Stebbi

Kannski er bara kominn vorfílingur i mig.

En ég tileinka þetta lag minningu Stefáns Más Guðmundssonar.

Stebbi var svili minn um langa hríð og síðan góður vinur í áratugi. Alltaf var gaman að hitta hann enda afar heillandi persónuleiki. Síðast sá ég hann í Verkmenntaskóla Austurlands í október., á þönum að sinna sínu starfi, geislandi af þeirri orku, góðvild, húmor og gleði sem jafnan einkenndu hann. Hann var hugmyndaríkur, drífandi, jákvæður og traustur mannvinur sem gerið lífið skemmtilegra. Stebba er saknað af öllum sem hann þekktu og heimurinn er lítlausari án hans.

 

Einarður ljóðabálkur um ást og ummyndun
Gagnrýnandi Víðsjár segir nýja ljóðabók Soffíu Bjarnadóttur vera einarðan og kröftugan ljóðabálk, um ást, sársauka og ummyndun á öllum tímum. „Í bókarlok hefur vakning átt sér stað og endurfæðing orðið.“

eg-er-her_kapa-500x638

Steinunn Inga Óttarsdóttir skrifar:

Ljóðabók eftir Soffíu Bjarnadóttur (1975), Ég er hér, kom út á dögunum. Áður hefur Soffía sent frá sér ljóðabókina Beinhvíta skurn (2015) og skáldsöguna Segulskekkju (2015). Ég er hér kveikti hugrenningatengsl hjá mér við magnaða ljóðabók sem ég fékk í stúdentsgjöf á níunda áratugnum og hef alltaf gluggað í af og til síðan. Þegar þú ert ekki (1982) eftir Guðrúnu Svövu   Svavarsdóttur og lýsir ferlinu frá örvæntingu vegna forsmáðrar ástar til sáttar og nýs upphafs, líkt og ljóð Soffíu gera þrjátíu og fimm árum síðar. Bókin vakti mikla athygli á sínum tíma fyrir einlæga tilfinningatjáningu og kjarkaða hreinskilni auk þess sem það fór ekki dult, eins og sést í ritdómum og viðtölum, að ljóðin snerust um skilnað Guðrúnar Svövu og Þorsteins frá Hamri. Sjálf sagði Guðrún Svava um bókina í viðtali í Helgarpóstinum að ljóðagerðin hafi verið tilfinningaleg útrás fyrir hana og hún hafi verið að „yrkja sig frá angri“.

Að yrkja sig frá angri er sígilt þema sem birtist hvarvetna í menningarsögunni en er alltaf nýtt fyrir hverjum og einum. Nægir að nefna verk Vatnsenda-Rósu, Bjarkar eða  Béyoncé sem dæmi um slíka orðræðu ástarinnar og tilfinningalegt flæði í skáldskap. Ljóð Soffíu Bjarnadóttur fjalla um angrið og  um þessa ást sem manni helst svo illa á, sem kviknar svo ljúflega en kulnar síðan og skilur eftir sig rjúkandi rúst.

Á titilsíðu ljóðabókar Soffíu er býsna löng skilgreining á orðinu „Bardo“, sem er sá staður sem sálin ferðast á milli dauða og endurfæðingar og felur í senn í sér óvissu og endalausa möguleika samkvæmt tíbetskri lífsspeki. Þetta er staður sem við höfum öll verið á; samastaður  þar sem er hægt  að skríða í skjól þegar á móti blæs; þegar ástarsorgin nístir hvað sárast.

Á meðan skáldskapurinn læknaði angur Guðrúnar Svövu forðum, lækna ljóð Soffíu ekki neitt því það er ekki nein lækning til (60). Guðrún Svava orti ljóst og skýrt um sínar ástarraunir en ljóðheimur Soffíu er sannarlega torræður og krókóttur. Strax í upphafi er dregin upp mynd af taugakerfi sem hangir í einni flókabendu um borgina Kaoz, rafmagnið fer af í sífellu og hundar gelta, tónninn er sleginn fyrir óreiðu og stríðsástand. Þetta er undirstrikað með myndum, endurtekningum og táknum eins og sári, blóði og beinum, myrkri og skuggum. Og það er engin tæpitunga töluð:

„Ástin er brútal
skítug og falleg
brundandi þoka
yfir þvottahúsum heims
ríður ídealisma í rassgat
gott á allar hugmyndirnar
þær eru hálar
renndu þér niður
slepptu takinu
fegraðu sóðaskapinn
hér mætist myrkur og ljós
þú tekur mig alla
sættu þig við staðreyndir
þú ert ofurseldur
ég sé það
ég sé þig.“
(16)

Ljóðmælandinn hefur gefið og tekið, bráðnað af ást og tærist síðan upp. Myndmálið er líkamlegt og kvenlegt; hvítkölkuð bein og kvikrauðar æðar eru strengdar til himins á þvottasnúru (45), geirvörtur og tittlingur eru skýr í minninu; hár vex, magasýrur malla og blóð ólgar og rennur í stríðum straumi.

Ástin er eins og hún hafi farið í gegnum hakkavél, hún er umbreytt, tætt og óþekkjanleg. Hún er „mess“, hún er lykt, hún er slím og brundur. Hún er sár sem verður til við flókna skurðaðgerð og ekkert verður aftur eins. Skírskotað er til síðusárs eins og þess sem Jesú fékk forðum en víða eru klassískar vísanir í Biblíuna, t.d. frasar eins og „ég boða yður mikinn fögnuð“ og  „Mig þyrstir“ sem kemur endurtekið fyrir og tengist grundvallarþrám og þúsund ára gömlum sögnum. Stormasamt ástarsambandið hefst að nýju á föstudaginn langa og innsiglishringur úr Ljóðaljóðum Salómons markar síðan endalok þess. Soffía sækir innblásturinn víða en það er einhver ríkjandi þörf á guðlegri nánd.

„ég er hér
fyrir þig
fyrir guð

ég er hér“
(29)

Víða er hægt að grípa niður og dvelja við myndir og orð í ljóðum Soffíu, t.d. þegar húðin er myndhverfð sem kafarabúningur, blóð brýst út, myndar slóða og rauðan þráð sem verður að rauðu tvinnakefli; hárið vex niður eftir öllum líkamanum og verður veiðihár og síðan þéttofin hárskurn sem umlykur mann. Áhrifarík mynd af nekt, einmanakennd og varnarleysi (36-37).

Að fálma sig í gegnum tákn og myndir Soffíu er ekki auðvelt. Þau virðast ansi sundurleit við fyrstu sýn en eru tengd og samofin þegar að er gáð. Svartir steinar, tími og trjágreinar, þyrnigerði… og svo er einhver sem hvílir svo falleg í lokaðri kistu; er það ástin, ævintýrið, endurminningin? Ástarsambandið er heitt og  innilegt þegar allt leikur í lyndi, viský er þambað og riðið útí eitt en það er stormasamt og það er eitthvað að. Slæmir fyrirboðar eru á stjái:

„Í nótt dreymdi mig aftur rottur
þær átu fræ beint úr lófa mínum
nörtuðu í gegnum sinar inn að beini

þessi eilífi brundur
í svarthvítri fortíð

ég munda fallegasta vopnið
það hættulegasta.“
(38)

Ljóðabókinni er skipt í tvo hluta með tilvitnun í Black Lake af plötu Bjarkar, Vulnicura, en hún fjallar sömuleiðis um forsmáða ást og sársaukafullan skilnað (Björk kemur líka við sögu fyrstu ljóðabók Soffíu). Í seinni hluta er ástarsambandið búið, sárindin gerð upp, búið að segja öll reiðiorðin; ástmögurinn með arnarnefið er farinn með skyrtuermi flaksandi úr opinni ferðatösku; umskipti og hreinsun taka við. Búið að fara niður níu hringi helvítis, brenna og rísa upp aftur. Þessi hluti bókarinnar er samfelldari og heilsteyptari en sá fyrri, hér raðast tákn og myndir úr fyrri hluta fallega saman. Það verður að nefna kolateikningar Sigtryggs Berg Sigmarssonar sem prýða bókina, þær eru riss eða krot, kaótískar og einfaldar í senn, og endurspegla algjörlega það hugarástand sem ríkir í ljóðunum (líkt og í bók Guðrúnar Svövu sem hún myndskreytti sjálf, síðasta myndin er af hönd sem er orðin heil).

Ég er hér, er einarður og kröftugur ljóðabálkur, um ást, sársauka og ummyndun á öllum tímum. Í bókarlok hefur vakning átt sér stað og endurfæðing orðið. Ljóðmælandi hefur gengið í gegnum helvíti en getur nú sleppt takinu á Bardo-inu og horft fram á frelsi og nýja möguleika. Líkt og í myndbandi Bjarkar við Black Lake þar sem hún gengur út úr helli í átt til nýrra tíma, er „dökkur dropahellir“ (66) fortíðar nú að baki, og hjartað er „nánast heilt. Nánast.“

Bókmenntagagnrýni · Menning · Víðsjá

Víðsjá, 21.mars 2017

Alls konar kerlingar

hsku201642

Komið hefur á daginn að konur eiga stærri þátt í menningararfinum en áður hefur verið talið. Á síðasta ári kom út í tilefni af 100 afmæli kosningaréttar kvenna safnritið Konan kemur við sögu þar sem fræðimenn fjalla um konur og kvennamenningu í aldanna rás.

 Alls eru 52 stuttir og snarpir pistlar í bókinni sem allir fjalla um konur á einn eða annan hátt. Við sögu koma „alls konar kerlingar“; bæði kvæða- og sagnakonur, skáldkonur og konur í bókmenntum; rímur af konum og eftir konur, handrit kvenna og handrit skrifuð af konum og fyrir konur. Pistlarnir eru áhugaverðir og skemmtilegir bæði fyrir fræðimenn og aðra áhugamenn um bókmenntir og menningarsögu. Nefna mætti sem dæmi stutta grein um afbyggingu hugtaksins kvenþjóð eftir Guðrúnu Nordal, um uppruna orðsins kona eftir Þórdísi Úlfarsdóttur og merkingu orðsins kerling eftir Guðrúnu Kvaran; um orðabókarstörf bæði Halldóru Jónsdóttur og Bjargar C. Þorláksson, frásögn af hinni sérlunduðu Guðnýju Snorradóttur sem bjó í Ambáttarhól og gekk í buxum og um ýmsar hagmæltar konur.  Ein þeirra er Helga Þórarinsdóttir (1797-1874) frá Hjallalandi í Vatnsdal en talið er að hún hafi verið innan við fermingu þegar hún orti vísuna um Litlu-Jörp sem varð landsfleyg:

„Litla Jörp með lipran fót
labbar götu þvera.
Hún mun seinna á mannamót
mig í söðli bera.“

(78)

Vísa Helgu hefur oft verið eignuð körlum, bæði prestum, hestamönnum og góðskáldum.  Kristján Eiríksson segir í pistli um Helgu:

„Og reyndar má telja nokkuð öruggt að minna hafi verið hirt um kveðskap kvenna en karla. Fyrir því eru ýmsar ástæður og eru þessar helstar: Konur nutu á þessum tíma minni menntunar en karlar, og nær óþekkt var að þær færu í langskólanám. Kynni þeirra af samtímakveðskap á erlendum málum voru því lítil sem engin. Þá lá það í tíðarandanum, og hafði gert um aldir, að konur ættu fremur að njóta skáldskaparins en karlar að skapa hann. Vegna þess munu konur síður hafa flíkað skáldskap en karlarnir.“

(76-77)

Guðrún Laufey Guðmundsdóttir segir hins vegar í pistli sínum, „Söngva-Borga og Galdra-Manga, um íslenskar kvæðakonur fyrri alda“ að konur hafi einnig verið virkir þátttakendur í veraldlegum söng og kveðskap „og jafnvel gefið körlunum lítið eftir á því sviði“ (118).

Þá er merkileg frásögn Soffíu Guðnýjar Guðmundsdóttur af spássíukroti í gömlu handriti sem varpar nýju ljósi á skriftarþjálfun kvenna forðum daga og skemmtileg ábending frá Guðrúnu Ingólfsdóttur um að Fljótsdælasaga er eina Íslendingasagan sem hefst á nafni konu: „Þorgerður hét kona. Hún bjó í Fljótsdal austur“ (79).

Er þá fátt eitt nefnt af fjölbreyttu og áhugaverðu lesefni sem finna má í Konan kemur við sögu. En hvert skyldi vera elsta bókmenntaverkið sem vitað er til að íslensk kona hafi samið og er varðveitt? Engar óvéfengjanlegar heimildir eru  fyrir hendi um aðkomu kvenna að ritun sagnaarfsins en ljóst þó er að kona hefur ort Landrés-rímur á 15. öld, segir Haukur Þorgeirsson í pistli sínum (48) enda talar hún um sjálfa sig í mansöng (eins konar inngangi) rímunnar.

„Geystur harmur í Gríðar vindi gjörir mig hljóða,
Valtýrs skal eg því vínið bjóða,
Vil eg enn gleðja fleina rjóða.

Gríðar vindur: hugur; Valtýrs vín: skáldskapur; fleina rjóðar: menn.“

(49)

Það væri kærkomið að rímur þessar yrðu gerðar aðgengilegar almenningi á vef stofnunarinnar sem fyrst og sama má segja um margt af því efni sem fjallað er um í bókinni.

Sú hugsun sækir að við lesturinn að til er ógrynni af dýrmætu efni sem liggur í handritum, órannsakað og óútgefið, sem gæti gefið svo miklu fyllri mynd af kvennamenningu fyrri tíma. Miðað við allt það áhugaverða efni tengt konum sem kynnt er í þessari bók má ætla að hægt sé að fylla margar slíkar og best væri að svona bók  kæmi út á hverju ári? Það er spennandi tilhugsun að viðtekin mynd af menningararfinum gæti breyst við að skoða þátt kvenna sérstaklega.

En það verður að segjast að hönnun og umbrot bókarinnar er umdeilanlegt. Textarnir eru ýmist í einum dálk eða tveimur, ósamræmi er í staðsetningu titla og númera pistlanna  sem kemur ekki vel út, myndir eru furðu stórar, sumar eru settar upp á rönd og línurit sem fylgja grein Steinþórs Steingrímssonar um starfsheiti eru slitin úr samhengi og birt á svörtum grunni sem stingur í augu. Laus hlífðarkápa sem fylgir nýtist illa eftir að bókin hefur verið opnuð. Bókarkápan er hins vegar falleg með mínimalískri teikningu af fornu Maríulíkneski frá Eyri í Skutulsfirði. Hugsanlega hefði farið betur á því að hafa bókina með harðspjöldum, jafnvel bundna í mjúkt geitaskinn með gylltum kili. Innihaldið á það fyllilega skilið.

Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, 2016

Ritstjórar: Svanhildur María Gunnarsdóttir og Þórður Ingi Guðjónsson

191 bls

 

Birti í Kvennablaðinu, 8. mars 2017

SKAM-æðið

Nú geisar SKAM-æði á Íslandi. Allir hafa séð þessa norsku sjónvarpsþætti, allir elska þá, ungir sem aldnir. Yfir sjö þúsund manns eru í íslensku SKAM-aðdáendagrúppunni á facebook. Þrjár seríur eru í sarpinum á Rúv og sú fjórða á leiðinni. Og ef maður byrjar að horfa, er engin leið að hætta.

SKAM segir frá nokkrum unglingum í Hartvig Nissen-menntaskólanum í Ósló. Í fyrstu tveimur þáttaröðunum eru hressar stelpur að unglingast, hamast í símanum og tölvunni, verða ástfangnar, djamma og sofa hjá. Þær eru líka að reyna að þóknast, fá viðurkenningu, vera mjóar og vinsælar en ekki druslur. Í þriðju seríu er kastljósið meira á strákunum, sem eru nokkurn veginn í sama gírnum . Þetta hljómar kannski ekki sérlega spennandi eða frumlega, hvað er það við þetta efni sem verður til þess að það fer eins og eldur í sinu um alla heimsbyggðina?

Það er markaðssetningin og máttur samfélagsmiðlanna sem skapa þessar gríðarlegu vinsældir. Áður en þættirnir fóru í loftið voru þeir kynntir á heimasíðu þáttanna og öllum samfélagsmiðlum og markhópurinn var aðallega ungar stúlkur. Aðalpersónur þáttanna eru með instagram og facebook-prófíl sem þúsundir fylgja þar sem má sjá efni úr skálduðu lífi þeirra á degi hverjum áður en það birtist svo í heild í sjónvarpinu/netinu. Allt gerist hægt í þáttunum sem eru í dogmastíl, það eru langar þagnir, svipbrigði sem fá svigrúm og slómó-senur sem skapa stemninguna og tilfinningu fyrir rauntíma, raunsæi og trúverðugleika. Átta manna harðsnúið lið sér svo um að halda samfélagsmiðlunum á fullu stími allan sólarhringinn. Samt er þetta ódýrasta þáttagerð sem NRK hefur nokkurn tímann ráðist í.

Handritshöfundurinn, Julie Andem, lagði á sig mikla rannsóknarvinnu áður en hún skrifaði þættina. Hún las ótal skýrslur um hag og líðan unglinga og tók viðtöl við fjöldann allan af norskum skólakrökkum til að komast sem næst veruleika þeirra. Handritið er líka ansi gott,  bæði sannfærandi, dramatískt og fyndið en líka sárt. Margar persónanna bera harm í hjarta og þær eru einar á báti, eiginlega munaðarlausar eins og t.d. bæði Noora og William. Þarna er allt þetta vandræðalega frá unglingsárunum sem allir kannast við, eins og bólur, blankheit og standpína. Og Skömmin er alls staðar, í hremmingum Nooru, í sjálfsmynd Vildu, að Eva stakk undan Ingrid og er alltaf blindfull í partýum, í kynhneigð Isaks og fortíð Williams. Múslimastúlkan Sana hins vegar skammast sín ekki fyrir neitt og Chris, sú þybbna, er algjör nagli með sjálfstraustið í lagi. Eskild, meðleigjandi Nooru og seinna Isaks, er afar vel gerð persóna, bæði fyndinn og klár, og svo er hjúkrunarfræðingurinn í skólanum frábær karakter.

Skömmin setur mark sitt á líf allra, líka kynlífið enda vita allir að norskir strákar sleikja ekki píkur þótt þeir vilji hins vegar ólmir fá tott. Í þáttunum er fjallað um mikilvæg mál á mannlegum nótum, svo sem staðalmyndir, fordóma, lystarstol, femínisma og hrelliklám.

Það er mikill kostur að karakterarnir eru venjulegir í útliti. Sumir eru laglegir en ekki eins og í mörgum amerískum sjónvarpsþáttum þar sem áherslan er á hár, förðun og merkjaföt og allir líta eins út. Og það er enginn hamingjusamur hollywood-endir á hlutunum í Skam. Heyrst hefur að í bígerð sé að gera ameríska útgáfu af þáttunum, sem er algjör katastrófa þar sem Skam er einmitt andsvar við sápuóperum Kananna þar sem fólk er matað á glysi.

Þýðing Matthíasar Kristiansen á fyrstu tveimur þáttaröðunum er ansi klaufaleg og gamaldags en Erla E. Völudóttir þýðir þriðju seríuna lipurlega. Ennþá er hægt að sjá þættina á rúv.is en að hika er sama og að tapa því þeir verða þar ekki til eilífðar.

Leyfðu ljúfum markaðsöflum að heilla þig með Skömm, taktu prófið HÉR; hvaða SKAM-persóna ert þú?

Það sem ég tala um þegar ég tala um þýðingar
haruki-murakami

Ljósmynd: Runners World

Ímynd rithöfundarins fræga, Haruki Murakami, er maður sem heldur sér til hlés, ritar dularfullar skáldsögur og lætur ekki uppskátt um eigin hag. Það var því óvænt ánægja þegar hann sendi frá sér bókina Það sem ég tala um þegar ég tala um hlaup (á frummáli: Hashiru Koto ni Tsuite Kataru Toki ni Boku no Kataru Koto) þar sem hann lýsti tildrögum þess að hann byrjaði að skrifa skáldverk ásamt djúpri ástríðu sinni fyrir hlaupum. Um leið og hann segir frá sínum bestu sprettum, æfingum, keppni og maraþoni lýsir hann því hvernig hann hugsar og heldur dampi í þrotlausri vinnu sem rithöfundur. Hlaupabókin er því hvorki venjuleg hlaupadagbók, ævisaga né hefðbundin minningabók þótt undirtitill hennar sé Endurminningar (Memoirs) en vissulega er hún blanda af þessu öllu.

Er hann ofurmenni?

Hlaup eiga þolið, einbeitinguna, álagið og samkeppnina sameiginlega með þrotlausu starfi rithöfundarins. Murakami fer á fætur kl 5 að morgni, borðar grænmeti og fisk og reimar svo á sig hlaupaskóna hvernig sem viðrar. Svo situr hann við skriftir tímunum saman og er kominn í háttinn um tíuleytið á kvöldin. Ekkert fær haggað rútínunni sem er honum lífsnauðsynleg. Murakami er ekkert ofurmenni, hann predikar ekki yfir lesendum að hlaup séu endilega lausn við öllum vanda, heldur segir hreinskilnislega frá því hvernig reglusemi, hreyfing og einfalt mataræði auðvelda honum lífið og stuðla að velgengni hans sem rithöfundar og manneskju. Hann hefur skrifað á annan tug skáldverka sem öll hafa slegið í gegn, hefur hlaupið 25 maraþon á ævinni og hann er hvergi nærri hættur.

Murakami-æði um alla heimsbyggðina

Murakami er stórt nafn í heimsbókmenntunum og segja má að eins konar æði hafi gripið um sig síðustu ár (1,2 milljón „læk“ á facebook-síðunni hans) og er Ísland ekki undanskilið. Hann hefur meira að segja komið hingað til lands, því hann var gestur á bókmenntahátíð í Reykjavík 2003. Aðdáendur Murakami vænta þess á hverju ári að hann fái nóbelinn í bókmenntum en dómnefndin hefur látið sér fátt um finnast hingað til.

Verkum Murakami, skáldsögum og smásögum, má gróflega skipta í tvennt. Annars vegar skrifar hann sálfræðilegar vísindaskáldsögur, hins vegar tilvistarlegar ástarsögur. Hlaupabókin sker sig því verulega úr höfundarverki hans. Fimm skáldverk eftir Murakami komu út á íslensku í sérlega vönduðum þýðingum Ugga Jónssonar á árunum 2001-2006 og eitt í ágætri þýðingu Ingunnar Snædal 2014.  Að þýða bækur Murakami, hvort sem það er úr japönsku eða ensku, er ekkert áhlaupaverk og mun erfiðara en það virðist við fyrstu sýn.

Þýðingardæmi

Hlaupabókin kom fyrst út í Japan 2007 og einn helsti þýðandi Murakami, Peter Gabriel, snaraði henni á lipurlega  á ensku. Íslensk þýðing Kristjáns Hrafns Guðmundsonar, sem sennilega er upp úr þeirri ensku, er því miður ansi brokkgeng. Textinn í Hlaupabókinni er vissulega ekki eins mystískur og fágaður og í skáldsögum Murakami en hann er samt myndrænn og heimspekilegur eins og höfundarins er von og vísa. Það skilar sér ekki í þýðingunni, auk þess sem enskan smitar textann víða. Of oft eru t.d. notuð eignarfornöfn að enskum sið þar sem engin þörf er fyrir þau á íslensku (líkami minn, líf mitt, barinn minn, skórnir mínir) og sums staðar er orðalagið beinlínis klúðurslegt, eins og sjá má af eftirfarandi dæmum:

„Það rigndi í stutta stund á meðan ég hljóp, en það var kælandi rigning sem veitti mér vellíðan. Þykkt ský barst af hafi og yfir höfuð mitt, og notalegir regndropar féllu í smástund…“ (13).

„It rained for a short time while I was running, but it was a cooling rain that felt good. A thick cloud blew in from the ocean right over me, and a gentle rain fell for awhile…“ (5).

„Þegar hrekkjavakan er búin mætir veturinn á svæðið, á hnitmiðaðan og þöglan máta eins og þaulreyndur skattheimtumaður“ (106)

 „Once Halloween is over, winter, like some capable tax collector, sets in, concisely and silently“ (89)

„Að keppa við tímann er ekki mikilvægt. Það sem mun hafa miklu meiri þýðingu fyrir mig núna er hversu mikið ég get notið hlaupsins, hvort ég get klárað fjörutíu og tvo kílómetra með ánægjutilfinningu. Ég mun njóta og meta á hátt sem ekki verður tjáður með tölustöfum, og ég mun fálma eftir stolti sem kemur frá aðeins öðrum stað en venjulega (142)“.

„Competing against time isn´t important. What´s going to be much more meaningful to me now is how much I can enjoy myself, whether I can finish twenty-six miles with a feeling of contentment. I´ll enjoy and value things that can´t be expressed in numbers, and I´ll grope for a feeling of pride that comes from a slightly different place“ (121).

Bókstaflega 90% sviti

Burtséð frá vanköntum þýðingarinnar er áhugavert að kynnast manninum sem birtist þarna á hlaupum því hér gefur hann í fyrsta sinn færi á sér.  Á hann kannski eitthvað skylt með skáldsagnapersónum sínum? Hann er vissulega einrænn og dulur, fáskiptinn og sérlundaður líkt og svo margar persónur í verkum hans en málið er flóknara en svo. Það er magnað sjá hvernig hann hefur náð valdi á bæði hugsunum sínum og líkama og ekki annað hægt en dást að staðfestu hans og þrautseigju. Um leið fæst sjaldgæf innsýn í líf hans og hagi; það hefur verið sagt um vinnu rithöfunda að hún sé 90% sviti og 10% snilligáfa, það sannast hér, bókstaflega.

Hver einasti joggari með sómatilfinningu verður að lesa 3. kafla sem segir frá fyrsta langhlaupinu sem Murakami lagði á sig. Það var hin 42,2 km langa leið frá Aþenu til bæjarins Maraþon; mögnuð frásögn. Allir pælarar um skáldskap, bæði bókmenntaunnendur og rithöfundar, munu hafa gaman af að lesa Hlaupabókina, þótt þýðingin sé ekki góð. Nú er lag að reima á sig hlaupaskóna og taka nýja árið með trukki.

Benedikt bókaútgáfa, 2016

204 bls

Enskar tilvitnanir: Murakami 2009, Vintage Books, Random House, NY.

Birt 24. janúar 2017 (Kvennablaðið)

 

Prag, borgin fagra

25695288912_45634b5ea8_o

Nákvæmlega í dag er eitt ár síðan ég pakkaði fataleppum og bókum í tösku, yfirgaf fjölskyldu og vini á Íslandi og fór til hálfs árs námsdvalar við einn elsta háskóla í Evrópu, Univerzita Karlova í Prag. Fyrstu dagana var snjór yfir öllu og kuldinn óskaplegur. Það vandist fljótt og ég dvaldi í borginni í hálft ár og naut hverrar mínútu, enda á Kafkaslóðum. Prag er svo falleg og menningin stórbrotin, saga landsins löng og skrautleg, tungumálið og bókmenntirnar maður minn! Veðrið er gott, verðlag hagstætt, fólkið er yndislegt, samgöngur frábærar og svo mætti lengi telja. Aldrei langaði mig aftur heim. Ég sakna enn hellulagðra strætanna, ævagamalla húsanna, hinna margvíslegu brúa yfir Karlsána, kaffihúsanna, bókabúðanna, háskólans, safnahúsanna, sporvagnanna… Þarna kynntist ég frábæru fólki, bæði samnemendum frá Erasmus og innfæddum, og fékk til mín góða gesti. Ég kvaddi þessa fögru borg með söknuði á sjóðheitum sumardegi og er staðráðin í að heimsækja hana aftur. Við Íslendingar getum nefnilega margt lært af Tékkum, t.d. nægjusemi, núvitund, skipulag almenningssamganga og ölgerð.

Hjálagt er myndaalbúmið:

Albúm frá Prag

Minning að heiman. Fótbolti í Þistilfirði fyrir 70 árum
460-bobby-charlton-with-some-young-fans-in-the-backyard-of-his-home-on-beatrice-street-ashington-211079184-4344964

Bobby Charlton og aðdáendur  (ljósm. Iyi Orta Gol Getirir)

Hátíðarræða Sigmars Ó. Maríussonar

á vetrarfagnaði Átthagafélags Þórshafnar, 22. október 2016

„Ég ætla að segja frá harðsnúnu fótboltaliði í Þistilfirði. Það einkenndist af miklum áhuga og var íþróttin stunduð í frímínútum og eftir skóla á daginn. Nú heyrist mikið um þetta í fjölmiðlum og miklar peningafúlgur í sambandi við þennan merkilega leik. Hjá okkur var þessu öfugt farið, það var ekki króna í spilinu og liðum við nokkuð af þeim sökum.

Við fengum gamlan bolta hjá Ungmennafélaginu sem hafði munað sinn fífil fegri og var hann oftast sprunginn, en þá þurfti taka úr honum blöðruna og líma á hana bætur. Aðalviðgerðameistarinn var Viggi á Álandi, hann var snemma laginn í höndunum.

Nú er að nefna völlinn sjálfan. Það var tún Eggerts í Dal en þar var skólinn um þessar mundir, en þetta var farskóli í þá daga eins og margir vita sem eldri eru. Mörkin voru tvær og tvær hrossataðshrúgur og stærð vallar ekki í samræmi við alþjóðareglur, sem sagt engin stöng og engin þverslá. Þetta var frjálslegur og skemmtilegur leikur og stundum var bara notað eitt mark og gekk þá allt hraðara fyrir sig – og mætti vel athuga það í dag. Ég var 9 ára þennan vetur og ekki byrjaður í skóla en fékk að vera með, en skólaskylda þá var frá 10 ára aldri. Vigfús á Syðra-Álandi var aðaldriffjöðrin – hann prjónaði á okkur svokallaðar hárkollur, það var 2-3 cm breitt hand um höfuðið og kross yfir og var þetta alveg ómissandi í boltanum en geymt í vasanum í kennslustundum. Þeir yngri voru enn á stuttbuxnaskeiðinu en þeir sem komnir voru undir fermingu komnir í síðbuxur sem var mikið upphefð. Allir voru á gúmmískóm eða stígvélum í boltanum.

Leikmenn voru: Holli á Fjallaseli, hann var léttur á sér og hljóp hratt. Kobbi á Brekknakoti sem var hávær og skemmtilegur. Bragi í Dal, flinkur leikmaður. Hjalti í Flögu, harðfylginn. Bói á Svalbarði (Vilhjálmur Þorláksson) hljóp hægt en var ómissandi í marki. Maddi í Hvammi, langur og mjór og hraðskreiður. Allir voru dómarar og hrópaði hver upp í annan: Mál – mál! Þá var ekki sagt mark, heldur mál.

Af öllu þessu hnjaski hnignaði aumingja boltanum mjög og þar kom að ekki var hægt að líma blöðruna lengur. Var þá tekið til þess ráðs að troða boltann upp með heyi, og var hann ekki eins skemmtilegur eftir það. Þar kom svo að lokum að yfirleðrið var komið í hengla og fór þá að dofna yfir íþróttinni. Þá datt einhverjum í hug notast mætti við selshaus sem lá í reiðuleysi. Reyndist hann frekar illa, fékk fljótt glóðarauga og sprungna vör og ekki notalegt að skalla hann, enda flaug hann ekki hátt, eðli sínu samkvæmt.

Eftir þetta var farið í feluleik, sem alltaf var jafnspennandi, sérstaklega eftir að rökkva tók, og fleiri leiki, svo sem Fallin spýta og Yfir.

Sumir þessara góðu vina sem ég nefndi eru nú farnir á vit feðra sinna og ekki er mér kunnugt um að þeir hafi náð nokkrum frama í boltaíþróttinni. En vel og fallega var farið af stað.“

 

 

„Flugmarkálkurinn okkar, Aðalbjörn Arngrímsson, sem hjálpaði almættinu að gera þennan ágæta Sauðanesflugvöll sem reyndist vel, var fórnfús í starfi og faðir flugvallarins og frumkvöðull í að fá rafmagn í byggðarlagið og seinna sjónvarp og fleira mætti nefna. Hann var stundum í gamla daga kallaður Ljósapabbi, sem er heiðursnafn.

Ekki held ég að launin hafi alltaf verið há þegar hann var í þessum útréttingum fyrir sitt byggðarlag og starf hans fyrir flugfélagið meira og minna sjálfboðavinna.

Kunnugleg var röddin þegar Douglasinn var að koma frá Akureyri og farinn að nálgast. Þá greip hann míkrófóninn, búinn að senda einhvern ungan mann út að vindmæla: „Faxi – Alfreð, Faxi – Alfreð, Þórshöfn Radíó kallar, Faxi – Alfreð, Faxi – Alfreð, Þórshöfn Radíó.“

Áberandi var að þessi velunnari okkar vildi að allir ferðuðust á sem hagkvæmastan máta. Og því var það eitt sinn að hann sendi frá sér fulla vél til Akureyrar sem oftar. Eftir hæfilegan tíma er hringt til hans og ókunnugleg karlmannsrödd segir: „Það var að koma frá þér vél, Aðalbjörn, og ein miðaldra frú, Ólöf Jóhannsdóttir (Lóa Dodda) er á barnafargjaldi. Hvernig víkur því við?“ Ekki stóð á svarinu: „Hún er svo mögur, vesalingurinn.“

Staðir og stef
Sigurdardottir1.jpg

Mynd: toutelisande.fr

Nýjasta bók Steinunnar Sigurðardóttur, Af ljóði ertu komin, er sú níunda í röð ljóðabóka hennar frá því hún kvaddi sér fyrst hljóðs árið 1969. Tæp 10 ár eru síðan Steinunn sendi síðast frá sér ljóðabók svo aðdáendur hennar voru orðnir ansi langeygir eftir molum frá drottningunni. Þeir verða ekki sviknir af nýju bókinni. Nú er örstutt í að að það verði hálf öld síðan Sífellur, fyrsta ljóðabók Steinunnar, kom út og því finnst mér tilvalið að lesa eitt ljóðanna úr henni.

„Nú skal aðgát höfð
og fólk einungis sært af lipurri einurð og umhyggju,
því nægar eru þær fyrir
þjáningar mannssálarinnar
já sízt á þær bætandi
svo hjálpi mér guð“

Þarna eru þau þegar mætt, kunnugleg stefin; íronía, orðaleikir og vísanir sem síðar urðu meðal helstu höfundareinkenna Steinunnar. Gagnrýnendur tóku bókinni sæmilega en fæstir áttu von á hinum glæsta ferli þessarar nítján ára gömlu skáldkonu.

Óendanleikinn allt um kring

Nýja ljóðabókin er tileinkuð einu flottasta og mest kvótaða skáldi módernismans á Íslandi, Sigfúsi Daðasyni, sem er sjálfsagt mjög sáttur við þann heiður. Bókin skiptist í nokkra hluta eða ljóðaflokka sem tengjast hafi og ást, dauða og sorg. Fyrst eru Siglingaljóð, sem þó eru engir sjómannavalsar. Endilöng manneskja í áralausum bát kemst að því að ástin sem hún þáði var stærri en sú sem hún gaf og að það er ekki alltaf land fyrir stafni, stundum er bara óendanleikinn allt um kring.

Ljóðið „Siglandi“ hittir beint í mark með taktföstum hljómi og hrynjandi og  hnyttnum myndhverfingum, heilsteyptri nýgervingu, um tilfinningarnar sem koma til manns á viðeigandi fleytum, heyrum brot úr því:

„Allt kemur það siglandi til mín:
Síðbúna Ástin á manndrápsfleyi.
Kæruleysispramminn.
Óstöðvandi gufuskipið Sorg.
Dauðinn á tundurspillinum.
Kemur Vonin höktandi á laskaða sanddæluskipinu.
Og Unaðurinn á flotholtinu samsíða.“ (15)

Írónían aldrei langt undan

Í næsta hluta bókarinnar kemur nóvember við sögu í öllum ljóðunum. Og allt er þar forgengilegt, meira að segja „The Girl from Ipanema“, sem bregður fyrir,  sú sem er hávaxin og sólbrún, ung og elskuleg í samnefndu dægurlagi, það sér á henni eins öllu öðru, allt hverfur, allt fer…

Í þeim hluta sem ber nafnið „Um allt og ekkert þvert“, hefjast ljóðin á einmitt orðunum Allt, Ekkert og Þvert. Þetta eru heimspekileg ljóð um kunnugleg stef, um tímann og fleira, og íronían sem Steinunn er þekkt fyrir að beita svo listilega er ekki langt undan:

„Allt er fyrirhöfn
að klína marmelaði á brothætt tekex, tjónka við rugludalla, búa sig á ballið, skreppa á klóið enn eina ferðina,
mála vegginn ófaglærður.

Af því að allt er fyrirhöfn
er maðurinn alltaf þreyttur;

eilíflega á leiðinni að leggja sig.

Þó vill hann allt annað en það þegar tími er kominn til að
leggja sig alveg.

Sitjandi upp við dogg heldur hann dauðahaldi í líftóruna.
Neitar að leggjast út af.

Það er mesta fyrirhöfnin þegar verst stendur á.

Því þá er maðurinn alverst í stakk búinn til að standa
í stórræðum
þegar deyja skal.

Loksins
Eftir lífsins óbilandi fyrirhöfn og málningarbras.“ (43)

Ísmeygileg kaldhæðni kemur í veg fyrir væmni án þess að breiða yfir boðskapinn. Í ljóðaflokknum eru líka þessar íhugulu hendingar sem sitja í manni:

„Af því að ekkert gerist um leið og það gerist,
Er lífið samsett úr andartökum sem við missum af“ (50)

Staðir eru Steinunni hugleiknir í skáldskap, og hér má finna staði fyrirheita, óskastaði, nafnlausa staði og eyðistaði. Kaflinn „Staðbundin ljóð“ sýnir kunnuglega hjartastaði sem eru myndrænir og eiga sér sögu, eins og Vatnsmýrin, Akureyri og Mokka. Í samnefndu ljóði er Ísjakaskipstjóri við Labrador að pæla í þessum fallegu ljóðlínum: „Enn er hjartað bundið í hafi, eyðimörkinni bundið, náttstað og eldi, sandrifi meðfram stjörnum“ (31). Áðurnefndur Sigfús hefði verið ánægður með þetta.

Dauðinn fer í Sundhöllina

Í þeim hluta sem kallast „Hinstu rök“ stígur dauðinn fram sem elskhugi, prakkari, flagari og fyllibytta. Þetta er hefðbundin myndhverfing sem á sér djúpar og alþjóðlegar rætur í bókmenntasögunni. Mynd Steinunnar af kauða er máluð íslenskum sauðalitum, hann fer í Sundhöllina með rakdótið og svo í Alþýðuhúsið með pela í buxnastrengnum. Þótt við reynum að forðast hann, verður hann á vegi okkar um síðir og býður upp í hinsta dans. Þetta hljómar eins og gömul tugga, en það er eitthvað við þetta.

„Dánir vinir“ er ísmeygilega kaldhæðinn ljóðaflokkur eins og sést af eftirfarandi broti sem er mjög Steinunnarlegt: „Dánir vinir vita ekkert í sinn haus, ekki um eftirleikinn, og það er eitt af því sem er svo þreytandi við þá“ (58).

Síðasti hlutinn er svo „Öldutrall“, gullfalleg ljóð þar sem hverflyndar öldur tralla og fjarræn golan sönglar um sorg og söknuð.

Lagt á djúpið

Ljóð Steinunnar Sigurðardóttur eru útpæld, full af einhverju fallegu og ljúfu, bæði lífsreynslu og lífsgleði. Sígild þemu eins og ástin, dauðinn og tíminn sem gætu virkað þreytt og máð, verða alltaf eins og ný í hennar meðförum. Ljóðin eru hlý, gefandi, heimspekileg og mannbætandi. Hún hefur frábært vald á tungumálinu, gjörþekkir mátt orðsins, kraft þess og kynngi. Þótt kímnin sé að vanda með í för liggur sorgin líka „í loftinu allar götur“ – og tengist við æskustaði, Blágresisbrekku og Hrauntjarnir (66).

Af ljóði ertu komin, (athugið að í titlinum er talað til kvenkynsins) er sérlega heilsteypt ljóðabók, hér er ekkert grunnsævi eða gutl, það er lagt á djúpið. Eini gallinn er kannski sá að hún er of stutt, hvert orð og hvert ljóð vandlega valið – við viljum alltaf meira.

Bókmenntagagnrýni · Menning · Víðsjá, 6. janúar 2017