Fyrsti snjór féll í dag
Höfundur: Steinunn Inga Óttarsdóttir
Bindið niður trampólínin, komið grillunum í skjól!
Á votviðrasömu hausti er Stormviðvörun send út til landsmanna, þriðja ljóðabók reykvískrar skáldkonu, Kristínar Svövu Tómasdóttur. Áður hefur hún samið tvær ljóðabækur sem vöktu athygli fyrir hressilegt tungutak og róttækni. Frumraunin Blótgælur (2007) ruddist fram með látum; ælu, djammi og kaldhæðinni ádeilu á lífsstíl og neyslu. Næsta bók, Skrælingjasýningin(2011) þótti hárbeitt og ögrandi. Í Stormviðvörun hafa ljóðin styst, meitlast og mildast, ádeilan er ekki lengur hvöss og klúr. Alls eru 18 ljóð í bókinni sem fjalla um margvíslegt efni, s.s. land, þjóð og fortíð.
Dapureygður klyfjahestur og horfnir heildsalar
Titilljóðið er aftast í bókinni, það rífur í þegar maður hyggst leggja bókina frá sér og maður flettir aftur á fyrstu síðu til að lesa öll ljóðin aftur og aftur. Myndhverfingar ljóðsins eru drungalegar; sálin er dapureygður klyfjahestur, melankólían er ræktuð einsog hjartfólgin planta og líkaminn er eins og stór, þunglamalegur björn sem þráir að leggjast í híði. Tilfinningin sem skapast fyrir komandi vetri er þrungin þreytu og kvíða.
Í nokkrum ljóðum leitar fortíðin á, t.d. í „Passé 3: Rómantískt ljóð um kapítalista fortíðarinnar“ þar sem horfnir heildsalar koma við sögu en þeir eru orðnir sígilt tákn græðgi og efnishyggju. Í „Passé 4: Vér sigurvegarar“ er brugðið upp skuggalegri heimssýn, einhver hnýsist stöðugt í og ráðskast með líf okkar, við höfum tapað en hvers eigum við að gjalda?
Eftirfarandi er vel byggt og myndrænt ljóð sem sýnir vel húmorinn og þau frábæru tök sem Kristín Svava hefur á ljóðmálinu.
Gróðurhús
Geislavirkur birtukúpull
yfir snævi þakinni jörð
þrisvar á sólarhring er slökkt
svo plönturnar haldi að það sé komin nótt
leggst þá þunglyndi yfir mennska þegna
þessa varma lands
(13)
Sukk og froða
Myndmál flestra ljóðanna er einfalt, mest beinar myndir sem leyna þó á sér, t.d. „vonum að heimurinn tortímist í neistaflugi frá millistykkinu“ (8). Upphafsljóðið, „Böbblí í Vúlvunni“, er mjög í anda þeirrar róttækni og orku sem einkenndi fyrri ljóðabækur Kristínar Svövu. Ádeilan á neyslu og efnishyggju er umbúðalaus. Orðræða bókhaldsins birtist þar innan um allt sukkið og froðuna; rekstrarreikningur, risna og prósentur; og svo er bara að sækja um frest til að hægt sé að halda áfram að elska draslið og djönkið, efnisheiminn og ofgnóttina.
Lykt af brauðtertum
Það ríkir víða gleði í ljóðum Kristínar Svövu enda eru tilefnin ærin. Í ljóðinu „Austurvöllur á kistulagningardaginn“ er föstudagur með tilheyrandi grilli og gleði; tannlaus börn, stelpur í þynnku og fótbrotnir rónar í huggulegri sumarstemningu í Reykjavík og sorgin er víðs fjarri. Á gamlárskvöld hristir maður af sér grámann í opnu og lífshættulegu rými en fermingarveislan er hins vegar fyrirkvíðanleg, þar er lykt af brauðtertum og gömlu fólki og búið að læsa dyrunum.
Fossaljóð
„Upp við fossinn Lubba“ er náttúruljóð, nýtt innlegg í fossakvæði íslenskra (karl)skálda sem skipta tugum. Hér er ekki verið að dásama fossinn, fegurð hans og afl, heldur er hann tengdur við héraðsmót og fyllibyttur, ættbók og súra rigningu. Ljóðið er byggt á sífelldri endurtekningu sem minnir á vatnsnið. En í lokaerindinu hefur náttúrunni verið misboðið svo mjög að heimsendir blasir við.
Veðurhorfur næsta sólarhring
Það er af nógu að taka í Stormviðvörun, ljóðin eru ekki heildstæð eða þematengd en standa vel fyrir sínu hvert og eitt. Í titilljóðinu er vitnað í þunglyndislegan veðurfræðing sem kemst þannig að orði: „Dagurinn á morgun verður verri en það þýðir ekki að dagurinn í dag sé ekki slæmur“. Stormurinn er ekki brostinn á af fullum þunga en hann er í vændum og þá verða engin grið gefin.
Ljóð
Bjartur, 2015
36 bls
Birt í Kvennablaðinu, 17. okt. 2015
Rola verður að manni
Titill fyrstu skáldsögu Sigurjóns Bergþórs Daðasonar, Hendingskast, er grípandi og lofar góðu. Hér segir frá ungu fólki í hvunndagskrísum í Reykjavík samtímans. Aðalsöguhetjan, ungur nafnlaus maður (kannski hver sem er) stendur á krossgötum. Íbúðin í Þingholtunum sem hann býr í með kærustunni er í eigu foreldra hans og lokaritgerðin er það eina sem eftir er af háskólanáminu. En það sem virtist örugg og friðsæl tilvera fer skyndilega á flot, honum er ýtt út úr hreiðrinu og stendur uppi atvinnu- og húsnæðislaus, einhleypur og í þann veginn að klúðra skólanum. Nú þarf að taka á honum stóra sínum.
Þroskasaga
Hugmynd og þema bókarinnar snýst um tilviljunina (hendingu) sem niðurrifsafl og heppnina sem er bæði gleðigjafi og böl. Einnig um það æviskeið þegar maður er hvorki ungur né gamall, veit ekki hvert skal stefna og er undir pressu frá foreldrunum, þráir sjálfstæði en er latur, háður öðrum og kemst aldrei út úr sjálfhverfunni. Þetta er þroskasaga, frá því að fljóta að feigðarósi til þess að róa í land; frá því að vera sveimandi stefnulaust um loftin blá til þess að verða hluti af heiminum og heimurinn hluti af manni.
En ef netið dettur út?
Persónurnar lifa auðveldu og þægilegu lífi við allsnægtir en þola þó tæplega nokkurt hnjask eins og kemur í ljós þegar netið dettur út og pirringur hleypur í kærustuparið: „við þurfum að komast inn á heimabankann auk þess sem við höfum ekkert að gera í kvöld ef við getum ekki streymt sjónvarpsseríunni sem við erum að horfa á … (39). Það er enginn háski yfirvofandi í þessari sögu né stórkostleg glötun eða tortíming á næsta leiti en sjálfsköpuð ógæfa svífur yfir vötnum, eitthvert úrræðaleysi, frestunarárátta og rolugangur.
Öfund og græðgi
Broddur sögunnar beinist að fjölskyldu, kynslóðabili, agaleysi, snobbi og græðgishyggju. Í vinahópnum eru týpur sem tengjast hugmyndafræði sögunnar. Símon vinnur milljónir í Lottóinu en þær eru fljótar að fara í græjur, sukk og bruðl. Hann hættir í námi, tekur lífinu létt og fær allt upp í hendurnar. Anton hefur brotist til mennta, fetað fyrirfram ákveðna og hefðbundna braut í lífinu: að ljúka hagnýtu námi, fá góða vinnu og kaupa íbúð. Samt er hann ósáttur við sinn hlut. „Það er skrítið að hann finni fyrir öfund þegar svona margt gengur honum í hag en kannski er það einmitt öfugt. Hann hefur eignast þetta allt af því að hann er öfundsjúkur. Það er driffjöður í samkeppnisssamfélagi að vilja líka eignast þá hluti sem aðrir eiga“ (114).
Borða, sofa, skíta
Kærastan, Katrín, er óspennandi og dregin daufum dráttum, aðrar kvenpersónur sömuleiðis. Loks er Guðmundur, skólabróðir og einfari, sem vegna óframfærni verður af happafengnum. Hann á margt sameiginlegt með sögumanni sem sjálfur segist vera skýjaglópur og íhugull athugandi:
„Mig langar ekki að vera fyrir neinum en hvað get ég gert? Sú einfalda staðreynd að einhvers staðar þarf maður að vera virðist meiri háttar vandamál. Ég á í mestu vandræðum með þennan líkama sem þarf að borða, sofa og skíta, svo ég tali ekki um allar tilfinningarnar sem ég held í skefjum því enginn vill sjá þær. Það væri best að geta horfið algjörlega og svifið um loftið eins og draugur“ (115).
Það er eitthvað
Þótt Hendingskast sé enn ein mjúk og átakalítil Reykjavíkursaga um krísu nútíma(karl)mannsins sem ristir ekki djúpt er eitthvað við hana. Hún er ágætlega skrifuð, stíll og málfar hægfljótandi og tiltölulega hnökralaust. Samtöl eru að miklu leyti óbein sem undirstrikar einhvers konar fjarlægð frá persónunum sem fellur vel að hugmynd og boðskap sögunnar um að rífa sig upp úr roluganginum til að finna sína eigin leið í lífinu. Það er viðbúið að þessi ungi höfundur á eftir að láta frekar að sér kveða.
Bjartur og Veröld 2015
191 bls.
Birt í Kvennablaðinu, 12. okt 2015
„Hvaða sirkus er þetta mannlíf, þetta kvenlíf, þetta kynlíf…“
Steinunn Sigurðardóttir verður gestur á bókmenntahátíð 2015 sem haldin verður nú í september í 30. sinn. Hún er einn ástsælasti rithöfundur þjóðarinnar og hefur skrifað fjölmargt á yfir 40 ára ferli sínum. Ástin er áberandi þema í verkum hennar, óendurgoldin, hættuleg og harmþrungin. Steinunn fjallar einnig um dauðann og það mark sem hann setur á tilveru okkar; tíminn er henni hugleikið yrkisefni sem frægt er orðið, ásamt fegurð náttúrunnar og stöðu kynjanna. Galsi og snilldarlegt tungutak, ferskt myndmál og ljóðræna einkenna jafnan verk Steinunnar og írónía er hennar aðalsmerki.
Róttækar hugmyndir
Pælingar Steinunnar um ástina og (ó)hamingjuna eru oft spaugilegar enda er manneskjan „ólukkudýr og getur ekki annað gert en bera sína ólukku með reisn“ (14) eins og segir í nýjustu bók hennar, Gæðakonum (2014). Bókin sú hefur verið mjög í umræðunni, m.a. vegna róttækra hugmynda sem þar birtast um kvenfrelsi og kynferði og um verndun íslenskrar náttúru gegn umhverfisspjöllum og rányrkju. Í bókinni er hörð gagnrýni á íslenska þjóð, fjölmiðla og stjórnarfar, gagnrýni sem leitar skýringa í sögulegum forsendum. Sjaldan hefur Steinunn verið svo ómyrk í máli.
„Íslandssagan er hryllingssaga, ekki bara af náttúruhamförum, heldur líka af kúgun, innlendri og útlendri, vesaldómi fólksins. Við fórum fyrst að rétta úr kútnum upp úr seinna stríði – það var stríðsgróðinn sem gerði okkur eina af ríkustu þjóðum heims. Við höfum gleymt því hvernig áður var, þótt það sé svona stutt síðan. Landar mínir horfast ekki í augu við ömurlega fortíðina. Þeir láta eins og þeir séu hver önnur þjóð sem hefur verið í borgaralegu samfélagi í mörghundruð ár. Þeir láta eins og allt sé best á Íslandi og hafi alltaf verið það. Þess vegna erum við veik þjóð“ (163).
Vísindakona í vanda
Aðalpersónan í Gæðakonum, María Hólm Magnadóttir, er eldfjallafræðingur sem er kennd við landið, hólmann, og elskar það af öllu hjarta. Hún er á miðjum aldri, þreytuleg og sliguð af eftirsjá og vinnuálagi, en eftir að hafa lifað af tvö hundruð metra fall á Vatnajökli fær hún nýtt tækifæri, öðlast annað líf. Í formála sögunnar er hún lítil pabbastelpa á Brunasandi sem missti föður sinn og undirliggjandi er djúpur söknuður eftir honum. Hún er nægjusamur nautnabelgur og sér spaugilegar hliðar á lífinu þótt hún sé spéhrædd. Hún er venjuleg kona og vísindamaður á heimsmælikvarða en kvenleg hógværð er að drepa hana. Hún ein veit að eldgos er yfirvofandi en þykist vita að henni verði ekki trúað og nennir ekki að láta þagga niður í sér. Hún glímir við margs konar vanda í einkalífinu, bæði fornar og nýjar ástir skjóta upp kolli í sögunni og hún þarf að taka á málum og að auki hvílir á herðum hennar ábyrgð á eldgosavörnum, heimsfriði og kvennabyltingu.
En hvað er að vera gæðakona? Fræg er „gæðakonan góða“ úr kvæði Jónasar Hallgrímssonar, sú sem rjúpan flúði til undan fálkanum en konan sneri óðara úr hálsliðnum og setti pott á hlóðir enda hagsýn húsmóðir. Gæðakona nútímans er þokkafull og „gentil“, hún kemur fram við fólk af virðingu, kann að njóta lífsins og sjá fegurðina í því smáa eins og öldugjálfri, kaffibrúsa og hálfum lambahrygg, hún leitar ástarinnar og reynir að skilgreina líf sitt, frá Miklahvelli að Stórasnökti (157). Ragna vinkona, ráðagóð og einhleyp með allt á hreinu sem vinnur á Hagstofunni er sannarlega gæðakona og það er María líka þar sem hún þeysist í rússíbana ástarinnar og kemst að því fullkeyptu.
Nóg komið af karlveldi?
En undarlegasta persóna sem sést hefur lengi í íslenskum bókmenntum er engin gæðakona, eða hvað? Gemma er „konan í vélinni“ og karlpúngur í senn, absúrd, ægifögur og ýkt glæsidonna, „fyrirbæri og höfuðskepna“ (220) sem er efni í flóknar freudískar og femínískar rannsóknir um blygðun, kynferði, kynskipti og geldingu. Hún boðar nýtt þjóðskiplag sem er kvennaríki samkvæmt reiknilíkani, þar sem kynbundnum hlutverkum er snúið á öfgafullan hátt. Hún lýsir heiminum þar sem karlar hafa völdin á þessa leið:
„Karlmenn eru eyðileggjendur. Nauðga konum og börnum, láta myrða milljónir manna í gasklefum og gúlögum. Þeir gjöreyða náttúrunni, regnskógum jafnt sem íslensku hálendi, þeir baneitra heiminn og stútfylla lönd og höf af rusli, geislavirku ef ekki vill betur. Þeir láta eins og við hefðum marga hnetti til umráða sem við gætum flutt á þegar við erum búin að eyðileggja jörðina okkar endanlega. Og sá tími er að koma“ (57).
Konur hafa alltof lengi verið „undnar tuskur, barðar, svívirtar og smáðar“ segir Gemma. Hugmyndir hennar ganga út á að ryðja karlmönnum úr vegi og hún hefur vægast sagt barnalegar hugmyndir um samkynhneigð. En við heimsyfirráð kvenna er meiningin að nota gamalreyndar aðferðir karla eins og ógnarstjórn, ofbeldi, njósnir og mútur, og þessi hugmyndafræði hugnast Maríu ekki. Hún forðast Gemmu sem heldur samt áfram að leita á hana og íþyngja henni. Sagan bæði hefst og endar um borð í flugvél þar sem Gemma fer með boðskap sinn yfir Maríu og það er ekki auðvelt að átta sig á því hvort hún stendur fyrir dólgafemínisma, hryðjuverk eða er rödd sannleikans. En mennsk er hún ekki enda stórlega ýkt, hún birtist alltaf óvænt þegar María á sér einskis ills von, stundum er hún með digran karlaróm, stundum rennur hún saman við landið en alltaf er hún til bölvunar því hún raskar lífi Maríu sem fram að því undi sæmilega sátt við sitt.
Rislitlir karlar
Karlar koma lítillega við sögu í Gæðakonum og ekki er mikil reisn yfir þeim. Diddi, fyrrverandi eiginmaður Maríu, stendur í skugga og birtist aðeins í skondinni upprifjun hennar. Sú karlpersónan sem mest kveður að er Bárður Stephensen, uppvakningur úr skáldsögu Steinunnar frá 2002, Hundrað dyr í golunni. Hann er samstarfsmaður Maríu, býr við ástleysi í hjónabandi sínu en er besta skinn. Hann er bjargvættur, Bangsi, Vatni og Bárðarbungan sjálf, staðfestan í lífi Maríu þótt hann sé sjálfur við það að drekka sig í hel. Honum verður að orði þegar María trúir honum fyrir kynuslanum í lífi sínu: „Ég skil ekki þennan nútíma, eru allir orðnir vitlausir? Snaröfugir?“ (201). Hann hefur mikla trú á hæfieikum Maríu sem eldfjallafræðings en hún er kaldhömruð og bregst við hrósi og hvatningu hans með hálfgerðum skætingi um það sem jafnan háir kvenfólki á vinnumarkaði: „Og hvað stoðar það kvenmann að vera meintur snillingur ef hann verður svo óléttur þegar síst skyldi?“ (203). Hinn heittelskaði Anton er kannski líka uppvakningur úr bók, hann er allavega tímaþjófur því María hefur eytt tuttugu árum í að elska hann sem reynist svo vera eigingjörn rola.
Erótísk saga
Gæðakonur er erótísk saga þar sem María kemur sjálfri sér á óvart með fjölskrúðugu samlífi með bæði körlum og konum. Ástarleikur hennar og Gemmu er verkfræðilegur unaður, engin smithætta eða getnaðarvarnaverkfræði, engir subbusmokkar, blæðilykkjur eða krabbapillur! (79) Samfarir Maríu og Bárðar eru eins og eftir nótum, í þeim er huggun eftir áralangar hremmingar, áföll og einmanaleika. Kynlíf hennar með lesbíunni Mörtu er ágengt af Maríu hálfu, hún „tekur hana á staðnum álíka formálalaust og ótíndir karlar eiga til“ (116). Og kynlíf Maríu og Antons við endurfundina er kunnuglegt og æft og ekki farið út í nein smáatriði. Lýsingarnar eru ljóðrænar og fallegar, kvenlegar og blíðar, hvorki berorðar né klúrar.
Stíll í Gæðakonum einkennist af myndvísi, launfyndni og hrynjandi sem birtist t.d. með stuðlasetningu. Orðaforðinn er fjölbreyttur og leikið með tungumálið af mikilli list. Hraunmoli í úlpuvasa verður t.d. ásteytingarsteinn því fyrrverandi eiginmaður þoldi ekki grjótið sem María var sífellt að tína upp og geyma (34) og svarta hárið á Gemmu heitir ótal nöfnum, eins og strangi, tagl, hali, makki og minnir mest á „ham af ferlegum fugli“. Allir kannast við fyrirbærið „ólæknandi Akureyringur“ og fallegt og lýsandi er nýyrðið „rjómakaffiglöð“. Þá er margs konar lífsspeki í verkinu sem á erindi við alla, um íslenska náttúru, þjóðarsáiina og ekki síst ástina: „En er ekki aðalatriðið að gera ástirnar í meinunum óskaðlegar, að lifa við þær eins og gamalt ævintýri, sem var fagurt og sem var grimmt, eins og ævintýrið er – og raunveruleikinn getur bara átt sig“ (226).
Óræð sögulok
Gæðakonur er kvennasaga, saga eftir konu um konur, konuástir og kvenleika; mannlíf, kvenlíf og kynlíf. Ekki fjalla margar íslenskar skáldsögur um miðaldra konu í millistétt sem verður ólétt og á um tíma í lesbísku sambandi eða um kynskipting með tryllingslegar hugmyndir um framtíðina sem ásækir ráðsettar konur. Það getur verið erfitt að ná taki á yfirdrifnum boðskap sögunnar, stefnan er býsna reikul og hugmyndir flæða fram og renna jafnvel framhjá lesandanum í fyrstu umferð en þetta er bók sem batnar við hvern lestur.
Í verkum Steinunnar eru söguhetjurnar oft menntaðar og sjálfstæðar heimskonur á besta aldri sem kunna að njóta lífsins með fínt rauðvín og franskan ost en ástamálin ganga ekki sem skyldi. Það er stundum erfitt að finna til samlíðunar með þeim því háskinn virkar léttvægur og María Hólm á marga að og þarf ekkert að kvíða framtíðinni þótt líf hennar taki stakkaskiptum. En hver er sosum dómbær á annarra ógæfu? Sögulokin eru óræð og skilja lesandann eftir í tómarúmi, svo virðist sem ráðabrugg Gemmu sé að skila árangri en það er spurning hvort María er á leið í örugga hjónabandshöfn eða hvort flugvélin hrapar með hana og Gemmu innanborðs. Og farast þar með fyrirætlanir um framtíðarríkið? Eða mun lítil pabbastelpa aftur horfa á jökulinn út um eldhúsgluggann á Brunasandi?
„Ekki einu sinni Georg Orwell hefði getað séð þetta fyrir“
Henrik Pattersson, oftast kallaður HP, er þrítugur smákrimmi í Stokkhólmi, latur, lyginn og sjálfelskur. Hann þráir heitast að ná árangri í einhverju og fá hrós og viðurkenningu, helst fyrirhafnarlaust. Á heimleið í skítuga íbúðarholu sína einn daginn finnur hann silfurlitan síma sem hann samstundis stingur á sig. Það reynist afdrifaríkt því áður en hann veit af er hann orðinn þátttakandi í hættulegum ARG-leik sem fer fram í gegnum símann. Spennufíknin heltekur hann en brátt tekur „Leikurinn“ öll völd og hann á fótum fjör að launa.
Bækur Anders de la Motte um fyrirbærið ARG (Alternative Reality Game) eru þrjár og heita [geim], [buzz] og [bubble], allt kunnugleg heiti á fyrirbærum í rafheimum. Síðasta bókin í geimtrílógíunni sem svo er nefnd kom út á Íslandi í ár hjá Vöku-Helgafelli/Forlaginu. Bækurnar hafa slegið í gegn víða um lönd en ekki fengið mikla athygli hérlendis þrátt fyrir grípandi söguþráð og aktúelt efni. Plottið snýst að stórum hluta um upplýsingaflóðið á netinu, hvernig heimsmynd fólks, ímynd þess og neysla eru mótuð og stjórnað af fjölmiðlum, valdhöfum, hagsmunaaðilum og markaðsöflum.
Nú er það svo að miklu magni af persónuupplýsingum er safnað í opinbera gagnagrunna, t.d. hjá sjúkrahúsum, skólum og bönkum, tryggingafélögum, lögreglu og skattstjóra, svo örfá dæmi séu nefnd. Net- og símanotendur leggja svo sjálfir hugsunarlaust til upplýsingar í púkkið með netvafri sínu og bæta við myndum, færslum og tístum, „lækum“ og leikjum, staðsetningum, athugasemdum og deilingum. Hægt er að kortleggja neyslumynstur, netvenjur og netnotkun hvers einasta manns í minnstu smáatriðum. Og sárafáir hafa áhyggjur af persónuvernd á netinu þótt bæði tölvu- og símanotkun auðveldi aðgengi að einkahögum og geri stöðugt eftirlit í rauninni afar auðvelt.
Ef engar hömlur eru á varðveislu og notkun netupplýsinga er hægt að kaupa þær á svimandi háu verði eða komast yfir þær með öðrum leiðum til að ná fólki á sitt vald. Stórfyrirtæki eru viljug til að greiða stjarnfræðilegar upphæðir fyrir þessi gögn og nota þau við markaðssetningu, ímyndarsköpun og skoðanamyndun, og það er einmitt það sem geimtrílógían snýst um og deilir á. Netógn eins og trjójuhestar, hakkarar og tölvuveirur, fyrir utan dróna, njósnir og eftirlitsmyndavélar og guð má vita hvað, eru alvöruógn og netglæpir eru alvöruglæpir. Þetta brýna efni fjallar de la Motte um af miklum áhuga og fagmennsku en hann vann við netöryggismál áður en hann sneri sér að ritstörfum.
„Nútímamaðurinn, sem telur sig vera svo frelsisunnandi og er svo annt um friðhelgi einkalífsins, kortleggur bæði sjálfan sig, skoðanir sínar og einkalíf af fúsum og frjálsum vilja. Ekki einu sinni Georg Orwell hefði getað séð þetta fyrir …“ [buzz], bls. 189.
HP er algjör lúði og hegðar sér oftast eins og óþekkur krakki en hann er ágætlega gefinn, fyndinn og orðheppinn. Myndmálið er skemmtilegt og orðaforðinn einkennist af slangri og stælum: „Hann átti sem sagt ekki um annað að velja en að kúldrast áfram í íbúðinni eins og einhver fucking Anna Frank“ (158). Þýðandinn, Jón Daníelsson, hefur lagt sig fram við að ná töffaraskapnum, húmornum og tæknimenningunni yfir á hressilega íslensku. Allar kaflafyrirsagnir eru á ensku og tengjast m.a. frösum úr bíómyndum, tölvuleikjum og tónlist sem gefa textanum afslappað og kæruleysislegt yfirbragð.
Það má búast við sífellt fleiri bókum og bíómyndum um net og skjámenningu í náinni framtíð enda tæknin farin að hafa veruleg áhrif á daglegt líf fólks. Og hafðu hugfast áður en þú „lækar“ og deilir þessari grein, að „Stóri bróðir“ fylgist með þér.
Við Arwen – sumar 2010
Smellið á myndirnar fyrir fulla upplausn
Fórnir formæðranna
Tilfinningalegt samband foreldra og barna getur verið mjög flókið og um það hafa ótal skáldsögur verið skrifaðar. Klassískt dæmi er óheilbrigt samband Sölku Völku við móður sína þar sem dóttirin var bæði sterkari og sjálfstæðari en móðirin, og frægir eru komplexarnir sem þjáðu Franz Kafka vegna ástleysis föður hans. Hér er svo sannarlega óþrjótandi efniviður.
Anne B. Ragde er kunnur norskur rithöfundur sem hefur skrifað dramatískar og grípandi sögur um tilfinningasambönd í fjölskyldum, einkum út frá femínísku sjónarhorni. Amma hennar hefur orðið drjúgt söguefni en hún var þversagnakennd, illskeytt og eigingjörn kona sem gerði dóttur sinni lífið leitt. Atlætið skilar sér áfram til næstu kynslóðar og Ragde þurfti að þola margt í samskiptum við móður sína sem bjó fráskilin með tvær dætur í Þrándheimi um miðja síðustu öld. Í nýrri bók, Ég á teppi í þúsund litum, fjallar Ragde um lífsbaráttu hennar en um leið kynnist hún sjálfri sér, skoðar uppeldi sitt og fjölskyldusögu og sér bernskuminningar sínar í nýju ljósi. Þetta er persónuleg og sjálfsævisöguleg bók, tilfinningarík og sár á köflum en umfram allt falleg og sáttfús.
Sennilega geta allar mæður gert langan lista yfir allt sem þær hafa sópað undir teppið eða viljað að betur mætti fara í uppeldi barna sinna. Móðir Ragde er hörkukelling, dugnaðarforkur og snilldarkokkur og þrælfyndin í sérvisku sinni. Faðirinn yfirgaf þær mægður sem bjuggu við þröngan kost og áttu stundum ekki fyrir mat en aldrei gafst hún upp heldur var eins og klettur í hafinu. En hún átti afar erfitt með að sýna dætrum sínum ástríki. Allt sitt líf fann hún fyrir „óræðri þrá“ sem hún aldrei fékk uppfyllta, hún þráði að komast burt og eiga annað líf, byrja upp á nýtt (239). Af því varð aldrei, vinnan í plastpokaverksmiðjunni beið hennar ásamt þvottum og matseld. Dregin er upp mynd af sterkri konu sem hafði góðar gáfur og marga hæfileika sem ekki fengu að njóta sín.
Einn þráður bókarinnar snýst um elli og veikindi móðurinnar og þær tilfinningar sem vakna þegar líkaminn fer að gefa sig, minnið verður gloppótt og fólk verður óttaslegið, einmana og hjálparvana. Og þegar kerfið bregst, þegar mamma er ekki lengur manneskja heldur sjúklingur, hluti af kerfi, „eins konar ekki-manneskja“ (134). Þess má geta að Ragde og systir hennar ollu fjölmiðlafári í Noregi þegar þær í blaðagrein afhjúpuðu vanrækslu og vondan aðbúnað aldraðrar móður sinnar á undirmönnuðu hjúkrunarheimili í Ósló.
Silja Aðalsteinsdóttir þýðir bókina afbragðsvel, hlýja, húmor og viðkvæmni frumtextans skila sér algjörlega til lesandans. Titill bókarinnar, Ég á teppi í þúsund litum, á rætur að rekja til ummæla móður Ragde undir það síðasta, en hún ímyndaði sér teppi sem hún gæti sveipað um sig og horfið þannig frá þjáningum sínum. Ævi hennar og örlög minna okkur á þær fórnir sem formæður okkar færðu og hvað við eigum þeim mikið að þakka.
Svalar seríubækur
Mamma, pabbi, barn er bók númer tvö í svokallaðri Hammerbyseríu eftir sænska rithöfundinn Carin Gerhardsen (f. 1962). Fyrsta bókin er Piparkökuhúsið sem kom út á íslensku 2014 og fjallað var um hér í Kvennablaðinu. Serían samanstendur af átta bókum um erfið og flókin störf harðsnúins lögregluteymis í Hammerstad, í suðurhluta Stokkhólms.
Carin Gerhardsen er nú einn af þekktustu glæpasagnahöfundum á Norðurlöndunum. Hana hafði lengi dreymt um að skrifa og var tilbúin með handrit að þremur bókum þegar hún loksins herti sig upp í að fara til útgefanda og nú njóta bækur hennar gríðarlegra vinsælda. Undanfarin ár hefur komið bók á ári í seríunni í Svíþjóð, aðeins ein hefur verið þýdd á ensku hingað til (sjá HÉR um norrænar glæpasögur á ensku) en nú eru komnar tvær á íslensku í rennilegri þýðingu Nönnu B. Þórsdóttur.
Gerhardsen er trú hinni skandinavísku spennusagnahefð. Helstu hugðarefni hennar eru dekkri hliðar mannlífsins, undarlegar tilviljanir og hvernig velferðarsamfélagið bregst skyldu sinni á ögurstundu. Sögupersónurnar búa oft við erfiðar fjölskylduaðstæður, yfirþyrmandi einmanaleika, drykkju, heimilisofbeldi og sifjaspell sem leiða þær út á ystu nöf. Í lögguteyminu er einvalalið, hver og ein persóna á sér sjálfstæða tilveru utan vinnunnar með skuggahliðum og erfiðri fortíð sem blandast við spennuna sem Carin Gerhardsen skapar svo listilega. Fyrirliðar teymisins eru Conny Sjöberg, gamalreyndur jálkur, eldklár, vinnusamur og fljótur að hugsa og Petra Westmann, ung og harðdugleg lögreglukona sem þarf að berjast með kjafti og klóm við karlaveldið í löggunni. Bæði hafa eitthvert sjötta skilningarvit og eru óhrædd við að fylgja hugboði, þetta er sómafólk sem óhætt er að treysta.
Í Pabbi, mamma, barn eru tvö morðmál í gangi. Ung stúlka er myrt um borð í Finnlandsferjunni, og kona finnst látin og lemstruð í sandkassa en sonur hennar er hætt kominn, yfirgefinn í barnavagni í grennd. En löggan veit ekki að konan á þriggja ára dóttur, Hönnu, sem er alein heima og gríðarleg spenna skapast þegar sjónarhornið er hjá henni. Það er röð tilviljana og óafsakanleg vanræksla sem veldur því að enginn tekur mark á eða bregst við símtali um að lítið barn sé aleitt heima. Eldri kona sem Hanna hringir óvart í hefur samband við lögregluna en þar á bæ er brugðist við með yfirlæti. Konunni er misboðið enda finnst henni eins og það sé nú litið á hana sem „ruglaðan gamlingja aðeins sjö árum eftir að hún hafði verið vinnandi háskólaborgari og einn af máttarstólpum samfélagsins“ (209) og tekur til sinna ráða. Það er næstum óbærilegt að fylgjast með því hvernig litla stelpan rambar smátt og smátt nær því að steypast í glötun. Það er umdeilanlegt hversu trúverðug flétta og sjónarhorn Hönnu litlu er, en það er sannarlega óvenjulegur og áhugaverður þráður sem gerir þessa bók sérlega eftirminnilega.
Hammerby-seríubækurnar eru svalar og vel skrifaðar, fjalla um venjulegt fólk í raunverulegum háska og eru gríðarlega spennandi. Það þarf að gera gangskör að því að þýða þær bækur sem þegar eru komnar út á sænsku í seríunni. Það er ekki hægt að halda út að fá bara eina á ári.
Nesbö, alltaf í stuði
Einn frægasti glæpasagnahöfundur á Norðurlöndum, og þótt víðar væri leitað, er norski rithöfundurinn Jo Nesbö (f. 1960). Bækurnar um þunglynda lögreglumanninn og drykkjusjúklinginn Harry Hole hafa gert hann heimsfrægan enda glæpasögur af bestu gerð. Í nýjustu bók Nesbö, Blóð í snjónum, kveður við nýjan tón. Harry er víðs fjarri góðu gamni (kannski bara á fylleríi í Hong Kong) og eflaust verða einhverjir lesendur svekktir yfir að fá ekki sinn skammt af honum. Nýja aðalpersónan, Ólafur, er lesblindur leigumorðingi sem „afgreiðir“ fólk, hálfgerður lúser og afspyrnu slakur í stærðfræði. Hann er jafnframt sögumaður að skrifa eigin sögu og skýlir sér á bak við kaldhæðni, gálgahúmor og töffarastæla.
Hinn nýi tónn Nesbö er áhugaverður og kannski ágætis hvíld frá Harry Hole, bæði fyrir höfund og lesendur. Bókin er stutt og snaggaraleg en það gengur heilmikið á þótt blaðsíðurnar séu ekki margar. Það er engin morðgáta á ferðinni en nóg af blóði og kúlnahríð í bland við pælingar um lífið og tilveruna og vísanir í heimspeki, dýralífsmyndir og heimsbókmenntir. Sagan gerist á áttunda áratugnum, alllöngu fyrir daga gemsa og tölvutækni. Það snjóar vitaskuld endalaust og frostið herðir sífellt meir eftir því sem sögunni vindur fram. Lesendur verða ekki varir við neinar löggur en dvelja þeim mun lengur í huga Ólafs þar sem fortíð hans, og hugsanleg framtíð, raðast smátt og smátt saman og ýmsir glæpir í undirheimum Óslóborgar eru dregnir fram í dagsljósið. Yfir allri sögunni hvílir ísköld íronía, kaldrifjað kæruleysi einkennir Ólaf, þennan undarlega mann sem þó segist vera svo viðkvæmur. Þetta skilar sér mjög vel í afbragðsgóðri þýðingu Bjarna Gunnarssonar, sem tilnefnd er til Ísnálarinnar 2015 en það eru verðlaun fyrir best þýddu glæpasöguna. Bæði hann og Forlagið eiga hrós skilið fyrir að koma bókinni svona fljótt og vel til íslenskra lesenda en hún kom út í Noregi fyrir stuttu.
Blóð i snjónum hefur fengið afar misjafna dóma á Norðurlöndum. Margir segja að Nesbö sé hér í fantaformi, öðrum finnst bókin minna á einfalda stílæfingu, enn öðrum að hún sé leið til að skrifa sig frá Harry sem vissulega er orðinn þaulsætinn og skiljanlegt að Nesbö vilji reyna sig við eitthvað nýtt. Sumir saka Nesbö um að ætla að færa sig yfir í Hollywoodbransann. Sagan minnir á hasarkvikmyndahandrit með tilheyrandi ástarsenum og blóðsúthellingum og heyrst hefur að bíómynd eftir bókinni sé í burðarliðnum.
Nesbö er í góðu stuði, því er ekki að neita. Blóð í snjónum er þrælspennandi og lymskulega vel saman sett og það tekur varla nema kvöldstund að lesa hana. En þeir sem sakna Harrys geta bara lesið einhverja af bókunum um hann aftur, hann stendur líka alltaf fyrir sínu.
Villimenn í vestri
Shirley Jackson (1916–1965) var þekktur rithöfundur í Bandaríkjunum á síðustu öld. Hún var heimavinnandi húsmóðir, stundaði ritstörf sín jafnan heima við og annaðist börn og bú samhliða. Þekktust var hún fyrir gotneskar hrollvekjur sínar sem jafnað hefur verið líkt við sögur eins frægasta hryllingsmeistara fyrr og síðar, Edgars Allen Poe.
Líf á meðal villimanna, sem er nýkomin út á íslensku, er kannski ekki alveg dæmigerð fyrir höfundarverk Shirley Jackson. Engu að síður er bókin mikill fengur fyrir alla sem unna listilegum stíl og heimsbókmenntum.
Ekki þarf að lesa nema fyrstu blaðsíðurnar til að átta sig á því að sögumaðurinn er ekki bara einfaldlega glaðlegur og einlægur í frásögn sinni eins og virðist við fyrstu sýn, heldur lymskulega háðskur og meinfyndinn í lýsingum sínum á daglegu amstri barnafjölskyldu í Vermont um miðja síðustu öld. Hversdagslegir hlutir, eins og t.d. leikir barnanna, prakkarastrik elsta sonarins, ökunám húsmóðurinnar, barátta við skólakerfið, briddskvöld og innkaupaferð með dúkkuvagn, að ógleymdri „Inflúensuráðgátunni“ miklu, verða alveg drephlægilegir. Veruleiki heimavinnandi húsmóður og eiginkonu í úthverfi lítils háskólabæjar er sveipaður hippalegum töfraljóma um leið og gert er góðlátlegt grín að öllu saman. En undir niðri má greina óljósa taugaveiklun, vanmátt og ístöðuleysi húsmóðurinnar sem birtist í því að uppeldið er laust í reipum, krakkarnir leika lausum hala meðan pabbinn er í vinnunni og mamman situr á kafi í drasli og les glæpasögu. Oft er hún alveg út á þekju:
„Ég veit hvernig þau öll líta út, að sjálfsögðu. Hundurinn er með fjóra fætur og er mun stærri en kettirnir, sem virka hvort sem er einsog tvíburar. Drengurinn er óhreinn og er í gauðrifnum bláum gallabuxum. Faðirinn er áhyggjufullur á svip, dálítið yfirþyrmdur einhvern veginn. Eldri dóttirin er stærri en yngri dóttirin, þótt þar sé í gangi flókið kennslaferli, þar sem sú minni er í fötum sem sú stærri var í þar til fyrir skömmu, og þær eru báðar með ljósa lokka og blá augu. En hvað varðar að reyna til dæmis að muna hver tvö af þeim þremur hafa þegar fengið hlaupabóluna og hvert þeirra var bólusett gegn kíghósta, og hvort þau fengu öll þrjár sprautur eða hvort eitt þeirra fékk níu … Þetta ætlar að gera út af við mig“ (113).
Amerískar kvennabókmenntir í vandaðri íslenskri þýðingu rekur ekki á fjörur okkar á hverjum degi. Líf á meðal villimanna kom fyrst út í Bandaríkjunum 1953. Áður hafði Shirley skotist upp á stjörnuhimininn með smásöguna Lottery sem birtist í The New Yorker. Aldrei hafði blaðinu borist jafnmörg hatursbréf eins og vegna þessarar smásögu sem síðan varð heimsfræg og þýdd á fjölda tungumála, tveir þýðendur hafa m.a.s. spreytt sig á henni á íslensku, þau Ragnheiður Margrét Guðmundsdóttir (1999) og Kristján Karlsson (1957).
Gyrðir Elíasson þýðir bókina undurvel en hann er einstaklega fundvís á merkilegar bækur til þýðingar, bækur sem annars væru utan seilingar, eru óvenjulegar, eftirminnilegar og áhrifamiklar. Eftirmáli hans við Líf á meðal villimanna varpar skýru ljósi á höfundinn, verkið og söguna að baki. Gyrðir segir m.a. að sitthvað í efnistökunum minni á Sálminn um blómið eftir Þórberg Þórðarson „hvað skopstyrk og spennu varðar“ (241), er þá ekki verið að tala um snilldarverk? Ég er ekki frá því, þetta er allavega bók sem enginn bókmenntaunnandi má láta framhjá sér fara.
UTILE et DULCI 