Bókmenntir

Að elska of mikið

I-leyfisleysi-175x290

Áttugasta og fjórða Neonbók Bjarts, Í leyfisleysi eftir Lenu Andersson, kom út á dögunum. Þórdís Gísladóttir þýddi úr sænsku og tekst vel að halda tilgerðarlausum og klínískum stíl Anderssons til haga. Söguþráðurinn er kunnuglegur, kona verður ástfangin af þekktum listamanni, karl er í meðallagi hrifinn en hún verður fórnarlamb sjálfsblekkingar og vonar sem nærist á einu orði, raddblæ, örlitlu brosi eða bliki í auga (195). En þrátt fyrir gamalkunnugt plott er hér er frumlega farið með efnið.  Vandlega er fylgst með framvindu ástarsambandsins með tilheyrandi væntingum og síðar angist aðalpersónunnar, Esterar. Hún er tilbúin til að fórna ýmsu fyrir ástina sem hún ber til Hugo en sama gildir ekki um hann. Það sem í huga hans er þægileg dægradvöl er hjartans mál fyrir Ester sem sveiflast milli vonar og ótta og þjáist bæði á sál og líkama yfir stuttaralegum tilsvörum Hugos, afskiptaleysi og ósvöruðum sms-um. Því meira sem hún þráir Hugo, því meir fjarlægist hann. Með tímanum sækja höfnunartilfinning og biturð að Ester en alltaf lifir hún í voninni. Jafnvel þótt vinkvennakórinn reyni að leiða henni fyrir sjónir að orustan sé löngu töpuð.

Þau hjúin eru jafnólík og dagur og nótt. Hann er sjálfhverfur í frægðarljóma sínum, léttur á bárunni, þrífst á aðdáun annarra og rígheldur í frelsi sitt og sjálfstæði, hún er nákvæm og gagnrýnin, orðheppin og tilbúin í langtímasamband. Fyrir honum er tíminn fljótandi en hún er vön tímasetningum og skipulögðum fundum, líf hennar verður eintóm bið eftir áheyrn hjá honum, hans líf snýst fyrst og fremst um að þjóna list sinni og losta. Hann hefur völdin og hún þarf að stíga varlega til jarðar til að fæla hann ekki frá með krefjandi örvæntingu sinni: „hún átti að vera glöð og hress þegar þau hittust í kvöld, ekki ásakandi og vonsvikin, ekki sýna neitt af því sem kraumaði innra með henni“ (76)

Ástin er þversagnarkennt fyrirbæri, með sínar endalausu flækjur, kröfur og væntingar. Hvað þýðir sameiginlegur morgunmatur eftir heita ástarnótt? Er það næring og orka til að takast á við daginn framundan? Eða yfirlýsing um ást og skuldbindingu? Og ef maður vill ekki morgunmatinn, er það þá flóttaleið til að sleppa við nánd? Hversu langur tími á að líða frá ástarfundi þangað til maður hringir?

„Hún var ákveðin í að hringja ekki í hann. Hann vann mikið, hún varð að sýna honum virðingu og að hún væri sjálfstæð, óháð og fullorðin manneskja með stjórn yfir eigin lífi án þess að vera í stöðugu sambandi. Vissulega fannst henni undarlegt ef einhver vildi ekki vera í stöðugu sambandi við manneskju sem viðkomandi væri nýbyrjaður í ástarsambandi með, en hún varð að hafa aðlögunarhæfni“ (90).

Í sögunni er m.a. fjallað um tungumál ástarinnar, um þagnir og orð sem eru endalaust misskilin og oftúlkuð. „Í hita augnabliksins áttaði Ester sig ekki á að setningar gætu verið léttar og álíka útbrunnar og aska. Þeim var dreift af kæruleysi, þær sáldruðust niður, ein og ein. Orð voru ekki traust minnismerki um skoðanir og sannleika. Þau voru hljóð til að fylla þagnir“ (123). Frasi eins og „verðum í sambandi“ er léttúðugur hjá þeim sem lítið elskar en tendrar vonarglætu og felur í sér skuldbindingu fyrir manneskju sem er ástfangin.

Sagan fjallar ekki síður um kynhlutverkin sem þróast hafa í menningunni í aldanna rás. Vilja karlar ekki það sama og konur? Veitir nokkurra daga ástarsamband Ester sérstakan rétt til að krefjast einhvers af Hugo? Stendur Hugo ógn af gáfum og orðfimi Esterar? Er hann svikari? Snýst ástin um vald, þvingun? Er Ester of aðgangshörð, er hún harðstjóri? Ástarklisjurnar eru krufnar til mergjar í sögunni, sambandið er skilgreint lið fyrir lið, orð og  framkoma beggja aðila túlkuð og stúderuð. Miði á ísskápnum er táknrænn og lýsir Ester vel, hún skrifar á hann ástarorðin þrjú og skilgreinir  setningarfræðileg hlutverk þeirra í huga sér, „frumlag, sögn, andlag“ (87). Þessi makalausa ástarsaga er ekki laus við íroníu og er býsna grimm á köflum en undirliggjandi er samúð með þeim sem láta blekkast af tálvonum ástarinnar og elska of mikið.

Enginn svefnfriður ef þessi er á náttborðinu

„Lars Kepler“ er dulnefni sænskra hjóna sem ákváðu að leggja í púkk og skrifa saman sakamálasögur. Verk þeirra eru mergjuð og hafa enda slegið í gegn, verið þýdd á fjölmörg tungumál og seljast í bílförmum. Parið hefur skrifað svo til eina bók á ári frá 2009 og í haust er væntanleg fimmta bók þeirra, Stalker (Eltihrellir), sem vonandi verður þýdd á íslensku hið snarasta. Sandmaðurinn frá 2012 kom út í  afbragðsgóðri þýðingu Jóns Daníelssonar á síðasta ári og er ómissandi sumarlesning.

Raðmorðinginn ógurlegi, Jurek Walter, hefur setið inni á lokaðri geðdeild í Svíþjóð í 13 ár þegar eitt meintra fórnarlamba hans finnst á lífi. Þrjóskasta lögga í heimi, hinn finnskættaði Joona Linna, tekur málið upp og þar með hefst hrikalega spennandi atburðarás sem lesandinn sogast inn í og endar með ósköpum.  Helstu persónur sögunnar eru listavel smíðaðar. Joona Linna er hörkunagli sem hefur fórnað lífshamingju sinni fyrir öryggi fjölskyldunnar, hann er ráðagóður og einbeittur, eldklár og gefur sig aldrei ef hann telur sig vera kominn á sporið.  Hann þaulþjálfaður í sjálfsvörn og bardaga í návígi að hætti ísraelska hersins  og bregður sér hvorki við sár né bana. Fyrri hluti bókarinnar fer í að rifja upp forsögu Jurekmálsins og það er ekki fyrr en eftir 150 blaðsíður sem Saga, hin aðalpersónan, birtist. Hún er yfirfulltrúi hjá Öryggislögreglunni og ekki minni jaxl en Jooni. Hún er fimur boxari, hárnákvæm skytta og sérmenntuð í yfirheyrslutækni auk þess að vera svo fögur að flestir „sem sjá hana fyllast undarlegum söknuði. “ (150). Hún fær það flókna verkefni að ná til Jureks Walters innan rimlanna og veiða hann í net sitt.

Að vera grafinn lifandi hlýtur að vera ein versta martröð sem til er og það er einmitt aðferðin sem Jurek Walter notar. Hann er stórhættulegur maður, skarpgreindur og snarbrjálaður. Jurek er haldið í algerri einangrun og starfsfólkið á geðdeildinni setur í sig eyrnatappa því  hann býr yfir seyðandi afli sem fær fólk til að skelfast hann og hlýða skipunum hans umyrðalaust. Í sögunni kemur skýrt fram að lög og mannréttindi eru að engu höfð á deildinni, sjúklingar eru beittir valdi og sprautaðir með lyfjum til að auðveldara sé að eiga við þá. Það hindrar Jurek samt ekki í ætlunarverki sínu og grimmd hans virðast engin takmörk sett.

Nokkrum hliðarsögum fer fram um leið og spennan vex og allt er þetta afar vel smíðað. Hinn þjóðsagnakenndi Sandmaður gegnir svipuðu hlutverki og Óli Lokbrá, en það sofnar enginn fyrr en þessi bók er á enda lesin. Langt er síðan ég hef lesið svo magnaðan reyfara og löngu eftir að ég lauk við hann velti ég enn fyrir mér örlögum persónanna. Og sagan er ekki búin,  enn meiri ógn og hryllingur bíða í næstu bók.

Svarti engillinn

GCU9N3GMUm helgina var haldið málþing til að heiðra minningu Matthíasar Viðars Sæmundssonar (1954-2004), fræðimanns og kennara í íslenskum bókmenntum við Hí. Matthías var eftirminnilegur karakter, ávallt var hann svartklæddur og dulúðugur, kennslustundirnar voru uppljómun, hann brýndi nemendur sína óspart og og skrifaði viðstöðulaust á töfluna í kennslunni. Afköst hans í fræðunum voru gríðarleg og sýn hans á bókmenntir skörp og djúp. Áhrifa hans gætir víða og ómögulegt að segja hverju hann hefði áorkað frekar hefði hann ekki látist um aldur fram. Í tilefni af málþinginu grúskaði ég í gulnuðum glósum úr HÍ og rifjaði upp gamla daga. Fyrir tuttugu árum, á vormisseri 1994, kenndi Matthías námskeið á M.A stigi sem hét Bókmenntir í lausu máli 1550-1800. Það var metnaðarfullt og krefjandi námskeið eins og allir kúrsar sem hann kenndi og svona lagði hann það upp:
„Á þessu námskeiði verður öðru fremur fjallað um bókmenntir og menningu tímabilsins frá 1750 og fram á öndverða 19. öld. Hugað verður að uppkomu „nútímalegs“ frásagnarskáldskapar með lestri og túlkun prentaðra og óprentaðra texta frá þessum tíma. Í því samhengi verður fengist við hugmyndir M. Bakhtins um „skáldsagnagervingu“ og samband epísks skáldskapar, rómönsu og skáldsðgu, með sérstöku tilliti til íslenskra aðstæðna. Jafnframt þessu verður fjallað um „sjálfsmyndun“ í ævisögum 18. aldar, uppkomu þeirra og tengsl við alþjóðlega ævisagnaritun. Í því samhengi verður hugað að tilurð og upplausn „kristinnar“ sjálfsmyndar með hliðsjón af verkum Foucaults, heilags Ágústínusar og G.G. Harpham. Námskeiðinu verður skipt í þrjá hluta:
1. Fyrirlestrar um bókmennta- og menningarsögu (6 vikur)
2. Sjálfsmyndunarfræði. Heimspekileg og táknfræðileg umfjöllun (4 vikur)
3. Verkefni og fyrirlestrar nemenda (3 vikur)…“

Er óhætt að segja að námskeiðið breytti fálmkenndri menntunarstefnu minni og fræðimennsku, ég smitaðist af eldmóði Matthíasar og lagði í framhaldi stund á 18. aldar fræði, tók síðan fleiri kúrsa hjá honum, skrifaði lokaritgerð undir hans leiðsögn um ferðasögur Íslendinga frá upphafi til 1835 og hef grúskað í þeim fræðum síðan.

Með mér á þessu námskeiði forðum daga voru m.a. Eirikur Gudmundsson, Steinunn Haraldsdóttir, Sigríður Þórðardóttir, Jón Özur Snorrason, Þröstur Helgason, Eva Hauksdottir, Halldóra Thoroddsen, Laufey Einarsdóttir, Guðlaug Gísladóttir, Svanhildur Gunnarsdóttir, Þ. Kári Bjarnason og Hermann Stefánsson, allt hörkulið og áhugasamir nemendur sem síðan hafa látið að sér kveða á ýmsum sviðum menningarinnar. Á þinginu héldu tveir nemendur sem voru á námskeiðinu áhugaverð erindi, þeir Hermann og Þröstur. Því miður náði ég að aðeins 1/3 af þinginu vegna anna í félagslífinu en hugga mig við að rúv var á staðnum. Ég bý enn að því sem Matthías kenndi um rof og samhengi, þekkingu, vald og skynsemi, ofbeldi, sársauka, dauða og geðveiki í bókmenntum fyrri alda. Minningin lifir um merkismanninn og engilinn svarta, Matthías Viðar Sæmundsson.

Hressar týpur

forlagiðSumarbækurnar streyma nú inn á markaðinn og fylla metsölulistana, léttar og spennandi, fljótlesnar, ódýrar kiljur sem fara vel í vasa. Flestar eru þýddar, misvel, en ein og ein frumsamin og því ber að fagna. Ein þeirra er Þessi týpa eftir Björgu Magnúsdóttur sem kom út nýlega. Bókin er sjálfstætt framhald af fyrstu bók Bjargar, Ekki þessi týpa, og segir frá fjórum ungum og hressum vinkonum í Reykjavík. Sjónarhornið í sögunni skiptist á milli þeirra fjögurra en þær eru ólíkar týpur, Inga er snobbaður lögfræðingur í úthverfi með fullkomnunaráráttu, Bryndís vanrækt alkabarn, Tinna er soldið óljós og Regína fyndin og forhert.  Sögumaður heldur utan um alla þræði, gefur öllum köflum lýsandi heiti og kynnir aðstæður í upphafi hvers þeirra með smáu letri þótt treysta mætti flestum lesendum til að ráða í efnið án þessara hjálpartækja. Í heild er sagan létt og skemmtileg aflestrar og auðvelt að gleyma sér í sumarhitanum við trylltan brúðkaupsundirbúning Ingu, vonlaust samband Bryndísar við lúðann Gumma, brussugang Regínu og hikandi fálm Tinnu í blaðamennsku og makaleit. Stundum er gengið fullhratt til verks við að ganga frá lausum endum í sögunni, t.d. í umsátri Rafns fjölmiðlastjörnu sem endar jafnsnöggt og það byrjaði og þegar Regína er tekin úr umferð með því að pakka henni ofan í farangursgeymslu. Margt er fyndið, bæði uppákomur og orðaskipti en það er líka slegið á viðkvæma strengi, stundum tekst það vel og stundum miður. Nauðgun og anorexía eru alvörumál sem afgreidd eru af fullmikilli léttúð. Ýmislegt er fyrirsjáanlegt í sögunni, s.s. hlutverk tengdamóðurinnar, hommans Jóns Ting og besta vinarins, Davíðs. Senur með Bryndísi og Regínu eru sterkastar enda mest spunnið í þeirra persónur. Sagan er aldrei leiðinleg og nær hámarki þegar brúðurinn tilvonandi grípur til örþrifaráða. Margt minnir á hressa unglingabók, bæði í byggingu, söguþræði og persónusköpun. Í málfari og stíl mætti sitthvað betur fara og fyrstu efnisgrein sögunnar (sem hér fer á eftir) og þeirri síðustu hefði að ósekju mátt eyða úr handritinu áður en bókin fór í prentun.

Er ég bara blind dúfa í voldugri krumlu sem kreppist allt í einu saman? Eða áttavillt dádýr sem veiðist í lásboga úti í skógi af því að það veit ekki í hvorn fótinn á að stíga? Flækir ef til vill fótleggina saman af taugaveiklun og endar nokkrum tímum síðar í bútum í ofni hjá þýskum skógarverði. Eða er þetta eitthvað allt annað? Hann á ekkert tilkall til athygli minnar en fær hana samt á þess að ég hafi nokkra stjórn á því (5).

Skvísubók eða unglingabók, merkimiðinn skiptir ekki öllu en það þarf alltaf að vanda sig. Björg á eftir að þroskast sem höfundur og sögumaður og það verður áhugavert að fylgjastmeð því, hana skortir hvorki hugmyndir né eldmóð.

 

Merkilegur pinni sem alkunnur var um allt land

Dægradvöl. ForlagiðBenedikt Gröndal Sveinbjarnarson (1826-1907) var fræðimaður og skáld, snillingur á mörgum sviðum en gekk illa að nýta hæfileika sína af ýmsum ástæðum. Hann ritaði sjálfsævisögu, Dægradvöl, sem prentuð var löngu eftir hans dag og Mál og menning gaf út nýlega í kilju í flokknum „íslensk klassík“ með skýringum og athugasemdum Ingvars Stefánssonar úr útgáfunni frá 1965. Dægradvöl er eitt af lykilverkum íslenskrar bókmenntasögu. Hún skipar sérstakan sess meðal sjálfsævisagna, m.a. vegna þess að Gröndal hlífir engum í frásögninni, allra síst sjálfum sér, og vegna þeirra áhrifa sem hún hefur haft á íslenskrar bókmenntir, t.d. á skrif Þórbergs Þórðarsonar. Nú síðast varð lítið atvik sem minnst er á í verkinu kveikja að skáldsögunni Sæmd eftir Guðmund Andra Thorsson (355-6). Dægradvöl hefur varðveist í handriti í Landsbókasafni, bæði í styttra uppkasti og sem rúmlega 500 blaðsíðna endurgerð með fíngerðri og fallegri rithönd Gröndals. Textinn er innblásinn, andríkur og meinfyndinn, með neðanmálsgreinum, útstrikunum og innskotum, hann flæðir viðstöðulaust fram og mörgu ægir saman: minningum, skáldskaparpælingum, samfélagsgagnrýni, mannlýsingum og  vonbrigðarausi; og allt á gullaldarmáli.

Sögunni er skipt í kafla eftir tímaröð.  Æskuárunum er lýst  í skipulegum texta, sem morar af margs konar staðar- , náttúru- og mannlýsingum. Í gegnum þær glittir í lítinn strák, sílesandi og teiknandi, sem þráir ást og viðurkenningu og særist í samskiptum sínum við annað fólk  enda „ekki vanur að vera með mönnum“ eins og mamma hans sagði (98). Skemmtilegar eru lýsingar hans á skólalífinu á Bessastöðum, bæði á hrekkjum piltanna, kennurunum og kennsluháttum.  Sjálfur segist hann vera latur meðalsluksari og þegar hann útskrifast er hann stefnulaus og óráðinn um framtíðina og foreldrar hans láta hann sjálfráða: „en hefði nokkur maður þurft leiðbeiningar eða áminningar, þá var það ég; lífið var fyrir mér eins og fagur draumur, ég vissi ekkert, hvað ég vildi, ég hafði enga hugmynd um embættislestur, og mér datt ekki í hug, að maður þyrfti að vinna fyrir sér; allt sem ég gerði, það gerði ég út í bláinn, tilgangslaust, einungis mér til gamans eða einhverrar ánægju“ (155). Eins og glópur fór hann í háskólann í Kaupmannahöfn,  var áhugalaus við námið  enda stundaði hann það án nokkurs takmarks eða tilgangs.  Gröndal segir þegar hann horfir um öxl að Hafnardvölin hafi  haft slæm áhrif á sálarlíf hans, valdið „alvöru hans undir niðri“ þótt hann væri „glaður ofan á og haft gaman af lífsnautn og fyndni“ (185). Rúmlega þrítugur hefur hann ekki lokið neinu háskólaprófi, slarkað og sukkað, eitthvað ort og skrifað en ekkert af viti,  „sundurtættur af sorg og eymd“. Um hríð dvaldi hann í klaustri án þess þó að fá nokkra sáluhjálp en náði að einbeita sér að skáldskap. Loks lauk hann prófi í norrænum fræðum, fyrstur Íslendinga, náði sér í konu og gerðist kennari í Reykjavík en missti konuna, hraktist svo frá kennarastarfinu vegna þunglyndis og drykkjuskapar, og harkaði ýmislegt upp frá því, skrifaði, orti og teiknaði, einmana og fátækur. Allt þótti honum sér andsnúið og enginn vildi neitt hafa að gera með „þennan merkilega pinna sem alkunnur var um allt land“ (365). Undir lok sögunnar er tímaskynið farið að riðlast og tíminn hleypur frá honum. Hann reynir að skapa heild úr smáatriðum, minnisleiftrum og gloppóttum brotum en hrekst alltaf út í óreiðu og stefnuleysi í skrifunum sem enda síðan snögglega, á dæmigerðum bituryrðum um „hvernig ég var flekaður, með refjum og lygum og yfirgangi…“ (392).

Fánýti, vonbrigði og sársauki gegnsýra ævisöguna og  einmanakenndin er leiðarstef. Gröndal er  útilokaður, beiskur og vonsvikinn,  dægradvölin snýst upp í dægurþras. Brugðið er upp óvægnum myndum af t.d. Jóni Sigurðssyni, Fjölnismönnum, Matthíasi Jochumssyni, Grími Thomsen og fleiri kunnum 19. aldar mönnum sem og alþýðufólki samtímans, og gagnrýnum lýsingum á aldarfari og tíðaranda. Fræg er lýsing hans á rímnaskáldinu Sigurði Breiðfjörð, og örlögum hans: „Sigurður var gildur meðalmaður, ljótur og luralegur, og auðsjáanlega spilltur og tútinn af slarki; hann gekk á grófum kalmúksfrakka og var fullur, þegar hann gat. Hann dó úr sulti á lofti í „Hákonsenshúsi“, Íslendingum til sóma“ (92).

Það kemur skýrt fram í sögunni að Gröndal upplifir sig öðruvísi en aðrir menn. Hann stóð alltaf í skugga föður síns, Sveinbjarnar Egilssonar, skálds og þýðanda, þótt hann nyti góðs af orðstír hans í mörgu. Hann passaði hvergi inn, tilheyrði hvorki menntamannaklíkunni sem skipti með sér embættum og bitlingum í samfélaginu, þjóðskáldunum né alþýðu manna. Í Dægradvöl birtist ráðvilltur og vanmetinn snillingur, viðkvæmur sveimhugi og ídealisti í fjandsamlegu og þröngsýnu samfélagi sem einkennist af stéttaskiptingu, klíkuskap og  kjaftagangi. Alla tíð var Gröndal ósáttur við sinn hlut og það brýst út í sögunni, í kæruleysi, biturri kaldhæðni og sárri öfund yfir velgengni annarra. En hann fegrar ekki mynd sína heldur leyfir sér alltaf að vera hann sjálfur, fúllyndur en fyndinn karl sem á endanum hætti að vonast eftir langþráðri viðurkenningu og grúfði sig yfir hugðarefni sín í litlum kofa út við sjó.

Mannlýsing

Jón landlæknir var meðalmaður á hæð og vel þrekinn og sterklegur, ekki feitur, sköllóttur snemma, með mikið kinnskegg; hann var margfróðastur manna um allt sem fram fór í heiminum og lagði sig mest eftir ensku; má vera að Magnús í Viðey hafi haft áhrif á hann því Magnús var mesti enskumaður. Jón átti margar góðar bækur, einkum um lækningar og náttúruvísindi en einnig söguleg verk, og var hann vel að sér í hvívetna þótt ekki væri hann beinlínis vísindamaður. Hann var sá ótrauðasti og ötulasti læknir sem hugsast getur og vitjaði sjúklinganna hvað sem það kostaði, endar var hann sterkur og ákaflega heilsuhraustur, hófsmaður mesti, skemmtinn og glaðvær og jafnlyndur; hann óð Hraunsholtslæk í beltisstað í hörkugaddi og í annað sinn var hann sóttur frá Ráðagerði eða Gróttu um nótt í vetrarhörku; beið maðurinn eftir  honum og hélt hann væri að búast á stað; en eftir nokkuð langa stund kemur Jón þar að honum fyrir utan húsið, og var þá kominn aftur utan af nesinu. Innan húss var hann afskiptalítill, eða sýndist vera. Elín Thorstensen  var skörungur mikill, stór og fönguleg, og höfðingleg sem hún átti ætt til, og undir eins fannst einhver höfðingjabragur þegar inn var komið í „Doktorshúsið“. Þrír voru „drengirnir“, Jónas, Stefán og Theodór; dætur tvær: Ragnheiður og Guðrún. Við Jónas vorum hér um bil jafn gamlir og urðum brátt vinir þótt við værum ólíkir að eðli því hvor hefur fundið hjá öðrum það sem sig vantaði; hann er einn af þeim fáu – kannski sá eini, sem ég get kallað vinar nafni, og hélst það meðan hann lifði.

Dægradvöl, 2014:87-88

Dægradvöl

Dægradvöl eftir Benedikt Gröndal Sveinbjarnarson (1826-1907) er nýkomin út í kilju, merktri „íslensk klassík“ (síðast birtist hún á rafbók 2010). Ég er alveg dottin ofan í hana og er með ritdóm í smíðum sem birtist í Kvennablaðinu fljótlega. Dægradvöl er eitt af lykilverkum íslenskrar bókmenntasögu, á gullaldarmáli, fyndin og fróðleg og einstök meðal íslenskra sjálfsævisagna, því Gröndal hlífir engum í samtíðarspegli sínum, síst sjálfum sér. Í grúski mínu rakst ég á þessa mynd af Gröndal (eftir Ólaf Th Ólafsson), hún er táknræn og doldið falleg. Bóhem með sveitalegt skólasetrið í bakgrunni, bókamaður og fagurkeri sem sker sig úr umhverfi sínu.

 

Image

Fyndin bók

Langt er síðan ég hef lesið jafnfyndna, beitta og stórskemmtilega bók og þessa, Hermann (1989) eftir Arnmund S Bachman. Um hann segir í Mbl. 10.júní 1999: „…Arnmundur S. Backman hæstaréttarlögmaður, andaðist í september síðastliðnum, langt um aldur fram. Hann var þjóðkunnur sem lögmaður, lögfræðiráðgjafi og aðstoðarmaður ráðherra og beitti kröftum sínum einkum í þágu þeirra sem minna máttu sín. Hæfileikar hans á sviði lista komu snemma í ljós. Hann hafði þá tónlistargáfu að geta spilað á svo til hvaða hljóðfæri sem var, auk þess sem hann var góður söngmaður. Þegar sem unglingspiltur var hann farinn að leika fyrir dansi. Síðan var hann meðal stofnenda og félaga í Busabandinu í Menntaskólanum á Akureyri, þjóðlagatríóinu Þremur háum tónum og Eddukórnum. Hann samdi einnig sönglög við ljóð ýmissa skálda. Arnmundur byrjaði ekki að sinna ritstörfum af alvöru fyrr en hann var kominn á fimmtugsaldur, enda þótt hann hefði alla tíð skrifað mikið, bæði skáldskap og annan texta. Frá hans hendi komu, að honum lifandi, tvær skáldsögur, Hermann (1989) og Böndin bresta (1990), og tvö leikrit, Blessuð jólin og Maður í mislitum sokkum. Fyrir síðustu jól kom út síðasta skáldsaga hans, Almúgamenn“. 

Ekki láta Hermann ykkur úr greipum ganga ef þið verðið svo heppin að rekast á eintak.

 

Árni Magnússon

Eigi að lýsa útliti hans, þá var hann með stærstu og hæstu meðalmönnum, holdugur og þrekinn en hafði nettar og smáar hendur. Samsvaraði sér vel í andliti, var jafnleitur, bar með sér persónuleika fyrirmanns, sem er yfir aðra settur. Hann var svartur á hár, skegg og augabrýr, lét krúnuraka hvirfilinn. Var nokkuð langleitur í andliti, fulllur að vöngum, hvítleitur, ekki bleikfölur (…). Augun voru venjuleg og blá, hvorki svört, gul eða grá, og voru líkt og nokkuð kyrrstæð, augnaráðið stillt og óhvikult. Þó var líkt og hann hefði einhver skugga yfir augu og augabrúnum, eitthvað sem gefur í skyn að leyndarmál liggi á hjarta. Nefið var nánast beint og munnurinn venjulegur, að öllu samanlögðu var allt andlitið fullkomið og hver líkamshluti í samræmi við annan. Og svipurinn sýndi stöðuglyndi, alvörugefni og íhygli, það er að segja, andlit hans hæfði og sýndi lærðan og atkvæðamikinn mann. Hann var ekki fljótmæltur, hafði áhersluþunga líkt og hann vildi festa allt sem hann sagði í hug viðmælanda síns. Hann var nokkuð hægur í hreyfingum og augnatilliti en öruggur og einnig hafði hann ákveðið og fast göngulag. Allur líkami hans var gildur, þykkur og karlmannlegur. Að öllu samanlögðu var maðurinn jafn traustur að útliti sem innræti og bar þess sýnilegan vott.

Ævisögur ypparlegra merkismanna eftir Jón Ólafsson úr Grunnavík

Úr Draumi um Ljósaland, 1943

Hvers vegna er konan svo viðkvæm fyrir sæmd mannins? Hvers vegna hefur hún frá örófi alda brýnt hann til dáða, jafnvel att honum útí hermdarverk, ef hún hefur álitið, að hugrekki hans og karlmannlegt atgervi yrði að öðrum kosti vefengt og orðstí hans hætta búin? er það ekki vegna þess, að heiður mannsins er um leið heiður hennar og líf – ódauðleiki hennar? Á öllum öldum hefur verið spurt, hvers móðir, hvers systir, hvers kona, hvers dóttir hún sé, við hlið mannsins hefur sagan skipað henni sess, sem einstaklings hefur hennar sjaldan verið getið. Og þótt hún hafi nú vaknað til skilnings á því, að hún geti ráðið yfir ævikjörum sínum, skapað sér nafn og sögu, lifir þó í blóði hennar þessi arfur frá hundruðum formæðra, þessi krafa um að maðurinn sé henni meiri, hann hafi ekki aðeins styrkari arm, heldur einnig sterkari vilja, heilli hug, hann sé athvarf hennar og upphefð, hann eigi að vera tákn þess, sem bezt er á hverjum tíma. – – –

Þórunn Elfa Magnúsdóttir 1943

Draumur um Ljósaland II, bls 305

Image

Þórunn Elfa (1910-1995)

Mynd úr safni Morgunblaðsins