Tobba Marinós er mætt á vefinn góða, skáld.is
Mynd af vef Viðskiptablaðsins
Bókmenntir
Óhugnanlegur tvískinnungur
„Sá sem ræður yfir draumunum ræður yfir heiminum. Sá sem ræður yfir hárinu ræður yfir konunum. Sá sem ræður yfir frjósemi kvenna ræður líka yfir karlmönnunum. Sá sem heldur konum fullnægðum fullnægir líka karlmönnum og sá sem læknar hár- og barnsjúkar manneskjur er konungur þeirra“ (220)
Oksanen. Mynd: Sarah Lee (Guardian)
Sofi Oksanen hreppti bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 2010 og er einn þekktasti samtímarithöfundur Finna (f. 1977). Hún segir sjálf að enginn nema Tove Janson, múnínálfahöfundurinn mikli, sé þekktari en hún. Oksanen hefur sent frá sér mergjaðar skáldsögur sem hafa hlotið heimsathygli. Í verkum sínum, sem eru beinskeytt og femínísk inn að beini, fæst Oksanen m.a. við sögu þjóðar sinnar, hlutskipti kvenna, ást og vald.
Skáldsaga hennar, Norma (2016) segir frá konu er reyndar ekki alveg normal að því leyti að hár hennar vex í metravís á degi hverjum. Þetta er hræðilegt leyndarmál sem hún felur vandlega fyrir umheiminum með tilheyrandi fyrirhöfn og angist. Í sívaxandi hárinu búa tilfinningar hennar, það getur sagt til um fortíð og framtíð fólks og virkar eins og lyf eða vímugjafi sé það klippt af og reykt í pípu. Hár er jafnan talið höfuðprýði og tengt kvenlegum þokka og erótík en það er bölvun fyrir Normu því fyrir utan fyrirhöfnina sem fylgir hinum öra vexti, er glæponinn frændi hennar í hárbissness og ef hann vissi af þessari náttúrulegri auðlind slyppi hún aldrei undan honum. Móður Normu tókst að forða henni frá því að lenda í klóm hans og verða sirkusfrík eða internet-meme en þegar hún deyr með voveiflegum hætti þarf Norma að taka til sinna ráða.
Í bókinni dregur Oksanen upp skuggalega mynd af útlitsbransanum sem veltir billjörðum á hverju ári. Það er ágætt að leiða hugann að því hvaðan lokkarnir koma sem fara í hárkollur, hárlengingar og gerviaugnhár í snyrtivöruiðnaðinum í Evrópu og hvernig hárið er meðhöndlað og verkað áður en það fer í neytendaumbúðir. Það er líka hollt að spá í launakjör stúlknanna sem vinna langan vinnudag í ódýrum nagla- og nuddstúdíóum sem hafa skotið upp kolli í götumynd flestra stórborga á síðustu árum. Í bók Oksanen er að auki vakin athygli á því að glæpamenn halda staðgöngumæðrum föngnum á „barnabúgarði“ þar sem konur frá Úkraínu, Búlgaríu eða Rúmeníu eru neyddar til að ganga með hvít börn fyrir ríkt fólk og Hollywoodstjörnur. Það er vissulega óhugnanlegur tvískinnungur að útlitsdýrkun og hégómi vestrænna kvenna verða til þess að kynsystur annars staðar í heiminum eru beittar gegndarlausu ofbeldi:
„Hárið sem límt var á höfuð þessara kvenna var ópersónulegt, andlitslaus hármassi, og þær vildu heldur ekki vita hverjum það hafði tilheyrt á undan þeim. Þær vildu ekki vita að einhver önnur hefði elskað, reiðst, vonað, grátið og látið sig dreyma með þessa sömu lokka, þær höfðu í mesta lagið áhyggjur af lúsum eða sjúkdómum. Marion hafði lagt áherslu á þetta þegar hún upplýsti Normu um leyndardóma hárþjónustunnar og gert hana orðlausa. Ekkert kvikindi lifði af meðhöndlun hársins sem útheimti að iðnverkafólkið sem vann við hana notaði öndunargrímur og samt sem áður höfðu kúnnarnir áhyggjur af lúsum, ekki uppruna hársins. Þessar sömu konur hrærðu þó egg úr frjálsum hænum í ommiletturnar sínar og lásu innihaldslýsingar nákvæmlega“ (122).
Samhliða frásögn af viðamikilli glæpastarfsemi frændans sem gengur út á að afhjúpa fegrunarbransann, er rakin hliðarsaga um fjölskyldu Normu sem burðast mann fram af manni með ættarskömmina sem fylgir töfrahárinu. Á köflum er sagan býsna ruglingsleg enda margir boltar á lofti. Frumleg hugmynd, brýnn boðskapur sögunnar og hörkuspenna halda lesandanum oftast við efnið en Norma er þó langt frá því besta frá Oksanen; atburðarásin er of reikul og brotakennd til að brýnt erindið skili sér almennilega, Norma sjálf er óttalegur vingull og sögulokin furðuleg.
Mál og menning
317 bls.
Þýðandi (úr finnsku): Sigurður Karlsson
Birti í Kvennablaðinu 14. apríl 2018
Lygasaga
Rifjaði upp ritdóm um Lygasögu Lindu Vilhjálmsdóttur frá 2003 á skald.is. Mögnuð bók um alkóhólisma og ofbeldi. Setti hana líka inn þar sem skáld vikunnar enda páskar og hún hefur ort um ástandið í vöggu kristindómsins.
Mynd: bokmenntaborgin.is
Frí
Ég hef verið í fríi frá bókmenntagagnrýni um hríð og engan ritdóm skrifað á þessu ári. Það er í fyrsta skipti síðan 1999. Veröldin heldur samt áfram að snúast.
Gamalt þulubrot
Oddný Guðmundsdóttir
1908-1983
(mynd úr Iðunni, 1933)
Bráðum kemur pósturinn með bréfið til mín.
Ég sópa og þvæ í kotinu, og sól í gluggann skín.
Ég sópa allan bæinn og segi: Afi minn,
viltu að ég geri við gamla stakkinn þinn?
Viltu, að ég segi þér sögur, litla Björg?
Sögur eða ævintýr, ég kann þau svo mörg.
Sögur verða gamlar, en ein er alltaf ný:
Aldrei kemur bréfið, þó ég bíði eftir því.
Ofurfínlegt lítið ljóð…
komdu
fylltu hús mitt litum heitum
hlæjandi litum
kyntu rauðan eld brenndu mig
ein skínandi perla
ein stund af lífi
handan hversdagsleikans.
Langt úr fjarska yljar hann nú
unaður þess sem aldrei gerðist.
segir Unnur Eiríksdóttir í ofurfínlegu litlu ljóði, Úr fjarska, sem engu að síður segir margt um kvæðalag hennar. Sannleikurinn er sá að yrkisefni, orðfæri hennar má ekki verða rómantískt um of (Jónsvökudans, Logar), þarf á að halda efnivið verulegrar reynslu og tilfinningalífs til að takast til hlítar. Ekki lætur henni heldur alls kostar að yrkja út af „vandamálum“ heims og mannlífs, pólitískum tilefnum (Martin Luther King, Lúmúmba, Víetnam) þótt hún freisti þess í þriðja þætti bókarinnar, ljóðum sem i sjálfu sér eru allvel gerð.
Ólafur Jónsson (1936-1984), fjallaði um ljóðabók Unnar Eiríksdóttur, Í skjóli háskans (1971), í Vísi, 1. febrúar 1972 og sagði henni í leiðinni aðeins til. Ég velti hins vegar fyrir mér hvað það er sem er ofurfínlegt og lítið í þessu samhengi, þetta er reyndar ekki ljóð eftir Unni heldur brot úr þremur ljóðum hennar. Svo heldur hann áfram:
„Unnur Eiríksdóttir hefur áður birt skáldskap, Ijóð og sögur, í blöðum og tímaritum, og ein skáldsaga eftir hana held ég að hafi komið út, Villibirta, árið 1969. Sú bók fór framhjá mér á sínum tíma. En Ijóð hennar, Í skjóli háskans, er einkar viðfelldinn lestur, vandaður og smekklegur texti það sem hann nær: Unnur reynist einn af þeim höfundum er maður hefur af lauslegan pata úr blöðum en kemur reyndar á óvart í bókarlíki.“
Unnur (1921-1976) sendi svo frá sér smásagnasafnið Hvítmánuð 1974 sem fékk litla sem enga umfjöllun. Helstu yrkisefni Unnar eru konur, samskipti, sambönd, frelsi og tilvist.
Hún þýddi m.a. Friedrich Durrenmatt, Jean Paul Sartre og Colette.
Hér má lesa þrjú ljóð eftir Unni og smásöguna Konan og dagurinn, sem birtist í 19. júní 1976.
Unnur Eiríksdóttir
Hvort
Hvort mun þeim sem loksins lúinn
lýkur göngu fótasár
hvíld í sedrushlíðum búin,
hvíld á bökkum Jökulsár?
Mundi þar sem ljós að landi
lyftist alda og gnýr við strönd,
eða í gröf í gulum sandi
grafa lík mitt ókunn hönd?
Sama er mér, því guðs hin góða
grund mun álík þar og hér
og um næturhvolfið hljóða
hvirfing stjarna yfir mér.
Heinrich Heine
Málfríður Einarsdóttir þýddi með liðsinni frá Ólafi Halldórssyni
Grúsk vikunnar
„Það hefur farið með versta móti um hjartað í mér undanfarið. Það hefur lamist lengi, og upp á síðkastið hefur verið þröngt um það í brjóstinu eins og brjóstið og hjartað eigi ekki saman lengur. Eitthvað er sem þrengir að rifjunum og í sambandi við þetta gína mér kolsvört leiðindi og hræðsla í allar áttir, stundum svo að mér verður flökurt. Nú er tími til að byrja á bókinni um píslirnar. Engin lifandi sál nærri, að heitið geti, fegurð heimsins fjarri mér, nema einhver ögn af fegurð himinsins. Það sem ég hef fyrir augum eru veggirnir, rúmin, konurnar í rúmunum, fólkið sem hefur þann leiðindastarfa með höndum að stjana við okkur, rytjulegir fuglar sem tína í sig mola af hvítabrauði til að gera sig heilsulausa, grimmilegir sjófuglar að hakka í sig kryddað ket og þykir vont, skima í kringum sig við hvern bita til að forða því að frá þeim verði hrifsað, ljótir veggir, ljót þök og afarljótur strompur, rytjulegar jurtir að deyja í leirkerum sínum. Samt er jörðin full af auði og allsnægtum, og jörðin er góð, vindar hennar og birta og fjöldamargt annað, og líklega einhverjar sálir til einhverstaðar, þó að þær séu vandfundnar og hittist helst í bókum –“.
Málfríður Einarsdóttir
1899-1983
Íslandsbréf 1874
Bayard Taylor, 1825-1878 (Brittanica)
Bandarískt skáld, Bayard Taylor að nafni (1825-1878), var meðal erlendra gesta á þjóðhátíð Íslendinga árið 1874. Hann hafði verið á ferðalagi um Egyptaland og var staddur í Bretlandi þegar dagblaðið New York Tribune bað hann að skreppa á hátíðarhöldin og senda fréttir yfir hafið. Hann kom til landsins á gufuskipinu Albion og var Eiríkur Magnússon (1833-1913, bókavörður og þýðandi) honum samferða frá Cambridge. Taylor gaf síðan út ferðabók um reisurnar, Egypt and Iceland in the Year 1874, sem kom út samtímis í New York og London 1875.
Tómas Guðmundsson, skáld, leitaði lengi að bók Taylors til þýðingar í fornbókaverslunum í Englandi og víðar en árangurslaust þar sem hún er mjög sjaldgæf. Honum tókst loks að fá hana góðfúslega lánaða hjá Þórði Björnssyni, sakadómara „sem sennilega á stærra safn ferðarita um Ísland en nokkur annar“. Íslandsbréf 1874 kom út hjá Almenna bókafélaginu 1963 og ritaði Tómas greinargóðan formála og segir þar m.a.:
Samt ætla ég, að sumar þær þjóðlífsmyndir, sem þar er brugðið upp, varpi allskírri birtu yfir ævikjör og umkomuleysi fólksins á þessum tíma, sem nú er flestum okkar horfinn … Og þá er það líka nokkurs vert, að hér kynnast menn mjög geðfelldum og drengilegum höfundi, sem fjallar um menn og málefni af óvenjuglöggum skilningi og ríkri samúð (10).
Rakst á þessa bók í dag í hillu og sökkti mér í hana. Bók úr safni föður míns og/eða afa sem báðir voru ástríðufullir bókasafnarar, unnu þjóðlegum fróðleik, hagmæltir heiðursmenn.
Nú er hægt að lesa bók Taylors á rafrænu arkívi.
Skáldskapur sem stendur fastur í hænuhaus lesandans (aftur)
Á sjöunda áratug síðustu aldar var módernismi í íslenskri sagnagerð í uppsveiflu og Guðbergur Bergsson var manna djarfastur í formbyltingunni. Skáldsaga hans, Anna (1969), þótti ekki þægileg náttborðslesning á sínum tíma; framvindan lúshæg í ofurraunsæi sínu, söguþráðurinn sífellt brotinn upp með löngum einræðum og samtölum, nærgöngulum lýsingum, hringlandi hugsunum, kynórum, draumum og tímaflakki.
Þýtt úr módernísku
Anna lýsir hverdagslegu, íslensku alþýðufólki en líf þess snýst um uppfyllingu frumþarfanna: vinna, éta, sofa. Í sögunni felst mikil samfélagsgagnrýni og hún fjallar ekki síst um flókin tengsl skáldskapar, höfundar, persóna og lesanda um leið og ráðist er að ýmsum viðteknum hugmyndum um líkama, tungumál, sögu og menningu. Að brjótast í gegnum Önnu var eins og að glíma við flókna en heillandi gestaþraut. Nú hefur Guðbergur einfaldað þrautina verulega og endurritað Önnu; eiginlega þýtt hana úr „módernísku“.
Í Önnu er unnið markvisst að því að tefja fyrir lesandanum og trufla hann, ögra honum og brjóta hann niður. T.d. eru persónur sögunnar þokukenndar, ýmist nafnlausar eða heita mörgum nöfnum. Lesandinn verður sjálfur að finna út hver segir hvað og hver hugsar hvað: „Það gildir einu hver er hvað, allar persónurnar eru sama markinu brenndar og ég greini þær ekki í sundur“ segir húsmóðirin og rithöfundurinn Katrín (410). Hugsanir persónanna eru oft án greinarmerkja – af tryggð við raunsæið; við hugsum ekki með greinarmerkjum.
Atburðarásin er langdregin, óljós og óskiljanleg, ekkert „gerist“ í sögunni; myndmálið er óvenjulegt; umhverfið óljóst og tíminn flókinn. Aftast í bókinni eru Svörin og þar standa m.a. þessi frægu orð tiltölulega lítið breytt: „Ef höfundur gefur rótgrónum söguþræði á kjaftinn ruglast hefðbundin frásögn. Þetta getur snúist á ýmsa, óvænta vegu og orðið margbrotinn skáldskapur sem stendur fastur í hænuhaus lesandans“ (463).
Ropað og rekið við
Sagan hefst á sunnudegi, útvarpsmessunni er nýlokið og fjölskyldan sameinast við steikarát og gosþamb. Í Ásgarði (eða Valhöll) búa þrjár kynslóðir, hjónin Sveinn og Katrín (maðurinn og konan / Anna), börnin þrjú: Valdís (Valgerður, Valla), Kristján (líka kallaður Gulli) og Boggi (stundum er nafnið hans ritað afturábak: Iggob;, heitir líka Hermann) og gamla konan, móðir Sveins. Í kjallara hússins býr Svanur sem á dularfullan hátt er Höfundurinn og hefur undarlegt vald yfir Katrínu / Önnu sem segir söguna: „Höfundurinn brúkar okkur Önnu, hvora með sínum hætti, og lætur okkur ganga með hugarfóstur sín og fæða þau í þann heim sem lesmál getur orðið“ segir Katrín (440).
Að auki dvelur í húsinu undarlegur gestur frá annarri hvorri nýlendu Dana: Færeyjum eða Grænlandi. Hann vinnur skítverkin meðan hinir græða á nýlendu Kana á Suðurnesjum. Hjá kynslóðunum þremur í Ásgarði ríkir styrjaldarástand: foreldrarnir óttast börn sín og þola þau ekki, berja þau og varna þeim inn- og útgöngu, börnin fyrirlíta foreldrana og segja ömmunni að halda kjafti en hún lifir í þokuheimi þambandi malt. Allar persónurnar eru frekar ógeðfelldar auk þess sem þær ropa, reka við og froðufella í erg og gríð sem gerir þær síst geðslegri.
Bítur í sporð á sér
Atburðarás sögunnar er í sjálfu sér ekki flókin. Kristján skreppur í veiðiferð með vini sínum eftir matinn en ferðin tekur óvænta stefnu; Boggi og Valla standa í stórræðum í sjoppunni á staðnum og til sögu koma hjónin Diddi og Dóra Aggý; Lollý sem afgreiðir í sjoppunni og er ófrísk; nokkrir unglingar og fleira fólk í Kanapartíi. Sveinn og Katrín fara aldrei út úr húsi í sögunni en tala endalaust um lífið og tilveruna við gestinn og fá vinkonurnarnar Sollu, Möggu og Böggu í heimsókn en þær eru nýkomnar heim frá Ameríku – vonsviknar eftir kynni sín af fyrirheitna landinu. Sveinn og Katrín verða svo andvaka, tala saman eða réttara sagt í kross og Katrín sinnir ritstörfum en hvorugt þeirra furðar sig á hvar börnin eru. Undir morgun er Kristján ókominn, Valla fílefld á leið í vinnuna eftir næturgöltrið en Boggi liggur lífvana á gólfinu með tómt pilluglas og kveðjubréf sér við hlið. Sveinn fer í vinnuna og Katrín / Anna vaknar undir hádegi við að vinkonurnar þrjár eru komnar í mat. Þar lýkur sögunni, hún bítur í sporð á sér eins og „góðar sögur gera í lokin“ (segir Katrín, 364).
Stjórnlaus orðaflaumur
Persónur sögunnar gegna því hlutverki að enduróma þreyttar skoðanir og innantómar hugmyndir. Þær eru uppsprettur stjórnlauss orðaflaums í sundurlausum eintölum og stefnulausum samtölum þar sem engin niðurstaða fæst en soralegur hugarheimur þeirra birtist í skýru ljósi. Stöðnun, vonleysi og vani setja mark sitt á persónurnar, þær taka hvorki þroska né breytingum í sögunni. Þær tala ekki saman heldur talar hver í sínu horni. Orðræðan einkennist af hjali og tauti, hátíðlegu og klisjulegu máli innihaldslausum skipunum og yfirlýsingum, merkingarlausum og þversagnakenndum málsháttum, fjölmiðlasíbylju og áróðri. „Við erum auðvitað hér glaðvakandi, andvaka og ráðvillt. Eftir sögunni að dæma er það í eðli okkar að vaka myrkranna á milli, skynja hvorki stund né stað og vera með mælgi“ segir Katrín (407-8). Talinu er markvisst er beitt til að sýna fram á og deila á vaðalinn og klisjurnar sem einkenna samskipti fólks yfirleitt.
„Allt lafir slappt og þróttlaust“
Sögumaður á í dularfullu sambandi við persónur sínar. Svo virðist sem Katrín / Anna sé að skrifa bókina jafnóðum og sagan gerist. Sífellt er lesandinn minntur á að hann sé að lesa BÓK með tilbúnum blaðsíðum og kaflaskilum og persónurnar séu leiksoppar, háðar valdi sögumannsins. „Krakkar, núna ek ég ykkur úr sögunni og í háttinn, sagði Dóra Aggý, ekki laus við tilgerð… Mér er sama hvert þið farið, ef þið farið, þið eruð bara aukapersónur, allar nafnlausar“ (336). Og á einum stað segir Katrín: „Flettu upp á síðu hundrað fjörutíu og átta í þessari bók“ (440). Veruleikalíking eða blekking skáldverksins er þannig rofin sífellt enda lífið allt of flókið til að komast fyrir í skáldsögu.
Botnlaust grín er gert að rithöfundinum (Katrínu / Önnu) sem situr í skáldskapartjaldi og íhugar samband bókmennta og samfélags, í kulda og trekki (því kuldi og gremja er undirstaða listanna) með fæturna í fötu með volgu vatni þar sem plastleikföng synda um (til að varðveita barnið í sér) og horfir á heiminn af sjónarhóli reynslunnar (354): „Konan sat á buxunum einum fata uppi á háum stól. Þannig ætlaði hún að vera persónugervingur nakta sannleikans með penna í hönd á svipaðan hátt og réttvísin heldur á vogarskálum. Slöp, lúin brjóstin löfðu niður með síðunum og hún hugsaði oft af þeirri kaldhæðni sem einkennir kveneðlið: Þannig er komið fyrir skáldagyðjunni og listunum í lok þessarar aldar: Allt lafir slappt og þróttlaust nema símalandi tungan“ (353).
Prútt lesmál
Anna er gagnrýnin saga á mörgum sviðum. Hún ræðst að smáborgarahætti, hræsni, þýlyndi og þröngsýni, og gagnrýnir vana, andlegan doða og yfirborðsmennsku. Firring persónanna er leidd í ljós í margbrotnu formi sögunnar og klisjurnar í tali þeirra endurspegla stöðnun og ófullnægju. Form og efni haldast þétt í hendur (kaflanúmer bókarinnar má skilja á þann veg að hana eigi að lesa aftur og aftur eða jafnvel afturábak), firringin og endurtekningin er í senn efni sögunnar og búningur hennar. Anna gamla átti brýnt erindi við 68-kynslóðina og boðskapur hennar er enn í fullu gildi.
Nútímalesendur fá söguna í þægilegum neytendaumbúðum, formið er orðið aðgengilegra og sagan læsilegri, textinn er fyllri af skýringum og útleggingum Guðbergs auk þess sem greinarmerki og greinaskil hjálpa nú aðeins til. Lesmálið er orðið býsna stillt og prútt miðað við fyrri gerð en minna stendur eftir af töfrum gátunnar fyrir vikið; merkingin er nú tekin fram yfir leyndarmálið (182). En fyndnin og orðsnilldin halda sínum hlut.
Guðbergur segir fremst í bókinni að veruleiki skáldsögunnar sé margvíslegur og „fyrir bragðið ættu að vera gefnar út að minnsta kosti tvær gerðir af sömu skáldsögu svo hægt sé að bera saman þá fyrri og fylgju hennar sem hugsanlega lokagerð.“ Endurvinnsla í myndlist, tónlist, kvikmyndum og bókmenntum blómstrar nú sem aldrei fyrr. Að endurrita eigin bækur eða annarra stunduðu Íslendingasagnahöfundar til forna með góðum árangri og nýlegt tilbrigði við þetta stef má t.d. sjá í Höfundi Íslands eftir Hallgrím Helgason. Það er tilhlökkunarefni að sjá hverju Guðbergur tekur upp á næst og hverju fram vindur í fylgjumálum hans. Nýrri, aukinni og endurbættri útgáfu (fylgju) Önnu 2001 ber tvímælalaust að fagna með látum, helst flugeldum og kampavíni.
UTILE et DULCI 