuð jólin og Maður í mislitum sokkum. Fyrir síðustu jól kom út síðasta skáldsaga hans, Almúgamenn“. 

Ekki láta Hermann ykkur úr greipum ganga ef þið verðið svo heppin að rekast á eintak.

 

Árni Magnússon

Eigi að lýsa útliti hans, þá var hann með stærstu og hæstu meðalmönnum, holdugur og þrekinn en hafði nettar og smáar hendur. Samsvaraði sér vel í andliti, var jafnleitur, bar með sér persónuleika fyrirmanns, sem er yfir aðra settur. Hann var svartur á hár, skegg og augabrýr, lét krúnuraka hvirfilinn. Var nokkuð langleitur í andliti, fulllur að vöngum, hvítleitur, ekki bleikfölur (…). Augun voru venjuleg og blá, hvorki svört, gul eða grá, og voru líkt og nokkuð kyrrstæð, augnaráðið stillt og óhvikult. Þó var líkt og hann hefði einhver skugga yfir augu og augabrúnum, eitthvað sem gefur í skyn að leyndarmál liggi á hjarta. Nefið var nánast beint og munnurinn venjulegur, að öllu samanlögðu var allt andlitið fullkomið og hver líkamshluti í samræmi við annan. Og svipurinn sýndi stöðuglyndi, alvörugefni og íhygli, það er að segja, andlit hans hæfði og sýndi lærðan og atkvæðamikinn mann. Hann var ekki fljótmæltur, hafði áhersluþunga líkt og hann vildi festa allt sem hann sagði í hug viðmælanda síns. Hann var nokkuð hægur í hreyfingum og augnatilliti en öruggur og einnig hafði hann ákveðið og fast göngulag. Allur líkami hans var gildur, þykkur og karlmannlegur. Að öllu samanlögðu var maðurinn jafn traustur að útliti sem innræti og bar þess sýnilegan vott.

Ævisögur ypparlegra merkismanna eftir Jón Ólafsson úr Grunnavík

Úr Draumi um Ljósaland, 1943

Hvers vegna er konan svo viðkvæm fyrir sæmd mannins? Hvers vegna hefur hún frá örófi alda brýnt hann til dáða, jafnvel att honum útí hermdarverk, ef hún hefur álitið, að hugrekki hans og karlmannlegt atgervi yrði að öðrum kosti vefengt og orðstí hans hætta búin? er það ekki vegna þess, að heiður mannsins er um leið heiður hennar og líf – ódauðleiki hennar? Á öllum öldum hefur verið spurt, hvers móðir, hvers systir, hvers kona, hvers dóttir hún sé, við hlið mannsins hefur sagan skipað henni sess, sem einstaklings hefur hennar sjaldan verið getið. Og þótt hún hafi nú vaknað til skilnings á því, að hún geti ráðið yfir ævikjörum sínum, skapað sér nafn og sögu, lifir þó í blóði hennar þessi arfur frá hundruðum formæðra, þessi krafa um að maðurinn sé henni meiri, hann hafi ekki aðeins styrkari arm, heldur einnig sterkari vilja, heilli hug, hann sé athvarf hennar og upphefð, hann eigi að vera tákn þess, sem bezt er á hverjum tíma. – – –

Þórunn Elfa Magnúsdóttir 1943

Draumur um Ljósaland II, bls 305

Image

Þórunn Elfa (1910-1995)

Mynd úr safni Morgunblaðsins

Hljóðin í nóttinni

Hljóðin-í-nóttinniMinningasaga Bjargar Guðrúnar Gísladóttur, Hljóðin í nóttinni, hefur valdið miklu fjaðrafoki undanfarið.  Aðallega vegna þess að þar er sagt frá kynferðislegri misnotkun þekkts barnakennara gagnvart nemendum sínum. En það er fleira áhugavert í bókinni því Björg Guðrún gerir upp við fortíðina, segir frá uppruna sínum og barnæsku í Reykjavík á sjöunda áratugnum, erfiðri lífsbaráttu eftir að hún komst á legg, höfnun, þunglyndi, átröskun, vonbrigðum, ofbeldi og sársauka. Fjölskylda hennar bjó fyrst í Höfðaborginni, en það var bráðabirgðahúsnæði sem hrófað var upp til að mæta húsnæðisleysi í Reykjavík um 1940. Íbúðirnar voru pínulitlar og hrollkaldar, hreinlætisaðstaða var bágborin, skólpleiðslur lágu ofanjarðar, gólfin voru sigin, veggirnir þunnir og gisnir og vatn fraus í pípunum á veturna. Þegar Björg byrjaði í skóla fylgdi fúkkalyktin henni og fékk hún fljótt að heyra að hún væri höfðaborgarskríll og tossi, ruslaralýður og bæjarpakk.  Nemendum var á þessum tíma raðað í bekki að undangengnu þroskaprófi en börn fátækra foreldra voru sett saman í hóp svo hægt væri að sinna heldri manna börnum betur. Þarna kynntist Björg ofbeldi kennarans sem káfaði á bekkjarbræðrum hennar í skriftartímum. Heimilislífið einkenndist líka af ofbeldi, andlegu , líkamlegu og kynferðislegu, ásamt stanslausri drykkju og fátækt. Sagan nær  yfir þrjár  kynslóðir kvenna, ömmunnar sem djöflaðist áfram á hörkunni, móðurinnar sem var fíkill í  ofbeldissambandi og svo Bjargar sem brýst út úr aðstæðunum og leitar sér hjálpar. Myndin sem dregin er upp af þessum konum er óvægin og lýsir vel samfélagi, viðhorfum og ríkjandi hugmyndafræði þeirra tíma.

Uppvöxtur við þær aðstæður sem lýst er veldur kvíða og sálarkvölum sem fylgja fólki fyrir lífstíð.  Í bókinni er bæði varnarleysi barnsins og angist unglingsins komið vel til skila. Björg Guðrún lýsir því hvernig sjálfsmyndin brenglast, henni finnst hún vera ljót og hallærisleg, engum þyki vænt um hana og hún er sannfærð um að allir megi traðka á henni af því að hún eigi það skilið. „Þegar ég horfði í spegil sá ég ekkert jákvætt við mig. Eitt skiptið varð ég svo reið út í sjálfa mig að ég beit í handlegginn á mér. Sjálfshatrið öskraði á mig í spegilmyndinni, ég var ógeðsleg. Stundum gat gripið mig sterk löngun til að meiða mig, ná einhverri stjórn  á sársaukanum inni í mér, það hlyti að vera skárra að finna til í líkamanum en að líða illa í hjartanu“ (153). Í bókarlok kemur fram að þrír bekkjarbræðranna er dánir en einn þeirra var sendur á vistheimili vestur á fjörðum sem síðar kom í ljós að var helvíti á jörðu (251). Björg Guðrún er enn einn höfundurinn sem stígur fram af miklu hugrekki og lýsir því hvernig kerfið og samfélagið brást börnum sínum á þessum tímum.

Á bókarkápunni er hin táknræna og fræga mynd af af engli sem gætir barna sem fikra sig yfir hengibrú. „Ég velti oft vöngum yfir því hvort einhver engill gætti okkar systkinanna. Ég var ekki viss um að englarnir vildu vera hjá okkur. Ég gat ekki séð fyrir mér að englar þyldu mikil læti eins og oft voru heima hjá mér… Líklega gæta þeir bara barna sem eru alltaf góð og í nýjum fötum, sem eiga heima í fallegum húsum og góð lykt er af“ (100). Björg Guðrún er viljasterk og ákvað að takast á við sársaukann sem hélt henni í heljargreipum.  Seinni hluti bókarinnar snýst um uppgjör og hægfara bata með aðstoð sérfræðinga. Gamla sannfæringin úr barnaskóla um að hún væri heimsk og skítug víkur smátt og smátt og hún tekst á við djöfla sína og guð. Í frásögn Bjargar Guðrúnar af uppgjöri við föðurinn, sem er barnaníðingur, takast á vorkunn og viðbjóður en hún sýnir mikinn þroska og yfirvegun þegar hún áttar sig á að hún getur ekki tekið ábyrgð á gerðum hans (242). Hljóðin í nóttinni er eftirminnileg og vel skrifuð sjálfsævisaga, full af grimmd og andstyggð sem sagt er frá af heiðarleika og einlægni. Hún er hetjusaga um vítahring angistar og örvæntingar og grýtta leið til sáttar og bata. Um leið er varpað ljósi á skömm í sögu þjóðarinnar sem hefur verið falin alltof lengi. „Orðin sem þurfti að segja hafa verið sögð“ (252) segir í lokaorðunum en hætt er við að svo sé ekki, því miður.

Hagir kvenna á 18. og 19. öld

Það var troðið út úr dyrum hjá Félagi um 18. aldar fræði í gær. Á málþingi voru  fjögur erindi um hagi kvenna á 18. og 19. öld. Fyrsta erindið flutti Guðný Hallgrímsdóttir um kokkapíuna Guðbjörgu Ketilsdóttur sem átti í ástarsamböndum við ríka kaupmenn á Akureyri og víðar. Hún er systir Guðrúnar sem líklega skrifaði fyrstu sjálfsævisögu íslenskra kvenna og Guðný hefur fjallað um, sjá hér. Þá sagði Eggert Þór Bernharðsson frá dæmdum konum í Natansmálum en það er eitt svæsnasta morðmál sögunnar. Margrét Gunnarsdóttir lýsti æruverðugri hófsemi heldri kvenna á þessum tímum. Handiðnir þóttu til vitnis um dyggðasamt líferni og nefndi hún m.a. þá Magnús Stephensen ogTómas Sæmundsson í því samhengi en hvorugur var þó þekktur fyrir bróderingar. Þá sýndi Margrét skemmtilegar myndir af prússneskum fyrirmyndarfjölskyldum og af hannyrðum Ingibjargar Einarsdóttur, konu Jóns Sigurðssonar. Skemmtilegasta og skáldlegasta erindið flutti Ragnhildur Bragadóttir,  „Sigurlaug, ástkona auðmanns“. Þar fjallaði hún með lifandi sviðsetningum á gullaldarmáli með leiftrandi húmor um stöðu vinnukvenna á þessum tímum og velti m.a. upp þeirri spurningu hvort konur hafi verið undirokaðar, kúgaðar og ófrjálsar manneskjur. Voru þær nauðugar hjásvæfur? Gátu þær ráðið örlögum sínum, valið sér verndara í líki elskhuga? Notfært sér fegurð sína, kynþokka  og greind til að lifa af í harðneskjulegu karlasamfélagi þannig að líf þeirra yrði bærilegt, jafnvel gott? Það gerði Sigurlaug Sæmundsdóttir (1810-1901) sem var ástkona Kristjáns Jónssonar (1799-1866)  landsþekkts og vellauðugs óðalsbónda norðanlands. Saman áttu þau börn þótt bæði væru gift og samband þeirra stóð í 20 ár. Nánar má lesa um þetta allt saman á Vefni, vefriti félagsins, vonandi fljótlega.

Félag um 18. aldar fræði verður 20 ára á þessu ári. Ég var á stofnfundi félagsins sællar minningar og sat í stjórn þessu fyrstu árin, m.a. með Matthíasi Viðari Sæmundssyni, Inga Sigurðssyni og téðri Ragnhildi Bragadóttur. Það var skemmtilegur og lærdómsríkur tími fyrir fáfróðan MA-nema. Ég mun sökkva mér frekar í fortíðina á næstu vikum því í fundarhléinu keypti ég mér bók eftir Jón Ólafsson úr Grunnavík, Ævisögur ypparlegra merkismanna, sem ég hlakka mikið til að lesa.

Um kellingar og handrit

Ein áhugaverðasta bókin 2013 sem þó fór hljótt er Sagan af Guðrúnu Ketilsdóttur, einsögurannsókn á ævi 18. aldar vinnukonu. Höfundur bókarinnar, Guðný Hallgrímsdóttir, sagnfræðingur, lýsir því að handrit kvenna hafa verið næsta ósýnileg í gegnum árin, m.a. vegna þess hvernig þau voru skráð í handritaforða Landsbókasafns. Stundum týndust þau í handritapökkum sem merkt voru körlum og stundum voru þau beinlínis ranglega flokkuð og ekki tekin alvarlega. Þannig fór fyrir stuttri sjálfsævisögu Guðrúnar Ketilsdóttur (1759-1842), sem var vinnukona á yfir 30 bæjum í Eyjafjarðarsveit. Til eru nokkur áþekk handrit af sjálfsævisögu Guðrúnar, sem skrifuð var eftir henni þegar hún var um áttrætt, auk uppskriftar Geirs Vigfússonar, sem var skáld og fræðimaður á Akureyri. Geir tekur sér aldeilis bessaleyfi við uppskriftina, bætir í, sleppir og skreytir að vild og uppnefnir Guðrúnu „suðu“ til að gera söguna hlægilega, en algengt var og sjálfsagt þótti að kellingar, fátæklingar og niðursetningar væru hædd og spottuð (20). Þegar sjálfsævisaga Guðrúnar var svo prentuð 1929 í Grímu, safni þjóðlegra fræða, var henni skipað í flokk með gamansögum af heimsku fólki. Jónas Rafnar (d. 1972, sonur Jónasar sem skrifaði Íslenska þjóðhætti), ritaði formála að Grímu og gengur enn lengra en Geir, hann uppdiktar skýringu á uppnefninu á Guðrúnu og segir að hún hafi verið kölluð „Gunna suða“ vegna þess hversu málglöð hún var og mikill rugludallur en það finnst hvergi í öðrum plöggum þar sem Guðrúnar er getið.

Í bók sinni varpar Guðný Hallgrímsdóttir ljósi á líf og kjör vinnukvenna á Íslandi á seinni hluta átjándu aldar og fram á miðja nítjándu öld út frá sjálfsævisögu Guðrúnar og öðrum heimildum. Vinnufólk áttu ekki margra kosta völ í lífinu, það var lagaleg skylda að vera í vist, fólk var hreinlega ánauðugt og húsbændur voru afar misjafnir. Guðrún var sjálfstæð, hörkudugleg og eftirsótt til vinnu framan af ævi og á tímabili ágætlega sett á þeirra tíma mælilkvarða. Hún átti eins bjarta framtíð fyrir sér og hægt var í hennar aðstæðum uns ástin brá fyrir hana fæti, hún féll fyrir ungum sjómanni  og veður skipaðist skjótt í lofti. Guðrún lýsir honum svo eftir að hún skildi við hann:

„Þegar ég var þangað komin þá voru þar sjómenn, meðal hverra einn var frá Hrafnagili, sá bölvaður refur og hét Illugi, álitlegur maður en margur hylur úlfinn undir sauðargærunni, svo var um hann. Bauð hann mér alla þjónustu en ókunnugir varningur firrir margan fé. Hann var með bjart hár, í blárri peysu, grænum bol, hatt og góða skó. Þá kom tilhugalífið með okkur Illuga. Ég átti fimm kistur, þar var meira en myrkrið tómt. Í einnu voru rúsínur og laumaði ég í hann af þeim því ég hugsaði að þetta væri maður en ekki djöfull. Svo tældi hann mig í búskap að Kristnesi og átti ég þó súrtunnu um haustið og margt þar niðrí… Þá fór hann í sitt hórurí og fór stelpu af stelpu en ég mátti sluma og þegja og ergist hvur með aldrinum…“ (35-6)

Guðrún lætur engan eiga hjá sér, hún er ómyrk í máli í sögunni og hlífir hvorki manni sínum, húsbændum né samferðamönnum í sjálfsævisögunni. Og hún er ekkert að orðlengja neitt, frásögnin æðir áfram og ekkert dvalið við smámuni. En glöggt má sjá að henni sárnaði oft óréttlætið sem hún varð fyrir. Eftir skilnaðinn missti hún eigur sínar, var á hrakhólum og endaði sem niðursetningur. Það voru grimm örlög en því miður hlutskipti margra sem ekki áttu í nein hús að venda.

í bókinni er sjálfsævisagan birt með nútímastafsetningu og stafrétt auk útgáfu Jónasar í Grímu svo hægt er að bera saman hvernig farið var með sögu Guðrúnar. Guðný fjallar mjög ítarlega um ævi Guðrúnar út frá sjálfsævisögunni og brotakenndum heimildum frá þessum tíma og tekst að draga upp heilsteypta mynd af lífshlaupi hennar. Það er t.d. magnað að lesa um það þegar dánarbú foreldra hennar er gert upp, taldar eru upp fáæklegar reytur þeirra, fatnaður, búsáhöld og bækur, sem lýsa vel aðstæðum fólks á þessum tíma. Bók Guðnýjar er einstaklega aðgengilegt fræðirit og hún gerir sér mikinn mat úr þessu örstutta handriti sem líklega er elsta varðveitta sjálfsævisaga íslenskrar konu, handrit sem með naumindum lifði af þöggun og yfirgang karlveldisins. Það voru menntaðir karlar úr yfirstétt sem skrásettu og röðuðu handritunum á síðustu öld og af afdrifum sjálfævisögu Guðrúnar Ketilsdóttur má glöggt  hvaða álit þeir höfðu á handritum alþýðukellinga.